شرق/ متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

کیمیا نعمت‌اله| ونزوئلا، سرزمینی است که بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را دارد. این کشور از اوج‌گیری در تولید و تأسیس اوپک تا دو موج ملی‌سازی در دوران پرز و چاوز را پشت سر گذاشته است؛ ملی‌سازی‌ای که در نهایت باعث شد نه‌تنها تولید نفت در این کشور به پایین‌ترین حد ممکن سقوط کند، که کشور حتی از فراوری نفت ناتوان مانده و ناچار به واردات بنزین شود.

پیش از این اما‌ نفت توانسته بود کاراکاس را به یکی از ثروتمندترین پایتخت‌های جهان تبدیل کند ولی در نهایت ایدئولوژی با اقتصاد و نفت ونزوئلا کاری کرد که این کشور تورم چند‌هزار‌درصدی و فروپاشی اقتصاد را تجربه کند. ماجرای نفت ونزوئلا اما به همین‌جا ختم نشد و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا پس از یک محاصره دریایی، نیکولاس مادرو، رئیس‌جمهوری این کشور را ربود‌ و دستگیر کرد. ترامپ در ادامه اعلام کرد‌ نفت این کشور را به سمت خصوصی‌سازی می‌برد. این اتفاق از سوی برخی چپ‌گرایان به استعمار و استثمار ونزوئلا تعبیر شد. حال آنکه وئزوئلا پیش از این، تجربه ملی‌سازی صنعت نفت و نتایج آن را در دوران پرز و چاوز تجربه کرده بود. حالا اما این پرسش مطرح است که مداخله آمریکا در صنعت نفت ونزوئلا چه نتایجی را به بار خواهد آورد و بازار نفت جهان و نفت ایران به کدام سمت‌وسو می‌رود؟

نفت ونزوئلا از صعود تا افول
زمانی که چاه باروسو-۲ در ۱۹۲۲ فوران کرد، کاراکاس را به یکی از ثروتمندترین پایتخت‌های جهان بدل کرد. در این دوره، دولت‌های اقتدارگرای ضعیف، به‌ویژه رژیم خوان ویسنته گومز، امتیازهایی گسترده و بلندمدت به شرکت‌های خارجی مانند شل، استاندارد اویل (اکسون) و گلف واگذار کردند.

نفت به‌سرعت جایگزین کشاورزی به‌ عنوان ستون اقتصاد شد، اما این رشد شتاب‌زده بدون نهادسازی مناسب، اقتصادی وابسته، دولت رانتی و جامعه‌ای ایجاد کرد که ثروت نفتی را می‌دید اما کنترلی بر آن نداشت و درست همان‌طورکه امتیاز دارسی در ایران (کشف نفت ۱۹۰۸ در مسجدسلیمان از سوی ویلیام ناکس دارسی و تأسیس شرکت نفت ایران و انگلیس، بعدا بریتیش پترولیوم) با واگذاری بلندمدت، کنترل کامل عملیات و سهم ناچیز و غیرشفاف برای دولت، الگوی کلاسیک «نفت بدون حاکمیت» را تثبیت کرده بود، نظام امتیازدهی ونزوئلا نیز تا پیش از ۱۹۴۳ بر همان منطق استعماری استوار بود. اما قانون هیدروکربن‌های ۱۳ مارس ۱۹۴۳ این الگو را شکست، سهم دولت را به حدود

۵۰-۵۰ با شرکت‌های خارجی افزایش داد، کنترل بیشتری بر صنعت نفت به دولت ارزانی کرد و حسابداری و تولید شرکت‌های خارجی را زیر نظارت مستقیم قرار داد. دولت را هم از دریافت‌کننده منفعل به تنظیم‌گر مسلط تبدیل کرد اما با رواج اندیشه‌های استقلال‌طلبی نفتی از ۱۹۴۳ به بعد، استقلال‌طلبی نفتی از یک ایده حاشیه‌ای به ایدئولوژی غالب تبدیل شد و کم‌کم از ظرفیت رهایی‌بخش به نهادی ضد‌توسعه بدل شد. تا آنجا که این اندیشه‌ها منجر به ملی‌سازی کامل صنعت نفت در یکم ژانویه ۱۹۷۶ تحت کارلوس آندرس پرز منجر شد. این موج دوم ملی‌سازی در ونزوئلا بود.

موج سوم را چاوز رقم زد و تولید نفت ونزوئلا که در دوران پیش از ۲۰۱۴‌ می‌توانست به بیش از 3.5 میلیون بشکه در روز نفت برسد در اوج بحران ۲۰۲۰ به حدود ۳۹۲ هزار بشکه در روز‌ و حداکثر به حدود 900 هزار بشکه رسید. با ربایش نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهوری ونزوئلا توسط دونالد ترامپ،‌ رئیس‌جمهوری آمریکا اعلام کرده است‌ دولتش در حال آماده‌سازی صدور یک مجوز گسترده است که به شرکت‌های آمریکایی اجازه می‌دهد نفت ونزوئلا را استخراج کنند. او همچنین در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد که دولت موقت ونزوئلا متعهد شده است بین 30 تا 50 میلیون بشکه نفت به آمریکا تحویل بدهد. به گفته او، این نفت به قیمت بازار فروخته می‌شود و درآمد حاصل از آن تحت کنترل دولت آمریکا قرار خواهد گرفت تا به ادعای واشنگتن، در جهت منافع مردم ونزوئلا و آمریکا هزینه می‌شود. ترامپ همچنین اعلام کرده است ترکیب شرکای نفتی ونزوئلا را تغییر می‌دهد و این کشور می‌تواند به‌جای روسیه در بازار نفت هند و چین حضور داشته باشد. حالا اما این پرسش مطرح است که چه سرنوشتی برای نفت ونزوئلا در پیش است؟

فرصت کوتاه برای نفت ایران
در همین راستا مرتضی بهروزی‌فرد، کارشناس انرژی به «شرق» می‌گوید: برای درک این مسئله باید به گذشته صنعت نفت ونزوئلا برگردیم. پیش از روی کارآمدن دولت‌های چاوز و مادورو، صنعت نفت ونزوئلا عمدتا با مشارکت آمریکا که یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت خام جهان به شمار می‌رفت، تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان شده بود.

شرکت‌های آمریکایی هم جزء اصلی‌ترین واردکنندگان نفت ونزوئلا و بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان بودند و این رابطه یک پیوند اقتصادی را به وجود آورد. پس از روی کار آمدن سیاست‌های ملی، اگرچه هدف حفظ منابع طبیعی بود اما در عمل صنعت نفت ونزوئلا را با افت شدیدی مواجه کرد و امروزه تولید نفت این کشور به 800 هزار بشکه در روز رسیده و عملا صنعت نفت به دلیل فرسودگی زیرساخت‌ها و نبود سرمایه‌گذاری‌های درست و خروج شرکت‌های بین المللی نقش تعیین‌کننده‌ای در بازار ندارد. او ادامه داد: در چنین شرایطی ورود دوباره شرکت‌های آمریکایی می‌تواند از نظر اقتصادی به بهبود وضعیت کمک کند و بدون سرمایه‌گذاری و حضور شرکت‌های بزرگ نفتی امکان احیای دوباره صنعت نفت ونزوئلا هم وجود ندارد. از سوی دیگر ماهیت نفت ونزوئلا عمدتا فوق‌سنگین است و باعث می‌شود اصلی‌ترین مصرف‌کننده و پالایش‌کننده آن فقط آمریکا باشد.

نزدیکی جغرافیایی دو کشور این همکاری را از نظر هزینه و لجستیک توجیه‌پذیر می‌کند. این کارشناس همچنین با تأکید بر بعد سیاسی این موضوع گفت: شکل‌گیری دوباره یک رابطه وابسته که در آن ونزوئلا به تأمین‌کننده نفت برای آمریکا تبدیل شود، می‌تواند یادآور روابط استعماری گذشته باشد اما باید توجه داشت که سیاست خارجی آمریکا به‌ویژه در دوره ترامپ پایدار نیست و با تغییر رئیس‌جمهور، جهت‌گیری‌ها نیز تغییر می‌کند. بنابراین نمی‌توان این مسیر را یک ساختار دائمی و تثبیت‌شده دانست. بهروزی‌فرد در ادامه با اشاره به تغییر مسیر صادرات نفت ونزوئلا پیامدهایی را برای دیگر بازیگران بازگو کرد: چین در سال‌های اخیر یکی از خریداران اصلی نفت تحریمی بوده و بخش قابل توجهی از نفت ونزوئلا را جذب کرده است. اگر صادرات نفت ونزوئلا به سمت آمریکا و هند سوق پیدا کند و چین از این منبع محروم شود، این امکان برای ایران به وجود می‌آید که سهم بیشتری از بازار چین را در اختیار بگیرد؛ به‌ویژه آنکه نفت ونزوئلا و ایران هر دو عمدتا از نوع نفت سنگین هستند و از این منظر این تحول می‌تواند در کوتاه‌مدت به نفع ایران تمام شود. هرچند محدودیت حجم تولید و صادرات نفت ایران اجازه بهره‌برداری گسترده را نمی‌دهد. در ادامه این روند برای کشورهایی مثل روسیه مطلوب نخواهد بود. در مجموع آنچه درباره نفت ونزوئلا در حال رخ‌دادن است نتیجه کاهش توان داخلی و شروع رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر بازار انرژی است.

حمید حسینی، دیگر کارشناس انرژی با اشاره به بحران صنعت نفت ونزوئلا به «شرق» توضیح داد: با ملی‌شدن صنعت نفت ونزوئلا و افزایش نقش دولت‌ها، شرکت‌های آمریکایی عملا از این صنعت کنار گذاشته شدند. هرچند این شرکت‌ها مدعی بودند‌ سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در این کشور انجام داده‌اند، اما اختلافات سیاسی و اقتصادی میان طرفین باقی ماند و در نهایت خروج سرمایه و تشدید تنش‌ها باعث شد صنعت نفت ونزوئلا به تدریج دچار فرسایش شود. امروز تولید نفت ونزوئلا در مقایسه با ظرفیت تاریخی آن حدود سه میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود که به‌شدت کاهش یافته است. زیرا ساختار‌های نفت و گاز این کشور طی 10 تا 15 سال گذشته آسیب جدی دیده و میادین نفتی موجود نیازمند بازسازی اساسی هستند.

او ادامه داد: در چنین شرایطی حتی با ورود شرکت‌های بزرگ آمریکایی افزایش سریع تولید امکان‌پذیر نیست و بازسازی این صنعت به زمان و سرمایه قابل توجهی نیاز دارد. در همین چارچوب فشار آمریکا بر دولت ونزوئلا برای اصلاح قراردادهای نفتی قابل تحلیل است که هدف اصلی این فشار‌ها حرکت از مدل‌های کاملا دولتی به سمت قراردادهایی است که امکان مشارکت سرمایه‌گذاری خارجی در تولید و مخزن را فراهم کند. این الگو در برخی کشورها با قراردادهای مشارکت در تولید شناخته می‌شود و به شرکت‌های خارجی اجازه می‌دهند در سود و ریسک تولید شریک باشند. از منظر بازار جهانی نفت، اگر این فرایند در بلند‌مدت به افزایش تولید ونزوئلا منجر شود، می‌تواند بر قیمت نفت اثرگذار باشد و بازگشت بخشی از ظرفیت تولید از دست رفته، عرضه جهانی را افزایش داده و موازنه بازار را تغییر خواهد داد. در کوتاه‌مدت، ونزوئلا توان افزایش جدی تولید را ندارد، بنابراین اثر فوری بر بازار نفت نخواهد گذاشت.

اما در میان‌مدت و بلند‌مدت بازگشت ونزوئلا به بازار می‌تواند رقابت در حوزه نفت را تشدید کند. با این حال، اگر بخشی از صادرات نفت ونزوئلا از چین به سمت آمریکا یا سایر کشورها هدایت شود ممکن است فرصتی محدود برای ایران در بازار چین ایجاد شود و با سرنوشت نفت ونزوئلا در بازار جهانی انرژی گره خورده است. در آخر، این تحولات باعث شکل‌گیری سناریوهای متنوعی برای کشورهای دیگر شده است. چین برای جبران کاهش عرضه نفت ونزوئلا به ایران روی می‌آورد و ایران می‌تواند فرصت محدودی برای افزایش سهم در بازار چین پیدا کند و روسیه نیز با تغییر مسیر صادرات ممکن است سهم خود را در بازار‌های جهانی از دست بدهد و در مجموع آینده نفت ونزوئلا نقش تعیین‌کننده‌ای در بازار جهانی دارد و اثرات آن بر ایران و دیگر کشور‌های نفت‌خیز قابل توجه خواهد بود.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله