4802 2 نظـــــــر  

خبرآنلاين/ بازار تهران، ديگر کمتر شباهتي به آن بازاري دارد که در زمان شاه طهماسب صفوي به راه افتاد؛ حالا چندين و چند پاساژ اطراف آن ساخته شده و هر روز زميني دور و برش گودبرداري مي‌شود و چند وقت يک‌بار، ساختماني به دليل سستي زمين فرو مي‌ريزد.

شهروند نوشت: فروچاله‌ها چند وقت يک‌بار در منطقه ١٢ تهران دهان باز مي‌کنند و به گفته مديرکل ميراث فرهنگي تهران، اتفاقي که بيشتر از ١٠ روز پيش هم در اين منطقه تکرار شد، «يک هشدار است» و بايد جدي گرفته شود، چرا که زمين سست بازار ديگر تحمل سنگيني اين همه پاساژ، ساختمان و حضور جمعيت بيش از ظرفيتش را ندارد و هر لحظه ممکن است نقطه‌اي از آن فرو بريزد.

بعد از نشست زمين در سبزه‌ميدان، سخنگوي سازمان آتش‌نشاني شهر تهران، دليل اين اتفاق را حفر چاه غيرمجاز در بازار دانست و پيش از آن در حادثه‌اي مشابه، مديرعامل سازمان آتش‌نشاني شهرداري تهران منطقه ١٢ را بيش از هر نقطه ديگري مستعد بروز فرونشست زمين دانست: «شهر تهران به‌ويژه منطقه ١٢ از سال‌ها پيش تحت‌تأثير خشکسالي و کاهش سطح آب‌هاي زيرزميني با بحراني به نام گسترش مُغارها مواجه شده است.»

اکنون تکرار اين اتفاقات و تغييرات مخربي که در پي آن ديده مي‌شود، باعث شده منتقدان بگويند که «اين بازار ديگر بازار نخواهد شد»، چرا که مديران شهري و مسئولان ميراث فرهنگي، قلب تاريخي تهران را ناديده گرفته‌اند و هر روز مجوز تازه‌اي براي ساخت‌وساز امضا مي‌کنند.

رجبعلي خسروآبادي، مديرکل ميراث فرهنگي استان تهران ديروز اين اتفاقات را «زلزله‌اي پيش از بروز زمين‌لرزه»‌اي دانست که از پيش درباره آن هشدار داده شده است و گفت که بايد متوليان حوزه شهري به‌ويژه سازمان آب و فاضلاب و محيط ‌زيست وضع قنات‌هاي منطقه در زير بازار و منطقه تاريخي تهران را بررسي کنند، چرا که «احتمال بسته شدن قنات‌هاي منطقه ‌۱۲ تهران بعد از اين همه گودبرداري و ساخت‌وسازهاي زياد وجود دارد.»

ساخت‌وساز‌هايي نظير پاساژ مريم که بعد از فرونشست حمام تاريخي، در دالان بازار ساخته شد يا ايستگاه متروي ١٥ خرداد که بدون استعلام از ميراث فرهنگي استان تهران درست از قلب تاريخي شهر رد شد.

گودبرداري در بازار ممنوع است اما انجام مي‌شود

مهدي معمارزاده از کارشناسان ارشد ميراث فرهنگي است که به اوضاع کنوني بازار اميدي ندارد و معتقد است که «اين بازار ديگر بازار نمي‌شود.» او اين‌که چرا بازار تهران به اين وضع دچار شده را در يک جمله خلاصه مي‌کند: «مديران ميراث فرهنگي و شهرداري ضوابط ميراث فرهنگي را رعايت نکرده‌اند و نه فقط در بازار که در تمام شهر، به ارزش‌هاي تاريخي و فرهنگي بي‌تفاوتند.»

معمارزاده وضع بازار را «فاجعه» توصيف مي‌کند: «از لحاظ منظري، ناديده گرفتن ارزش‌هاي هويتي، کف‌سازي، تأسيسات برق و مکانيکي، ساخت‌و‌سازهاي غيرقانوني و غيرمجاز، رعايت نکردن استاندارد، فاضلاب، گودبرداري‌ها، حضور جمعيت بيش از ظرفيت و تغيير کاربري، چاه‌هاي عميق غيرقانوني؛ همه اينها بر اثر ناديده گرفتن ضوابط ميراث فرهنگي بازار در طول زمان آسيب‌هاي زيادي به اين بازمانده تاريخ تهران زده است. بازار به لحاظ ارزش‌هاي معنوي هم به سمت اضمحلال رفته است. مديران شهري براي نوسازي در بازار کارهايي مي‌کنند اما نه طرح و برنامه‌اي دارند و نه ضوابط را رعايت مي‌کنند. از طرفي همين گاري‌ها بزرگترين معضل است چون در قد و قواره بازار نيستند و آن‌جا را تبديل کرده‌اند به يک بنگاه بزرگ معاملات.»

به گفته معمارزاده، پيش از صفويه در روستاي تهران در زمان شاه طهماسب اين‌جا شکل و شمايل بازار به خود گرفت. «محله عودلاجان تا سنگلج شهر اوليه را ايجاد مي‌کرد و بعد از تخريب حصار ناصري، بازار با همان شاکله گسترش پيدا کرد. جايي که اکنون مرکز تاريخي تهران است و ضوابط قانوني شهري هم نگاه ويژه به حصار ناصري (از عودلاجان تا سنگلج) را مهم دانسته اما اکنون کوچکترين توجهي به آن نمي‌شود. همين ضوابط مي‌گويد پاساژسازي، گودبرداري و تغيير کاربري در بازار ممنوع است اما همه اينها درحال انجام است و نفس بازار تاريخي را گرفته است.»

وزارت نيرو آماده بررسي قنات‌هاي تهران است

هر گودبرداري در زيرزمين، افت آب‌هاي سطحي را به دنبال دارد و درنهايت رطوبتي که به انسجام خاک مي‌انجامد، از دست مي‌رود و درنهايت فروچاله اتفاق مي‌افتد؛ اتفاقي که در هفته گذشته در بازار تکرار شد. هدايت‌الله فهمي، معاون دفتر برنامه‌ريزي کلان آب و آبفاي وزارت نيرو به «شهروند» مي‌گويد که اين پديده غيرقابل برگشت است: «اين اتفاق در شهرها علاوه بر اضافه برداشت آب‌هاي زيرزميني، به دليل ساخت‌وساز غيراصولي و بي‌رويه، وجود تونل‌ها، مترو و سيستم آبرساني و هر آنچه با توسعه به شهر رسيده، روي مي‌دهد.»

او اضافه مي‌کند: «سازه‌هاي آبي که از قبل در شهرها وجود داشته‌اند هم به اين پديده دامن مي‌زنند؛ مثل قنات‌ها که در شهر قديمي تهران، شبکه گسترده‌اي از آن وجود دارد و اکنون بسياري از آنها کور شده‌اند و بعضي همچنان هستند اما غيرقابل استفاده‌اند.»

به گفته فهمي، در وزارت نيرو براي قنات‌ها به‌خصوص آنها که در دشت‌ها وجود دارند، بانک اطلاعاتي درحال تهيه است و بخشي از برنامه احياي قنات‌ها هم برعهده جهاد کشاورزي است. «قنات‌هاي تهران اکنون نياز به مطالعه دارد و بايد تمهيداتي انديشيده شود که بعدها در جريان توسعه شهر، تهديدها بيشتر نشود. قنات‌ها در خط موضعي مي‌توانند خطرساز باشند اما در ابعاد وسيع مشکلي ايجاد نمي‌کنند. در ساختمان‌هايي که بدون مطالعه، پايه‌هايشان روي قنات تعبيه مي‌شود، نشست اتفاق خواهد افتاد. بخش عمده کنترل اين مسأله به مديريت شهري بازمي‌گردد ولي وزارت نيرو هم آمادگي دارد که قنات‌هاي تهران را بررسي کند.»

هويت تاريخي شهر بايد حفاظت شود

حسين ايماني جاجرمي، جامعه‌شناس و عضو شوراياري شهرک اکباتان بازار‌ها را از اصلي‌ترين عناصر اصلي شهرهاي اسلامي-ايراني مي‌داند که هويت تاريخي به آنها مي‌بخشند: «هويتي که در باقي شهرهاي کشورهاي ديگر ديده نمي‌شود و اگر هويت تاريخي عنصر مهم و کالبدي به‌شمار برود، پس بايد از آن حفاظت کرد.»

اين استاد علوم اجتماعي دانشگاه تهران علاوه بر کارکرد اقتصادي بازارها، کارکرد اجتماعي و فرهنگي آنها را هم مهم مي‌داند: «اين يکي از تفاوت‌هاي بازار با «مراکز خريد» است. بازارها خدماتي به مستمندان مي‌دهند، فضاي عمومي و مسجد دارند و محلي براي تعامل اجتماعي و رد و بدل کردن اخبار به شمار مي‌روند. فقرا به راحتي اجازه ورود به مراکز خريد مدرن و به اصطلاح «مال»‌ها را ندارند و مردم را با موجودي جيبشان مي‌بينند، درحالي‌که در بازارهاي سنتي چنين رويکردي ديده نمي‌شود و خريدارها اميد دارند که از فروشنده تخفيف بگيرند. هرچند اغلب کارکردهاي مفيد بازارهاي سنتي به مرور کمرنگ شده و نياز به مطالعه است که بفهميم چرا؟»

ايماني جاجرمي درباره اين‌که نقش خود بازاري‌ها در پديد آمدن اين تغييرات مخرب چه بوده همچنين توضيحي مي‌دهد: «بازاري‌ها هميشه گروه متحدي بودند، اما اکنون اين ويژگي اتحاد و هم‌رأي بودن تضعيف شده است. به نظر مي‌رسد اين‌که گروه‌هاي ريشه‌دار اين منطقه از بازار خارج شده‌اند هم کاربردهاي اجتماعي و فرهنگي بازار را از آن گرفته است. محله‌هاي اطراف که زماني از مناطق مهم شهر بود، خالي از سکنه شده است.»

اين جامعه‌شناس معتقد است توسعه شهري به جاي حفظ هويت، به ضرر منطقه ١٢ تهران عمل کرده است و وضع آن را با بازار تبريز مقايسه مي‌کند که مردم با کمک سازمان ميراث فرهنگي احيايش کرده‌اند: «اينجا انگار کسي دلش نمي‌سوزد. بازار تغييرات جدي کرده و مثل بازار تبريز قابليت احيا ندارد و آن بسيج اجتماعي هم براي مطالبه اين کار وجود ندارد. بايد بُعد اجتماعي اين اتفاق بررسي شود.»

اينها درحالي است که بازار در طرح جامع تهران ديده شده است و دستگاه‌ها هم درباره آن مسئولند. ايماني جاجرمي در اين‌باره مي‌گويد: «در درجه نخست شهرداري و سپس سازمان ميراث فرهنگي و حتي وزارت راه و شهرسازي؛ درواقع هم دستگاه‌هاي محلي و هم ارگان‌هاي ملي نسبت به آن مسئولند و اکنون هر بلايي به سر بازار تهران آمده از کوتاهي اين دستگاه‌هاست.»



با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد

4802 2 نظـــــــر