باشگاه خبرنگاران/ تفسیر آیه ۶۰ سوره توبه به جمع آورى زکات و اداره بیت المال اسلام می‌پردازد.

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ﴿۶۰﴾
صدقات تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدیان [گردآورى و پخش]آن و کسانى که دلشان به دست آورده مى ‏شود و در [راه آزادى]بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده اختصاص دارد [این]به عنوان فریضه از جانب خداست و خدا داناى حکیم است (۶۰)

تفسیر:
در تاریخ اسلام دو دوران مشخص دیده مى شود، دوران مکه که همت پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان در آن مصروف تعلیم و تربیت نفرات و آموزش و تبلیغ مى شد، و دوران مدینه که پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) در آن دست به تشکیل حکومت اسلامى و پیاده کردن و اجراى تعلیمات اسلام، از طریق این حکومت صالح زد. بدون شک یکى از ابتدایى و ضروریترین مسئله، به هنگام تشکیل حکومت تشکیل (بیت المال) است که به وسیله آن نیازهاى اقتصادى حکومت بر آورده شود، نیازهایى که در هر حکومتى بدون استثناء وجود دارد.
به همین دلیل یکى از نخستین کارهایى که پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) در مدینه انجام داد تشکیل بیت المال بود که یکى از منابع آنرا (زکات) تشکیل میداد، و طبق مشهوراین حکم در سال دوم هجرت پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم) تشریع شد.
البته همانگونه که بعدا به خواست خدا اشاره خواهیم کرد، حکم زکات قبلا در مکه نازل شده بود، اما نه به صورت وجوب جمع آورى در بیت المال، بلکه خود مردم اقدام به پرداخت آن مى کردند، ولى در مدینه دستور جمع آورى و (تمرکز) آن از ناحیه خداوند در آیه ۱۰۳ توبه صادر گردید.
آیه مورد بحث که مسلما بعد از آیه وجوب اخذ زکات نازل شده، (هر چند در قرآن از آن ذکر گردیده است) مصارف گوناگون زکات را بیان مى کند؛ و جالب اینکه آیه، با کلمه انما که دلیل بر انحصار است، آغاز شده، و این نشان مى دهد که بعضى از افراد خود خواه، یا بی خبر، انتظار داشتند بدون هیچگونه استحقاق، سهمى از زکات دریافت دارند که با کلمه انما دست رد به سینه همه آن‌ها زده شده است. در دو آیه قبل از این آیه، نیز این معنى منعکس بود که بعضى بر پیامبر (صلى الله علیه و آله و سلم خرده مى گرفتند که چرا سهمى از زکات را در اختیار آن‌ها نمى گذارد و حتى در صورت محروم شدن از آن خشمگین مى شدند، اما به هنگام برخوردارى ابراز رضایت مى کردند. به هر حال آیه فوق به روشنى مصارف واقعى زکات را بیان کرده، و به تمام توقعات بیجا پایان مى دهد، و آنرا در هشت مصرف خلاصه مى کند:

۱ - (فقراء) نخست مى گوید: (صدقات و زکات براى فقیران است) (انما الصدقات للفقراء).
۲- (مساکین) (والمساکین). در اینکه فقیر و مسکین با هم چه تفاوتى دارند بحثى است که در پایان تفسیر آیه خواهد آمد.
۳- (عاملان) و جمع آورى کنندگان زکات (والعاملین علیها).
این گروه در حقیقت کارمندان و کارکنانى هستند که براى جمع آورى
زکات و اداره بیت المال اسلام تلاش و کوشش مى کنند، و آنچه به آن‌ها داده مى شود در حقیقت به منزله مزد و اجرت آن‌ها است، و لذا فقر در این گروه به هیچوجه شرط نیست.
۴- (مؤ لفة قلوبهم) یعنى کسانى که انگیزه معنوى نیرومندى براى پیشبرد اهداف اسلامى ندارند، و با تشویق مالى میتوان تالیف قلب، و جلب محبت آنان نمود (والمؤ لفة قلوبهم).
۵- (آزاد ساختن بردگان) (وفى الرقاب).
یعنى سهمى از زکات، تخصیص به مبارزه با بردگى، و پایان دادن به این موضوع ضد انسانى، داده مى شود، و همانگونه که در جاى خود گفته ایم برنامه اسلام در مورد بردگان برنامه (آزادى تدریجى) است که نتیجه نهائیش آزاد ساختن همه بردگان بدون روبرو شدن به واکنشهاى نامطلوب اجتماعى آن مى باشد، و تخصیص سهمى از زکات، به این موضوع، گوشهاى از این برنامه را تشکیل میدهد.
۶- (اداء دین بدهکاران) و آن‌ها که بدون جرم و تقصیر زیر بار بدهکارى مانده و از اداى آن عاجز شده اند (والغارمین).
۷- (در راه خدا) (و فى سبیل الله).
همانگونه که در پایان آیه اشاره خواهیم کرد منظور از آن تمام راههائى است که به گسترش و تقویت آئین الهى منتهى شود، اعم از مساءله جهاد و تبلیغ و مانند آن.
۸- (واماندگان در راه) (وابن السبیل).
یعنى مسافرانى که بر اثر علتى در راه مانده، و زاد و توشه و مرکب کافى براى رسیدن به مقصد ندارند، هر چند افراد فقیر و بیبضاعتى نیستند، ولى بر اثردزد زدگى، یا بیمارى، یا گم کردن اموال خود، و یا علل دیگر، به چنین وضعى افتاده اند، اینگونه اشخاص را باید از طریق زکات به مقدارى که براى رسیدن به مقصد لازم است بى نیاز ساخت.
در پایان آیه به عنوان تاکید روى مصارف گذشته مى فرماید: (این فریضه الهى است) (فریضة من الله)؛ و بدون شک این فریضه، حساب شده، و کاملا دقیق، و جامع مصلحت فرد و اجتماع است، زیرا (خداوند دانا و حکیم است) (و الله علیم حکیم).



ما را در کانال «آخرین خبر» دنبال کنید