خراسان/ مهندس مهدی بازرگان شخصیتی است که رسانه‌ها کمتر از او حرف زده‌اند و با وجود تأثیرگذاری وی در تاریخ معاصر، فیلم‌های مستند زیادی برای واکاوی ابعاد شخصیتی او ساخته نشده است. مدتی است که مستند «راه طی‌شده» به کارگردانی علی ملاقلی‌پور وارد شبکه نمایش خانگی شده و اکران‌های دانشگاهی خود را نیز آغاز کرده است.
علاقه به دوربین
سینمای مستند، در طراحی صحنه گفت‌وگوها، عموماً حرفش را با محتوا می‌زند و کمتر در نمونه‌های معتبر جهانی شاهد پررنگ شدن نقش فیلم ساز هستیم؛ چرا که چالش با مصاحبه‌شونده معمولاً کار برنامه های گفت و گو محور یا تاک‌شوهاست. علی ملاقلی‌پور همان کارگردان خاصی است که به نظر می‌رسد علاقه شدیدی به دیده شدن دارد. فارغ از این که در سابقه او حضور عجیبش در زمین فوتبال به عنوان یک جیمی جامپ (در اعتراض به شرایط اکران فیلم «قندون جهیزیه») به چشم می‌خورد، صحنه‌های مختلف «راه طی‌شده» هم به نحوی طراحی شده‌اند که تقریباً همیشه چهره تمام‌رخ کارگردان مقابل مخاطب باشد. ملاقلی‌پور با اتخاذ روشی نامتعارف تقریباً در کنار همه مصاحبه‌شوندگانش یک آینه بزرگ قرار داده که تصویر خودش در آن قاب گرفته شده است!
مصاحبه‌شوندگان نامعتبر
محدودیت دیگر مستند «راه طی‌شده» به انتخاب مصاحبه‌شوندگانش بازمی‌گردد؛ چینشی که شاید برای مستندهای صرفاً بیوگرافیک مناسب باشد، اما برای مستندی که ادعای ایدئولوژیک دارد و کارگردانش مدام اندیشه‌ها را به نقد می‌کشد، جویا شدن نظر نظریه‌پردازان و متفکران معتبر ضروری بود. نگاهی کلی به اسامی مصاحبه‌شوندگان نشان می‌دهد که احتمالاً مهم‌ترین ملاک انتخاب افراد برای گفت‌وگو، نسبت‌های فامیلی بوده. سخنان فرزند و نوه مهندس بازرگان، دختر و داماد آیت‌ا... طالقانی، دو تن از اعضای خانواده سحابی و فرزند شهید مطهری در کنار عده‌ای از اعضای اولیه نهضت آزادی عمده گفت‌وگوها را شکل می‌دهند. انتخاب نامأنوس مصاحبه‌شوندگان در شرایطی به اثر آسیب زده که مثلاً مستند «فروشنده»، با بهره‌گیری خوب از استادان دانشگاه و متخصصان، نظر مخاطبانش را جلب کرده بود. اما «راه طی‌شده» مثلا پرسش از روشنفکر دینی بودن مهندس بازرگان را با فرزند او مطرح می‌کند و طبیعی است که پاسخ او به فرض صحت، مخاطب را قانع نمی‌کند.
ادعای ایدئولوژیک
وقتی «راه طی‌شده» نمی‌تواند مخاطبش را به نحو مطلوب قانع کند، کارگردان شخصاً وارد گود می‌شود و با صدور بیانیه‌های بعضا ناموجه، آن‌چه را که نمی‌تواند از زبان مهمانش به صورت شفاف بشنود، خودش می‌گوید. مثلا در جایی با استناد به متنی چندخطی از آثار مهندس بازرگان، کارگردان در مقام قاضی وارد می‌شود و بیانیه‌ای در رد نظر بازرگان درباره وحدت ادیان می‌خواند. فارغ از این که چنین اظهارنظری چقدر می‌تواند مبتنی بر برداشتی صحیح از متن کتاب باشد، نکته این‌جاست که سازنده یک اثر مستند اساساً در جایگاهی نیست که چنین بیانیه قطعی و محکمی صادر کند. از این جهت «راه طی‌شده» تناقضات عجیبی را در دل خود می‌پروراند، زیرا فیلم سازی که خودش مهندس بازرگان را به اظهارنظر دینی بدون داشتن تحصیلات تخصصی در حوزه دین متهم می‌کند، خودش با شهامت تمام به نقد آرای دین‌شناسانه او می‌پردازد.
نمادگرایی دراماتیک و ناشیانه
سازنده «راه طی‌شده» تلاش بی‌حدوحصری برای نمادسازی و بازسازی دراماتیک کلیدواژه‌های مطرح شده به خرج می‌دهد؛ تکنیکی که نه‌تنها تاثیری در گیرایی روایت ندارد، بلکه در بعضی موارد دست‌کم گرفتن شأن مخاطب تلقی می‌شود. مثلا زمانی که سخن از انشعاب سیاسی به میان می‌آید، با تصویر عجیبی از لوله‌کشی ساختمان و انشعابی که آب کدر از آن خارج می‌شود، روبه رو می‌شویم؛ در حالی که به شکلی ناموجه عبارات «جبهه ملی» و «نهضت آزادی» روی لوله‌ها درج شده است! یا وقتی سخن از التقاط فکری مکاتب مختلف می‌شود، در کمال ناباوری کارگردان را می‌بینیم که پاره‌های چندین کتاب را داخل یک دستگاه مخلوط‌کن ریخته است و این کار به شدت ذوق مخاطب تشنه حقیقت را کور می‌کند. با این روش، تقریباً پس از طرح هر مفهومی، کارگردان را می‌بینیم که به نحوی در حال اجرای پانتومیم‌وار آن مفهوم است.
محمد عنبرسوز

ما را در کانال «آخرین خبر» دنبال کنید