روزنامه جوان/ متن پیش رو در جوان منتشر شده و انتشار آن به معنی تایید تمام یا بخشی از آن نیست.


رهبرکبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی از روزهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی، اصرار و تأکید ویژه‌ای بر شکل‌گیری هر چه زودتر ساختار سیاسی و ریل‌گذاری برای نهادهای قانونی نظام نوپای جمهوری اسلامی داشتند. از همین رو با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان تدوین قانون اساسی در 12 مرداد 1358 و پس از سه ماه تلاش و فعالیت فوق‌العاده، تدوین و تنظیم قانون اساسی در 24 آبان 1358 آماده و در 12 آذر 1358 در یک همه‌پرسی به تصویب نهایی ملّت رسید. رهبر کبیر انقلاب اسلامی نیز بر همین مبنا در آغازین روز از اسفندماه 1358 فرمان تشکیل شورای نگهبان قانون اساسی را صادر کردند. در مقالی که پیش روی شماست، زمینه‌ها و پیامدهای تشکیل نهاد «شورای نگهبان قانون اساسی» مورد بررسی قرار گرفته است.

پیشینه تاریخی نهادهایی شبیه شورای نگهبان
پیشینه نهادی با وظایفی کم و بیش شبیه شورای نگهبان، به عصر مشروطیت بازمی‌گردد. زمانی که مجادلات بسیار جدی میان مشروطه‌خواهان از یک طرف و مشروطه‌ مشروعه‌خواهان از سوی دیگر بر سر اسلامی بودن یا نبودن قانون اساسی در گرفت، نهایتاً و پس از کشمکش‌های فراوان، این تلاش‌های آیت‌الله شهید شیخ فضل‌الله نوری بود که به ثمر نشست و در اصل دوم متمم قانون اساسی گنجانده شد. هر چند این اصل به جز مدت محدودی در همان صدر مشروطه با حضور علمایی چون شهید آیت‌الله سیدحسن مدرس، شکل اجرایی به خود نگرفت و در طول دوران 17 ساله‌ آخر سلسله‌ قاجار و 53 ساله پهلوی به محاق فراموشی رفت، اما با طلوع خورشید انقلاب اسلامی و به همت بزرگانی چون شهید آیت‌الله دکتر بهشتی در مجلس خبرگان تدوین قانون اساسی به شکلی پیشرفته، جامع و کامل‌تر و در قالب نهادی مترقی به نام «شورای نگهبان» بدان جامه عمل پوشانده شد.

شکل‌گیری آغازین دوره از شورای نگهبان
به همین جهت و به موجب اصل نود و یکم قانون اساسی، شامگاه سه‌شنبه 30 بهمن 1358 رهبر کبیر انقلاب‌ اسلامی، حضرت امام خمینی(ره) طی حکمی که توسط حجت‌الاسلام سیداحمد خمینی اعلام گردید، فقهای شورای نگهبان قانون اساسی را برگزیدند. حجت‌الاسلام سیداحمد خمینی با اعلام این خبر عنوان داشت:« افراد تعیین شده به جز آقای محمدرضا مهدوی‌کنی که از مجتهدین تهران هستند همگی از مدرسین مجتهد حوزه علمیه قم می‌باشند و بر قوانین مصوب مجلس شورای اسلامی نظارت خواهند کرد، تا این قوانین هیچگونه مخالفتی با اسلام نداشته باشد.» حاج سیداحمد خمینی اسامی شش تن از اعضای منتخب امام برای عضویت به عنوان فقهای شورای نگهبان قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را به شرح زیر اعلام کرد:«حضرات آیات: حاج شیخ عبدالرحیم ربّانی شیرازی، حاج شیخ لطف‌الله صافی، حاج شیخ محمدرضا مهدوی‌کنی، حاج شیخ غلامرضا رضوانی، حاج شیخ احمد جنتی و حاج شیخ‌ یوسف صانعی. » (1)
از نکات جالب توجه در این رابطه آن است که هیچ نشانی از این حکم در صحیفه امام(ره) یا حتی صحیفه نور دیده نمی‌شود. حال چرا احکام به این مهمی که به نوعی فرمان تشکیل شورای نگهبان محسوب می‌شود، در این منبع بسیار مهم تاریخی، مغفول مانده، جای تعجّب است.
به فاصله یک روز بعد و در تاریخ اول اسفند 1358 آیت‌الله ربانی شیرازی، عضو شورای نگهبان طی گفت‌وگویی با روزنامه کیهان در مورد فقهای منتخب امام(ره) برای شورای نگهبان گفت: «اینها همه از فقها و اساتید قم هستند و مسلماً بینش آقا [امام] نسبت به فقها بینش صحیحی است. همه‌ اینها از مدرسین حوزه هستند به جز یک نفر که در نجف بوده است. آقای رضوانی از هنگامی که آقا در نجف بودند، ایشان هم نجف بودند و با آقا به ایران بازگشتند.»(2) آیت‌الله مهدوی‌کنی دیگر فقیه شورای نگهبان که در آن زمان سرپرستی کمیته‌های انقلاب اسلامی را بر عهده داشت نیز در مصاحبه با خبرگزاری پارس در ارتباط با انتخاب شدنش از سوی امام امت اظهار داشت:«من از اینکه امام بنده را مورد عنایت قرار داده‌اند و به عنوان عضوی از اعضای شورای نگهبان انتخاب فرموده‌اند، احساس افتخار و مباهات می‌کنم، گرچه شخصاً خود را شایسته این مقام نمی‌بینم و از طرفی بار سنگینی را به دوش خود احساس می‌کنم و امیدوارم با تأیید خداوند متعال بتوانم در خدمت اسلام و مسلمانان باشم و از قانون اساسی جمهوری اسلامی حمایت و پاسداری کنم. وی افزود: با توجه و دقتی که ملت انقلابی بیدار و آگاه ایران در انتخاب نمایندگان مجلس دارند مسلماً نمایندگانی متعهد و مؤمن به انقلاب را انتخاب خواهند کرد. امیدوارم بار و مسئولیت ما در پاسداری از قانون اساسی سبک‌تر باشد و در برابر مسائلی قرار نگیریم که مخالفت بکنیم.»(3) آیت‌الله مهدوی‌کنی درباره نقش شورای نگهبان نیز گفت: «شورای نگهبان همانطور که در قانون اساسی تصریح شده نگهبان قانون اساسی جمهوری اسلامی است به این معنا که لوایح تصویب شده در مجلس شورا، باید با نظارت این شورا و با اصول قانون اساسی تطبیق شود تا مخالفتی با قانون اساسی و مقررات اسلامی نداشته باشد، این وظیفه اساسی شورای‌ نگهبان است.» آقای مهدوی‌کنی در مورد نحوه ارتباط شورای نگهبان با شورای انقلاب و رئیس‌جمهور هم عنوان داشت:«شورای نگهبان فعالیتش را از زمان تشکیل مجلس آغاز خواهد کرد و در این هنگام شورای انقلاب منحل خواهد شد. بنابراین بحثی در این مورد مطرح نیست و اما در مورد رابطه با رئیس‌جمهور همانطور که امام فرمودند امیدواریم رابطه ما، رابطه‌ای صمیمانه توأم با همکاری هر چه بیشتر در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی باشد.»(4)
حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی، سرپرست وزارت کشور هم طی گفت‌وگویی با کیهان در همان روز اول اسفند 58 در پاسخ به این سؤال که در حال حاضر چه رابطه‌ای مابین شورای نگهبان و شورای انقلاب و رئیس‌جمهور وجود دارد، گفت:«رابطه شورای نگهبان فقط با مجلس شورای اسلامی است. اینها (شورای نگهبان) مصوبات مجلس شورای ملی را از نظر مذهبی تأیید می‌کنند تا مخالفتی با مذهب نداشته باشد. مسئولیت دیگر این شورا، گزینش شورای رهبری است. یعنی شورا، اسلام‌شناسان را باید دعوت کند و یک خبرگان تشکیل دهند تا شورای رهبری تعیین شود، البته با حضور امام نیازی به شورای رهبری نیست.» آقای هاشمی‌رفسنجانی در ادامه و در پاسخ به این سؤال که امام در انتخاب فقهای شورای نگهبان چه مسائلی را در نظر گرفته‌اند نیز عنوان داشت:«آنچه امام در نظر گرفتند این است که قدرت اجتهاد داشته باشند، اسلام‌شناس باشند و قدرت تشخیص آنچه در مجلس تصویب می‌شود داشته باشند و به طور خلاصه اینها در عدالت، علم و شهامت اظهارنظر داشته باشند.» (5)
روز بعد یعنی پنج‌شنبه دوم اسفند 1358 آیت‌الله غلامرضا رضوانی دیگر عضو شورای نگهبان در گفت‌وگو با کیهان و در پاسخ به این سؤال که نظرتان راجع به انتخاب امام در باب فقهای شورای نگهبان چیست، گفت:«امام به اینجانب نظر لطف داشته‌اند که مرا انتخاب کرده‌اند. من هم با منّت این مسئولیت و امر امام را قبول می‌کنم.» وی در پاسخ به سؤال دیگری مبنی بر اینکه آیا دیگر فقهای شورای نگهبان را می‌شناسید، گفت: «بله، می‌شناسمشان، ما با هم درس می‌خواندیم و سابق با هم بودیم، آقای ربّانی که مجاهد و مبارز است، آقای جنّتی هم همینطور. آقای صانعی که از فضلا هستند و بقیه آقایان هم همینطور». آقای رضوانی در مورد برنامه کار شورای نگهبان هم اظهار داشت:«من یکی از اعضای شورای نگهبان هستم و ما باید مراقب باشیم که قوانین در مجلس شورا مغایر با قرآن و احکام شرع نباشد.» وی در مورد چگونگی ارتباط شورای نگهبان با دولت و مجلس آینده هم گفت:«این دو کمال هماهنگی را با هم خواهند داشت، زیرا هم اعضای مجلس شورا، افراد مسلمانی هستند و هم اینکه شورای نگهبان از اسلام‌شناسان هستند و وظیفه مراقبت از احکام اسلامی را به خوبی انجام خواهند داد.»

تکمیل فرآیند انتخاب اعضای شورای نگهبان
به موجب اصل نود و یکم قانون اساسی و به منظور پاسداری از احکام اسلام و همچنین قانون اساسی از نظر عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با آنها، شورایی به نام شورای نگهبان با ترکیب زیر تشکیل می‌شود:1- شش نفر از فقهای عادل و آگاه به مقتضیات زمان و مسائل روز، انتخاب این عده با مقام رهبری است.2- شش نفر حقوقدان، در رشته‌های مختلف حقوقی، از میان حقوقدانان مسلمانی که به وسیله رئیس قوه قضائیه به مجلس شورای اسلامی معرفی می‌شوند و با رأی مجلس انتخاب می‌گردند.(6) از مهم‌ترین وظایف شورای نگهبان علاوه بر تطبیق مصوبات مجلس با شرع و قانون، نظارت بر انتخابات ریاست جمهوری، مجلس خبرگان رهبری، مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آرای عمومی و همه‌پرسی می‌باشد. از همین رو تشکیل، تکمیل و شروع به کار رسمی شورای نگهبان موکول به تشکیل مجلس شورای اسلامی و شورای عالی قضایی و نهایتاً معرفی حقوقدانان از سوی شورای عالی قضایی به مجلس و رأی مجلس به ایشان شد. از همین رو و به فاصله چهار روز و در تاریخ چهارم اسفند 1358 حضرت امام خمینی در حکمی آیت‌الله دکتر سیدمحمد حسینی‌بهشتی را به ریاست شورای عالی قضایی و آیت‌الله سیدعبدالکریم موسوی‌اردبیلی را به دادستانی کل کشور منصوب کردند. با برگزاری مرحله اول اولین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در 24 اسفند 1358 و نیز دومین مرحله در 19 اردیبهشت 1359 مجلسِ اول کار خود را در هفتم خرداد 1359 آغاز نمود. در تیرماه 1359 از سوی شورای عالی قضایی 12 حقوقدان به نام‌های سیدحسین مرتضوی، علی آراد، مهدی هادوی، حسین مهرپور، گودرز افتخار جهرمی، محمد صالحی، حسین حجتی، محمود فهیمی، سیدهاشم طباطبایی، سیدجلال‌الدین مدنی‌کرمانی، محمدجعفر لنگرودی و محسن هادوی برای انتخاب شش حقوقدان شورای نگهبان به مجلس معرفی شدند. بحث و بررسی نمایندگان در مورد این 12 نفر در تاریخ‌های 23 و 26 تیرماه صورت می‌گیرد اما رأی‌گیری در تاریخ 26 تیرماه و به ریاست رئیس سنی مجلس، مرحوم دکتر یدالله سحابی(نماینده تهران) انجام می‌شود. در روز موعود اعلام شد که آقای محمدجعفر لنگرودی از کاندیداتوری انصراف داده و بدین ترتیب حقوقدانان حاضر به 11 نفر تقلیل یافتند و همین موضوع نیز باعث بحث‌هایی میان نمایندگان شد به طوری که برخی این مسئله را مانع رأی‌گیری دانستند و عنوان نمودند فرد دوازدهم هم باید معرفی شود تا از میان 12 نفر، شش نفر انتخاب شوند. در نهایت به ‌رغم بحث‌های فراوان، رأی‌گیری انجام شد و به ترتیب آرا از 195 رأی، آقایان مهرپور 179 رأی، محسن هادوی 172 رأی، مهدی هادوی 151 رأی، علی آراد 140 رأی و گودرز افتخار جهرمی (که سهواً از بیان دکتر سحابی جا افتاد و طبعاً تعداد آرای وی معلوم نشد) به دلیل اخذ اکثریت آرا موفق به جلب اعتماد نمایندگان شدند. اما آقایان صالحی با 76 رأی، مدنی 74 رأی، مرتضوی 47 رأی، طباطبایی 38رأی، لنگرودی 15 رأی، حجتی 10 رأی و فهیمی چهار رأی نتوانستند رأی اکثریت را کسب کنند و بدین ترتیب نفر ششم در این مرحله برگزیده نشد. همین موضوع نیز محمل بحث‌های دیگری در میان نمایندگان شد اما باز هم نتیجه آن شد که پس از دقایقی بار دیگر رأی‌گیری انجام شده تا نفر ششم انتخاب شود. جالب اینکه با وجود استعفای آقای لنگرودی باز هم برخی نمایندگان به ایشان رأی دادند. نتیجه بحث و گفت‌وگو آن می‌شود که دکتر سحابی اعلام می‌کند که من هر هفت نفر را معرفی می‌کنم. حال به دو نفر مقدم که آقایان صالحی یا مدنی هستند رأی بدهید یا به هر هفت نفر. در این مرحله آرای مأخوذه 182 رأی بوده است که آقایان صالحی 132 رأی، مدنی 27 رأی، مرتضوی هفت رأی و لنگرودی یک رأی آوردند. بدین ترتیب آقای محمد صالحی به عنوان نفر ششم انتخاب
شدند.(7) بنابراین در 26 تیرماه 1359 شورای نگهبان تکمیل و رسماً کار خود را آغاز نمود. به همین دلیل 26 تیرماه سالروز تأسیس شورای نگهبان نام گرفت. از آن تاریخ تا به حال شورای نگهبان فراز و نشیب‌های بسیاری را از سر گذرانده است. این نهاد در تاریخ 37 ساله خود چهار دبیر به خود دیده که مرحوم آیت‌الله محمدرضا مهدوی‌کنی از تیر تا آبان 1359 به عنوان دبیر موقت، آیت‌الله لطف‌الله صافی گلپایگانی از آذر 1359 تا خرداد 1367، مرحوم آیت‌الله محمدی گیلانی از تیر 1367 تا تیر 1371 و دیرپاترین آنها، آیت‌الله احمد جنتی از تیر 1371 تاکنون بوده است.
چالش‌های مقطعی شورای نگهبان با مجلس
اوج گرفتن اختلافات میان شورای نگهبان و مجلس، کار را به دو بار استعفای دبیر وقت شورای نگهبان آیت‌الله صافی گلپایگانی کشاند. ایشان یکبار در 30 مهر سال 1360 به دلیل اختلافات گسترده بر سر لایحه کار اقدام به استعفا نمودند که مورد موافقت حضرت امام(ره) قرار نگرفت. بار دوم هم در سال 1367 و ظاهراً به دلیل اختلافات زیادی که با وزارت کشور بر سر نتایج سومین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی شکل گرفت، استعفا کردند که این بار مورد موافقت بنیانگذار کبیر جمهوری اسلامی قرار گرفت و به جای ایشان، آیت‌الله محمد یزدی نماینده پیشین مجلس در چهارم تیرماه 1367 به عضویت فقهای شورای نگهبان منصوب شدند.(8) اختلافات عمیق و مشکل‌ساز میان شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی در دهه 60 که گاهی منجر به بن‌بست امور می‌شد، حضرت امام خمینی(ره) را در 17 بهمن سال 1366 ناگزیر به تأسیس نهادی به نام مجمع تشخیص مصلحت نظام کرد که حرف آخر را در میانه اختلافات شورای نگهبان و مجلس شورای اسلامی بزند.(9) گفتنی است این نهاد در بازنگری قانون اساسی در سال 1368 رسماً وارد قانون اساسی شد.
در زمینه برگزاری انتخابات نیز بارها اختلافاتی میان دولت (وزارت کشور) و شورای نگهبان در گرفت که با پادرمیانی حضرت امام(ره) و مقام معظم رهبری فیصله یافت. انتخابات سومین و ششمین دوره مجلس شورای اسلامی از جمله مهم‌ترین آنهاست. شورای نگهبان از سال 1360 رسماً نظارت بر انتخابات‌ها را نیز برعهده گرفت. اولین انتخاباتی که با نظارت شورای نگهبان برگزار شد، دومین دوره انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات میان‌دوره‌ای اولین دوره مجلس شورای اسلامی در دوم مرداد 1360 بود. شورای نگهبان مجموعاً 11 انتخابات ریاست جمهوری، 9 انتخابات مجلس شورای اسلامی، پنج انتخابات مجلس خبرگان رهبری، یک همه‌پرسی قانون اساسی و 14 انتخابات میان‌دوره‌ای مجلس شورای اسلامی و خبرگان رهبری را نظارت کرده است. در زمینه برگزاری انتخابات نیز بارها اختلافاتی میان دولت (وزارت کشور) و شورای نگهبان درگرفت که با پادرمیانی حضرت امام(ره) و مقام معظم رهبری فیصله یافت. انتخابات سومین و ششمین دوره مجلس شورای اسلامی از جمله مهم‌ترین آنهاست.
شورای نگهبان از سال 1360 رسماً نظارت بر انتخابات‌ها را نیز بر عهده گرفت. اولین انتخاباتی که با نظارت شورای نگهبان برگزار شد، دومین دوره انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات میان‌دوره‌ای اولین دوره مجلس شورای اسلامی در دوم مرداد 1360 بود. در این میان رفراندوم جمهوری اسلامی، انتخابات مجلس خبرگان، تدوین قانون اساسی، اولین همه‎پرسی قانون اساسی، اولین انتخابات ریاست جمهوری و نیز اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی که همگی در سال 1358 برگزار شدند به دلیل عدم تشکیل شورای نگهبان زیر ذره‌بین نظارت این نهاد قرار نگرفتند.

*پی‌نوشت‌ها در سرویس تاریخ «جوان» موجود است.

*محمد علیکرمی

همراهان عزیز، آخرین خبر را بر روی بسترهای زیر دنبال کنید:
آخرین خبر در تلگرام
https://t.me/akharinkhabar
آخرین خبر در ویسپی
http://wispi.me/channel/akharinkhabar
آخرین خبر در سروش
http://sapp.ir/akharinkhabar
آخرین خبر در گپ
https://gap.im/akharinkhabar