اعتماد/ متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و انتشار آن به معنی تایید تمام یا بخشی از آن نیست

سفر‌های متعدد مقامات تهران و آنکارا به پایتخت‌های دو کشور، طی هفته جاری با سفر روز سه‌شنبه حسن روحانی، رییس‌جمهور اسلامی ایران به استانبول ادامه پیدا می‌کند. هر چند هدف سفر روحانی، شرکت در اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی است، اما تعدد سفر هیات‌های بلندپایه دو کشور، نشان از گسترش و توسعه روابط دارد. ابتدای هفته جاری، سلیمان سویلو، وزیر کشور ترکیه به تهران آمد تا در مورد همکاری‌های امنیتی میان دو کشور در حوزه امنیت مرزها و مبارزه با قاچاق، با همتای ایرانی خود گفت‌وگو کند. به گفته عبدالرضا رحمانی فضلی، وزیر کشور، در دیدار وزرای کشور ایران و ترکیه در حوزه مبارزه با تروریسم، امنیت مرزها و مقابله با قاچاق کالا، موادمخدر و انسان مذاکراتی انجام شد. رحمانی‌فضلی همچنین از پیشرفت گفت‌وگوها در زمینه اجرایی شدن موافقتنامه امنیتی دوجانبه ایران و ترکیه هم خبر داد. این سفر دو ماه بعد از سفر رییس‌جمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان به تهران صورت می‌گیرد. در آن سفر خلوصی آکار، رییس ستاد مشترک ارتش ترکیه هم اردوغان را همراهی می‌کرد. دیدارهای مقام‌های امنیتی و نظامی ایران و ترکیه طی ماه‌های جاری به صورت مستمر ادامه داشت و اخیرا سرلشکر باقری، رییس ستاد مشترک نیروهای مسلح ایران نیز به آنکارا سفر کرد و یک دیدار سه‌جانبه با حضور رییس ستاد مشترک ارتش روسیه نیز برای هماهنگی مواضع سه کشور در سوریه انجام شد. جعفر حق‌پناه، کارشناس مسائل ترکیه معتقد است که روابط امنیتی میان تهران و آنکارا آمیزه‌ای از رقابت‌ها و همکاری‌هاست. به گفته این استاد مطالعات منطقه‌ای هر چند روابط امنیتی و نظامی دو کشور سابقه طولانی دارد، اما بعد از یک دوره افول در دهه ١٣٦٠، امروز در شرایطی به نسبت مناسب قرار گرفته. در ادامه متن کامل گفت‌وگوی «اعتماد» را با جعفر حق‌پناه، استاد مطالعات منطقه‌ای دانشگاه تهران مطالعه می‌کنید.

آیا روابط نزدیک و همکاری‌های نظامی و امنیتی میان تهران و آنکارا سابقه زیادی دارد؟

روابط گرم امنیتی میان ایران و ترکیه، بدون پیشینه نیست؛ هر چند که در دوره‌ای شاهد سرد شدن این روابط بودیم. سیاست‌های امنیتی دو کشور در پیش از انقلاب اسلامی در سطح مناسبی قرار داشت. به هر حال در آن دوران سیاست خارجی مشترک و اهداف و منافعی که هر دو کشور به عنوان متحدین بلوک غرب داشتند، باعث می‌شد که ایران و ترکیه همکاری‌های خوبی در این زمینه داشته‌باشند. توافق سعد‌آباد و همچنین پیمان سنتو، باعث افزایش همکاری‌های نظامی و امنیتی میان دو کشور شده‌بود. هر چند در دهه ١٣٦٠ شاهد دوره سردی میان دو کشور بودیم و حتی تنش‌هایی هم میان دو کشور اتفاق افتاد. در این دوره همکاری‌های دوجانبه به حداقل رسید و در موضوع‌هایی مانند موضوع کردها، امنیت مرزی، قاچاق کالا و قاچاق انسان، مشکلاتی میان دو کشور ایجاد شد. این اختلاف‌ها تحت تاثیر رقابت ایدئولوژیک و اختلاف‌های سیاسی دو کشور تشدید می‌شد. بعد از اینکه یک دوره‌ای از تنش و کاهش همکاری‌های امنیتی میان دو کشور به وجود آمد، از میانه‌های دهه ١٣٧٠ به این سو، روابط سیاسی دو کشور رو به بهبود رفت. پروتکل‌های امنیتی میان دو کشور امضا شد و بر اساس آن هیات‌های بسیار بلندپایه به صورت مستمر میان دو کشور رفت و آمد داشتند. در این دوره با وجود اینکه برخی اقدامات منفی امنیتی به‌ویژه از جانب ترکیه اتفاق می‌افتاد، اما این هیچگاه باعث نمی‌شد که تنش‌ها حاد شود. هر چند در طول سال‌های گذشته برخی اقدامات تند و افزایش تنش‌ها در میان دو کشور از جمله برخی اقدامات مانند بمباران مناطق مرزی را شاهد بودیم، اما در مجموع دو کشور اراده مشترکی برای حل این مشکلات داشتند و با وجود همه اختلاف‌نظرهایی که میان دو کشور وجود داشت، طی دو دهه اخیر تا حدود زیادی توانسته‌اند مدیریت موفقی در مورد مسائل امنیتی و مرزی دوجانبه و همکاری برای حل مشکلات و موانع داشته‌باشند.

همکاری‌های دو کشور در حوزه منطقه و پرونده‌های فرامرزی، مانند عراق و سوریه نیز افزایش پیدا کرده است. آیا چنین همکاری‌هایی در گذشته وجود داشت؟

این موضوع بیشتر محصول تغییر مبنایی در سیاست‌های ترکیه است. ترکیه تا مدتی پیش خود را به عنوان یک قدرت خاورمیانه‌ای ارزیابی نمی‌کرد. در نتیجه چالش‌ها و همکاری‌های عمده‌ای میان ایران و ترکیه در موضوع خاورمیانه وجود نداشت. اما در سال‌های نیمه دوم دوره حکومت رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهور کنونی و نخست‌وزیر وقت ترکیه، این کشور دیدگاه جدیدی به نقش خود در خاورمیانه تعریف کرد. این تحول در نقش خاورمیانه‌ای ترکیه باعث شد تا چالش‌ها و رقابت‌ها میان دو کشور در مسائل مختلف منطقه‌ای افزایش پیدا بکند. در این زمینه هم می‌توان دو دوره مشخص را تعریف کرد؛ ابتدا دوره‌ای که دو کشور وارد یک رقابت با یکدیگر در مسائل مربوط به خاورمیانه شدند و بعد دوره جدید که به تازگی شروع شده است و تهران و آنکارا در حال همکاری در برخی از پرونده‌هایی هستند که برای طرفین ارزشمند محسوب می‌شود. امیدوارم این همکاری‌ها در آینده نیز ادامه پیدا کند.

نقش چالش‌ها و اختلاف نظرهایی که میان ترکیه با غرب و به خصوص واشنگتن طی ماه‌های گذشته پیش آمده در این افزایش همکاری‌ها چیست؟

به واقع در مورد نقش امریکا و غرب در این همکاری‌ها می‌توان دو انگیزه کاملا متفاوت را مطرح کرد. نخستین موضوع این است که در سال‌های اخیر سیاست‌ خارجی امریکا و کاهش حضور نظامی این کشور در خاورمیانه باعث شده است که نوعی خلأ قدرت در منطقه ایجاد شود که در نتیجه آن نوع نگاه آنکارا به پیرامون خود تغییر کرده است. در عین حال همان‌گونه که شما گفتید چالش‌ها و اختلاف‌نظرهایی میان رجب طیب اردوغان و امریکا پیش آمده است که در نگاه ترکیه به مسائل منطقه تاثیر می‌گذارد. در مجموع این دو عامل می‌تواند هم باعث افزایش رقابت‌ها میان ایران و ترکیه بشود و هم به همکاری‌ها کمک کند و در واقع آمیزه‌ای از همکاری و رقابت منطقه‌ای ایجاد کند. البته نباید فراموش کنیم که هیچ یک از این مسائل باعث نمی‌شود که اتحاد استراتژیک میان آنکارا و واشنگتن مخدوش بشود و این اتحاد استراتژیک با وجود فراز و نشیب‌هایی که با آن مواجه شده است، در جای خود باقی خواهد ماند.

ضلع قدرتمند سومی هم در روابط میان تهران و آنکارا اضافه شده است، آیا حضور مسکو در کنار ایران و ترکیه می‌تواند باعث ایجاد نوعی اتحاد امنیتی یا استراتژیک سه‌جانبه میان قدرت‌های منطقه‌ای شود؟

در میان‌مدت بسیار زود و عجولانه است که از یک نوع اتحاد استراتژیک سه‌جانبه حرف بزنیم. باید به یاد داشته باشیم که سیاست خارجی سه کشور به مرزی از بلوغ و تکامل رسیده است که وارد مرزهای تازه‌ای از همکاری بشوند. اما در حال حاضر این همکاری‌ها بیشتر از آنکه همکاری بر مبنای منافع مشترک باشد، همکاری برای دفع تهدید مشترک است. مادامی که این همکاری‌ها به جایی نرسد که برای رسیدن به اهداف و منافع مشترک شکل بگیرد، نمی‌توان از روابط استراتژیک صحبت کرد. ضمن اینکه همکاری‌های سه کشور بیشتر مختص به حوزه سوریه بود، البته این همکاری‌ها موفقیت‌های قابل‌توجهی هم داشت و می‌تواند به عنوان بنیانی برای همکاری‌های آتی از آن استفاده کرد. به اعتقاد من، معادلات امنیت منطقه‌ای فراتر از عزم و اراده سه کشور، بر شکل و کیفیت مناسبات میان ایران، ترکیه و روسیه تاثیر می‌گذارد.

آیا عزم و اراده کافی برای همکاری‌های گسترده‌تر و وسیع‌تر در حوزه امنیت دوجانبه به خصوص مساله مرزهای مشترک دو کشور وجود دارد؟

برخی از سیاست‌های نادرست همچنان از سوی ترکیه انجام می‌شود، مساله‌ای مانند ایجاد دیوار در مرز مشترک میان دو کشور از جمله این سیاست‌ها است. معلوم نیست چنین اقدامات نادرستی تا چه اندازه به اعتمادسازی و گسترش روابط دوسوی مرز کمک می‌کند. به نظر می‌رسد که ترکیه در حال حاضر مشغولیت‌های ذهنی متعدد دیگری دارد که باعث می‌شود سیاست‌های متفاوتی را در مورد مرزهای شرقی نسبت به گذشته دنبال کند. البته نباید فراموش کرد که ترکیه، در مورد مرزهای جنوب شرقی این کشور و مساله کردها، نباید جنبه انصاف را کنار گذاشت و باید اشاره کرد که ترکیه سیاست‌های جدیدی را برای حل و فصل مشکلات دنبال کرد، حتی در برخی موارد این سیاست‌ها موفقیت‌آمیز بود، از جمله پروژه صلح و گشایش در مساله کردها تا حد زیادی جواب داد. به لحاظ امنیتی، امروز پ‌ک‌ک در داخل خاک ترکیه دچار مشکلات بسیار جدی شده است و قدرت گذشته‌اش را کاملا از دست داده. از شدت ناامنی‌های دهه ٨٠ و ٩٠ امنیت جنوب شرقی ترکیه تا حد زیادی نسبت به گذشته کاسته شده است. به اضافه اتفاقاتی که در خاک سوریه اتفاق افتاده نیز باعث شد تا حد زیادی انرژی پ‌ک‌ک به این سمت متمایل شود و تا حد زیادی از تنش‌ها در جنوب شرقی ترکیه کاسته شود.


با کانال تلگرامی «آخرین خبر» همراه شوید