لست سکند/ مجموعه سعدآباد با یک‌میلیون‌و‌صد‌هزار متر مربع وسعت، در کوهپایه‌های توچال و دره‌ سرسبز دربند قرار گرفته است. این مجموعه از هجده کاخ کوچک و بزرگ از دوره‌های قاجاریه و پهلوی از جمله کاخ شهوند، کاخ موزه ملت، کاخ شمس و... تشکیل شده است.
سعدآباد که از شمال با کوه‌های البرز، از مشرق با گلابدره، از مغرب با ولنجک و از جنوب با تجریش همسایه است در زمان قاجار، محل استقرار و سکونت تابستانی شاهان این سلسله بوده است. پس از کودتای ۱۲۹۹، با الحاق باغ‌های مختلف، به اقامتگاه تابستانی رضاخان اختصاص یافته و کاخ و کوشک‌هایی به مناسبت و ضرورت‌های گوناگون در آن ساخته شد.

قنات‌های باغ سعدآباد عبارت‌اند از:
هراش آب (به فتح هاء)، قنات قوام‌الدوله، قنات کاخ سنگی، قنات جعفرآباد، قنات آب‌نما، قنات کاخ سفید، قنات‌های دفتر مخصوص، قنات جوادیه، قنات گلخانه، قنات کاخ شمس، قنات خوابگاه.

درهای باغ سعدآباد
در نظامیه که رضاشاه بیشتر از آن برای ورود به سعدآباد استفاده می‌کرد؛
در زعفرانیه؛
در خیابان دربند که محمدرضا شاه بیشتر از این در وارد کاخ می‌شد؛
در میدان دربند؛
دو در جعفرآباد؛
در رودخانه؛
در کاخ سفید.

هجده کاخ کوچک و بزرگ از دوره‌های قاجاریه و پهلوی در سعدآباد وجود دارند که از این قرار‌ هستند:
کاخ احمدشاهی (در اختیار بسیج خواهران)؛
کاخ شهوند (کاخ موزه سبز فعلی)؛
کاخ سفید (کاخ موزه ملت)؛
کاخ اختصاصی (موزه تاریخ طبیعی سابق در حال حاضر در اختیـار نهاد ریاســت جمهوری)؛
کاخ اسود (سیاه) موزه هنرهای زیبا فعلی؛
کاخ شمس (موزه مردم‌شناسی)؛
کاخ اشرف (موزه ظروف و صنایع دستی)؛
کاخ غلامرضا (ساختمان تبصره ۳۶)؛
کاخ ملکه مادر (ســــاختمان جمهوری)؛
کاخ احمدرضا (در اختیار نهاد)؛
ساختمان عبدالرضا (امور اداری سعدآباد)؛
کاخ بهمن پهلوی، پسر غلامرضا (ساختمان یونسکو)؛
کاخ شهرام، پسر اشرف (موزه نظامی)؛
کاخ فریده دیبا (موزه آفرینش‌های هنری)؛
کاخ قدیم ولیعهد رضا پهلوی (موزه بهزاد)؛
کاخ جدید ولیعهد رضا پهلوی (موزه دفینه سابق و در اختیار نهاد)؛
کاخ فرحناز و علیرضا، فرزندان محمدرضا شاه (موزه خط و کتابت میرعماد)؛
کاخ لیلا (موزه آبکار).
علاوه بر کاخ‌های مذکور و چندین ساختمان قدیمی دیگر، تاسیسات و امکاناتی چون سالن‌های مرغداری و گاوداری، موزستان و گلخانه‌های گوناگون، استخرهای مختلف، چشمه‌سارها، زمین‌های تنیس و سالن بولینگ، سینما و آمفی‌تئاتر روباز نیز در این مجموعه‌ ۱۱۰ هکتاری وجود دارند.

موزه آلبوم‌های سلطنتی و اسناد سعدآباد
وسعت بخشیدن به محدوده‌ باغ‌ها، تغییر و تعویض مکرر دکوراسیون‌های داخلی کاخ‌ها و پر کردن مخازن و انبارهای کاخ‌ها از انواع هدایای نفیس داخلی و خارجی از عادات مرسوم در بین خاندان پهلوی بوده که از نتایج بررسی‌های انجام شده روی اسناد و مدارک موجود در مرکز اسناد است.
تاسیس و راه‌اندازی این موزه، حاصل تلاش صادقانه و بی‌شائبه‌ همکاران مرکز اسناد مجموعه طی مدت پنج سال است. این اسناد که پیش از این اکثرا به صورت پراکنده و بعضا فراموش شده در مجموعه بودند، پس از جمع‌آوری به ترتیب ساماندهی، پاکسازی و شناسنامه‌دار شدند و اینک بخش کوچکی از آنها در قالب موزه‌ اسناد و مدارک تاریخی سعدآباد در معرض دید بازدیدکنندگان محترم قرار گرفته است.
این موزه با هدف آشنایی بازدیدکنندگان با بخشی از اتفاقات و رویدادهای تاریخ معاصر ایران که بیشتر در مجموعه‌ کاخ‌های سعدآباد رخ داده، ایجاد شده است. از جمله‌ این اسناد مکاتبات اداری و نحوه‌ نگارش نامه‌ها، اموال و دارایی‌های خانواده‌ دربار، امور رسیدگی به کاخ‌ها، نمایش انواع مهرها و آلبوم‌ها هستند.
ساختمان این موزه در نزدیکی درب ورودی زعفرانیه و در حد فاصل کاخ وزارت دربار (موزه هنرهای زیبا) و کاخ سفید (موزه ملت) واقع شده است که پیش از این محل استقرار و استفاده‌ گارد جاویدان شاهنشاهی بوده است.
این بنای تاریخی یک طبقه‌ونیم است. طبقه‌ همکف شش اتاق دارد که پس از تبدیل آن به موزه، فضاهای داخلی آن به بخش‌های زیر تقسیم شده است:

بخش پهلوی اول شامل:
مجموعه آلبوم‌هایی از بناهای تاریخی ایران قدیم و نحوه‌ پوشش مردم در اوخر دوره‌ قاجار و اوائل پهلوی؛
مجموعه تصاویری از آلبوم اولین و آخرین سفر رضا شاه به ترکیه در سال ۱۳۱۳؛
مجموعه تصاویری از یک کارناوال فرهنگی در ایران؛
مجموعه تصاویری از برخی اقدامات در دوره‌ پهلوی اول.

بخش پهلوی دوم شامل:
برخی از اسناد و دفاتر اموالی و مکاتبات اداری در خصوص رسیدگی به امور کاخ‌ها؛
نمایش چند نمونه از آلبوم‌های خصوصی و برخی از مراسم‌ برگزار شده در کاخ‌های سعدآباد.

بخش مهرها و جلد‌ها
نمایش تعدادی از مهرهای رایج در وزارت دربار، پاکت‌ها، کاغذ‌های سربرگ‌دار و کارتابل‌های رایج در آن دوران؛
نمایش بخشی از اسناد مکتوب در خصوص برخی از وظایف وزارت دربار در حوزه‌ تشریفات؛
معرفی بخش کوچکی از وسایل صوتی و تصویری در دو دوره‌ پهلوی اول و دوم؛
نمایش برخی از جلدهای نفیس از مجموعه آلبوم‌های نگهداری شده در مرکز اسناد مجموعه؛
این آلبوم‌ها اکثرا دست‌ساز با جلد لاکی و مزین به انواع نقوش ایرانی نظیر لچک ترنج، شکارگاه، خاتم‌کاری، کنده‌کاری عاج، نقره‌کاری و... هستند.
سالن نمایش که در این سالن برنامه‌های مختلفی برای گروه‌های سنی مختلف در نظر گرفته شده است. برگزاری جلسات نقد و بررسی اسناد مکتوب و تصویری موزه‌ اسناد از دیگر برنامه‌های این بخش خواهد بود.

موزه‌ ظروف سلطنتی
موزه‌ ظروف سلطنتی در شرق مجموعه‌ فرهنگی‌تاریخی سعدآباد قرار دارد. این بنا به دستور رضاشاه برای اشرف (خواهر دوقلوی شاه) بین سال‌های ۱۸–۱۳۱۵ ساخته شد. به دستور اشرف پهلوی از سال ۱۳۵۰ فضای داخلی و خارجی این بنا بازسازی شد و در محدوده‌ای به مساحت ۲۶۰۰ مترمربع با زیربنای ۱۸۰۰ مترمربع در دو طبقه توسعه و تغییر یافت و طراحی داخلی آن با حضور طراحان و متخصصان خارجی به سبک فرانسوی طراحی و نمای خارجی آن از سنگ تیشه‌ای به سنگ مرمر سفید تبدیل شد.
این بنا پس از انقلاب اسلامی، در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۷۴، به‌عنوان موزی ظروف، تغییر کاربری داد و در اسفند همان سال آثار موزه جمع و ساختمان آن به نهاد ریاست جمهوری تحویل داده شد تا سال ۱۳۸۴ که این بنا مجددا در اختیار سازمان میراث فرهنگی و گردشگری قرار گرفت.
از بهمن ماه ۱۳۸۸ با تصمیم مدیریت وقت، مقرر شد این موزه به شرایط اولیه‌ خود برگردد و به همین دلیل چیدمانی از ظروف سلطنتی در بخشی از طبقه اول این بنا صورت گرفت و از خرداد ماه ۱۳۸۹ این موزه با نام موزه‌ ظروف سلطنتی، فعالیت خود را از سر گرفت.
در حال حاضر در این موزه بیش از ۵۰۰ قطعه ظروف و اشیای تزیینی در ۵ سالن و دو طبقه به نمایش در آمده است. اغلب این ظروف مربوط به کارخانجات معتبر دنیا نظیر لیموژ، سور، باواریا، رزنتال و... هستند. ظروف به نمایش درآمده به ۳ دسته‌ ظروف قاجار، پهلوی دوم و ظروف اهدایی تقسیم شده‌اند.

موزه‌ آب
گنجینه‌ آب موسسه‌ای است فرهنگی که برای جمع‌آوری، نگه‌داشت، نمایش و حفظ و احیای میراث گذشتگان در بخش‌های مرتبط با آب از جمله استحصال، انتقال، توزیع و بهره‌برداری فعالیت می‌کند. گنجینه‌ آب سعدآباد در جنوب شرقی کاخ سبز و در غرب ساختمان تشریفات ریاست جمهوری احداث شده و حدودا ۲۶۷۰ مترمربع مساحت دارد و از ۳ بخش تشکیل شده است:
ساختمان اصلی ۲۰۰ متر مربع؛
ساختمان جنبی ۷۰ متر مربع؛
فضای باز ۲۴۰۰ متر مربع.
این موزه ۴ گالری نمایشگاهی در ساختمان اصلی و یک گالری نمایشی در ساختمان جنبی دارد.

مواردی که در ساختمان اصلی به آن پرداخته شده به شرح ذیل است:
ماکت‌هایی از آثار و ابنیه قدیم و شاخص مرتبط با آب مانند سد قوسی کریت طبس و کمایستان خراسان؛
نمایش اسناد مربوط به آب از قبیل حقابه‌ها، دفترهای محاسبات میراب‌ها، وقف‌نامه‌ها، لوح محاسبه قنات و دیگر دست‌نوشته‌های مربوطه؛
نمایش وسایل سنتی آب از قبیل وسایل حفر قنات، چاه، گونیای چوبی، قرقره، کوزه‌ی سفالی، مشربه، روغن‌دان، خمره، زاویه‌سنج و...؛
وسایل اندازه‌گیری آب شامل چارچوب رقم، پیمانه‌های آبی، ساعت آبی و ...؛ وسایل شیب‌سنجی قنات مانند تراز چوبی، تراز شیشه‌ای و...
با توجه به اهمیت ابزار مهندسی آب در این بخش در یکی از سالن‌ها وسایل مهندسی آب به نمایش گذاشته شده، همچنین دو سالن یکی به ظروف سفالی و دیگری به ظروف لعابی و فلزی مرتبط با آب اختصاص داده شده است.

در ساختمان جنبی موارد ذیل نمایش داده می‌شود:
نمایش ماکت از سدهای ساخته شده و در دست احداث جدید؛
تهیه و نمایش حرکات مثبت و سازنده دست‌اندرکاران صنعت آب؛
در نظر گرفتن سالنی جهت نمایش با امکانات اسلاید، ویدئو پروژکشن و امکانات سمعی و بصری.
ویژگی فضای باز گنجینه‌ آب
استفاده از فضاهای باز در گنجینه آب برای نمایش مدل‌های زنده تاسیسات آبی جدید و قدیم چون سدها، کانال‌های آبرسانی، آب‌انبارها، آسیاب‌ها و موارد مشابه دیگر است.

موزه‌ خط و کتابت میرعماد
موزه‌ خط و کتابت میرعماد در یکی از بناهای قدیمی مجموعه‌ سعد آباد قرار دارد. بنای موزه احتمالا متعلق به اواخر قرن ۱۳ و اوایل قرن ۱۴ هجری قمری است.

در موزه‌ فوق بخش‌های زیر وجود دارد:
خطوط قبل از اسلام؛
خطوط اسلامی؛
خطوط تفننی؛
اشیای کاربردی؛
نسخ خطی.
باغ موزه
باغ موزه‌ سعدآباد بیش از ۷۰درصد مجموعه ۱۱۰ هکتاری را به خود اختصاص داده است. این باغ در امتداد رودخانه‌ دربند از شمال به جنوب کشیده شده است و پوشش گیاهی متنوع شامل جنگل‌های طبیعی، گونه‌های متنوع سوزنی‌برگ و پهن‌برگ زینتی دارد. بسیاری از این گونه‌های زینتی، نادر و غیر بومی بوده که در زمان‌های مختلف به ایران وارد و برای تزئین در این محل کاشته شده‌اند و به لحاظ کمیاب بودن، قدمت و زیبایی به‌عنوان یک جاذبه‌ گردشگری طبیعی در کنار بناهای تاریخی محسوب می‌شوند.

موزه‌ آشپزخانه‌ سلطنتی
آشپزخانه‌ مخصوص سعدآباد به مساحت ۸۰۰ مترمربع در قسمت مرکز مجموعه، جنب رودخانه‌ دربند قرار دارد. تاریخ ساخت بنا در زمان پهلوی دوم است. این بنا شامل دو طبقه‌ همکف و زیرزمین است و صرفا آشپزخانه‌ مخصوص کاخ سفید (ملت) بوده است. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به مدت طولانی از این مکان به‌عنوان انبار مرکزی سعدآباد استفاده می‌شد. این بنا پس از گذشت ۳۲ سال مجددا احیا و به کاربری گذشته‌ خود، یعنی موزه‌ آشپزخانه سلطنتی تبدیل شد و گشایش یافت. موزه جدید یک سالن اصلی دارد که ۴ اتاق با عنوان‌های اتاق نمایش اسناد مکتوب و تصویری مرتبط با موضوع، اتاق سردخانه، اتاق کارکنان آشپزخانه و اتاق ظروف را در برگرفته است.

موزه‌ اتومبیل‌های سلطنتی
اتومبیل‌های سلطنتی مورد استفاده خاندان پهلوی که پس از فروپاشی رژیم طاغوت تاکنون بلا استفاده بوده و در واقع به دست فراموشی سپرده شده بودند، اکنون پس از ۳۱ سال، بعد از بازسازی، در قالب اولین موزه‌ اتومبیل‌های سلطنتی در معرض بازدید علاقه‌مندان قرار دارند.

موزه‌ سلاح‌های دربار
موزه‌ سلاح‌های دربار در شمالی‌ترین نقطه‌ مجموعه‌ سعدآباد قرار دارد و ساختمان آن پیش از انقلاب اسلامی محل سکونت غلامرضا پهلوی، برادر محمدرضا، بوده است.
این موزه دربرگیرنده‌ بیش از ۷۰ قلم اسلحه‌ گرم از نوع شکاری، جنگی، کمری و ملزومات آنها است. تعدادی از سلاح‌های این مجموعه اهدایی شخصیت‌های مهم سیاسی و نظامی دیگر کشورها به محمدرضا پهلوی است.
موزه سلاح‌های دربار چهار سالن نمایش دارد که در سالن اول طپانچه‌های متعلق به دوره‌ قاجار با تزیینات عاج و صدف به نمایش گذاشته شده‌اند و در سالن‌های دیگر تفنگ‌های سرپر قدیمی با تزیینات عاج و فلز، باروت‌دان‌های چرمی و فلزی و نیز سلاح‌های مربوط به دوره‌ پهلوی همراه با فضاسازی تاریخی در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته‌اند .
از دیگر آثار به نمایش در آمده می‌توان از کلاه‌های نظامی و مدال‌های متعلق به دوره‌ پهلوی نام برد.

مرکز برنامه‌ریزی بازدید هدفمند کودکان و نوجوانان
ساختمان این مرکز از سال ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۷ محل اقامت تابستانی لیلا، دختر کوچک محمدرضا پهلوی، بوده و در حال حاضر به مرکز برنامه‌ریزی بازدید هدفمند کودکان و نوجوانان تغییر کاربری داده است .

موزه‌ برادران امیدوار
موزه‌ برادران امیدوار در بخش شمال‌غربی مجموعه واقع شده و بنای آن متعلق به دوره‌ قاجار است. این موزه شامل ۴ اتاق با نمای آجری قرمزرنگ و گچ‌بری‌های زیبا است که کالسکه‌خانه و استراحتگاه سورچی‌ها بوده است. ساختمان پس از انقلاب اسلامی در سال ۱۳۸۱ شمسی مرمت و بازسازی و در سال ۱۳۸۲ به نام اولین جهانگردان ایرانی افتتاح شد.

موزه‌ نظامی
بنای موزه‌ نظامی مربوط به دوران رضاخان بوده که شهرام، پسر اشرف، آن را بازسازی و احیاء کرد و به نام کاخ شهرام معروف است.

بخش‌های مختلف موزه عبارت‌اند از:
سالن پوشاک ادوار مختلف ارتش ایران؛
سالن سلاح‌های سرد؛
سالن مدال و نشان‌های ارتش و سلاح‌های گرم اهدایی به سران ارتش؛
سالن سلاح‌های سبک و سنگین؛
سالن سلاح‌های خارجی با قدمت طولانی.
موزه‌ استاد فرشچیان
ساختمان موزه استاد محمود فرشچیان بنایی قاجاری با وسعتی در حدود ۶۰۰ مترمربع است که برای مدتی محل اسکان رضاشاه به همراه همسر چهارمش ملکه عصمت بوده است.
این موزه در حال حاضر بیش از ۵۰ اثر نگارگری استاد را در خود جای داده که نوازشگر چشم هر بیننده‌ای است. این موزه در سال ۱۳۸۰ افتتاح شده است.

موزه‌ استاد حسین بهزاد
پیرو قراردادی که بین سازمان میراث فرهنگی و پرویز بهزاد (پسر استاد حسین بهزاد) منعقد شد، ۲۸۹ اثر از آثار «مینیاتور» استاد حسین بهزاد در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت و مقرر شد که موزه‌ای با نام «موزه استاد بهزاد» برای حفظ، نمایش و پژوهش در آثار این هنرمند گران‌قدر افتتاح شود. به همین جهت ساختمانی در مجموعه‌ سعدآباد در نظر گرفته شد که این بنا در اواخر دوره‌ قاجار ساخته شده است. این بنا در سال ۱۳۷۲ پس از انتخاب و تغییر کاربری آن با ایجاد تغییرات در فضای داخلی رسما در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۷۳ به مناسبت صدمین سالگرد تولد استاد حسین بهزاد در روز جهانی موزه‌ها افتتاح شد.

موزه‌ پوشاک سلطنتی
ساختمان فعلی موزه‌ پوشاک سلطنتی، در واقع کاخ تابستانی شمس، خواهر تنی محمّدرضا پهلوی، است که در زمان سلطنت رضا شاه ساخت آن آغاز شد. این کاخ با مساحتی در حدود ۲۶۰۰ مترمربع شامل دو طبقه و یک زیر‌زمین است که در شمال مجموعه‌ سعدآباد در مجاورت درب شمالی دربند با معماری تلفیقی ایرانی و اروپایی ساخته شده است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این ساختمان برای موزه‌ مردم‌شناسی در نظر گرفته و در اسفند ماه ۱۳۷۳ افتتاح شد. در بهمن ماه سال ۱۳۸۸ موزه تغییر کاربری داده و با عنوان تاریخ معاصر و سپس موزه‌ پوشاک سلطنتی فعالیت جدید خود را آغاز کرد.
این مجموعه شامل عکس و پوشاک برخی از اعضای خانواده‌ پهلوی به خصوص فرح دیبا، محّمدرضا پهلوی، اشرف و شهناز پهلوی است. همچنین برخی از اشیاء تزیینی مربوط به دوره‌ پهلوی دوّم در گوشه و کنار موزه به نمایش گذاشته شده است.

موزه‌ هنرهای زیبا
یکی از بناهای باشکوه مجموعه‌ سعدآباد، ساختمان موزه‌ هنرهای زیبا است که در جنوبی‌ترین نقطه‌ سعدآباد واقع شده است. این موزه سه طبقه با ۳۶۰۰ متر زیر بنا دارد.
ساختمان این عمارت مربوط به زمان رضاشاه است که به دلیل استفاده از سنگ‌های مرمر سیاه در بنای آن به کاخ اسود معروف بوده است.
هم اکنون طبقه‌ همکف به ۱۹ اثر از آثار نقاشان معاصر ایرانی اختصاص دارد. نقاشانی چون سهراب سپهری، حسین محجوبی، فرامرز پیل‌آرام، حسین زنده‌رودی، پروانه اعتمادی، نصرالله افجه‌ای و…
در طبقه‌ اول موزه، نقاشی‌های زیبایی از نقاشان اروپایی به نمایش درآمده‌اند که در فاصله‌ قرن ۱۷ تا ۲۰ میلادی ترسیم شده‌اند .
از جمله نقاشان معروف اروپایی که آثاری از آنان در موزه‌ هنرهای زیبا به معرض نمایش گذاشته شده می‌توان سالوادر دالی، جان فردرینگ هرینگ، پیتر گراهام، ایوانویچ شیشکین، فرانسوا موزن و ژول برتون را نام برد.
در طبقه‌ دوم موزه، آثار نقاشی هنرمندان ایرانی از دوره‌ صفویه تا قاجار به نمایش گذاشته شده است. در این موزه ۸ اثر نفیس نیز از کمال‌الملک ارائه شده است.

موزه‌ هنر ملل
موزه‌ هنر ملل که بخشی از مجموعه‌ کاخ موزه ملت است، در گذشته موزه‌ هنری فرح پهلوی بوده که مورد استفاده‌ او و اطرافیانش قرار می‌گرفت. مجموعه آثار این موزه از سراسر جهان خریداری شده یا اهدایی هستند.

کاخ موزه ملت
کاخ سفید بزرگ‌ترین کاخ مجموعه‌ سعدآباد است که به علت رنگ سفید نمای آن به این نام شهرت یافته است. این بنا، علاوه بر آنکه به امور اداری و تشریفاتی اختصاص داشته، اقامتگاه تابستانی شاه و همسرش نیز بوده است.
کاخ سفید در زمینی به مساحت ۲۱۶۴ مترمربع در دو طبقه و زیرزمین با زیربنای حدود ۵۰۰۰ مترمربع بنا شده است. در این طبقات، ۵۴ واحد مختلف از جمله ۱۰ تالار بزرگ تشریفاتی وجـــود دارد کــه مکان پذیرایی رسمی شاه بوده است. وسیع‌ترین تالار کاخ، سفره‌خانه‌ای به وسعت ۲۲۰ مترمربع است.

کاخ موزه‌ سبز
کاخ شهوند که اکنون کاخ موزه‌ سبز نامیده می‌شود، یکی از زیباترین کاخ‌های موجود در کشور است. این کاخ از سال ۱۳۰۷ محل اقامت رضاخان بود. کاخ موزه‌ سبز، در نقطه‌ای مرتفع در شمال‌غربی مجموعه سعدآباد قرار دارد.
در نمای خارجی این کاخ از سنگ‌های سبز معدنی کمیاب خمسه‌ زنجان استفاده شده و وجه تسمیه کاخ نیز به همین سبب است.





با کانال تلگرامی «آخرین خبر» همراه شوید