دنیای اقتصاد/ متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

- دکتر علی بیت‌اللهی، صاحب‌نظر علوم زمین و رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات مسکن: آدرس «پهنه‌های در حال فرونشست ایران» از سه مرجع جهانی مدام در حال «اعلام» و «به‌روز‌رسانی» است،‌ «محرمانه» پنداری این نقشه از اساس بی‌معناست
- دولت برخلاف تصور،‌ هیچ «منعی» یا «محدودیتی» برای بارگذاری و تحریک بیشتر زمین در پهنه‌های «در حال فرونشست» به تصویب نرسانده است
- چهار وزارتخانه هم مقصر و هم زیان‌دیده در بحران فرونشست زمین در ایران شناخته می‌شوند؛ متولی «تدوین مقررات ملی کنترل فرونشست» باید معاون اول رئیس‌جمهور باشد

نقشه به‌روز‌شده «پهنه‌های در خطر فرونشست زمین»، از دسترس عموم خارج شده و به خاطر آنچه «محرمانه بودن» این اطلس عنوان می‌شود، فقط در اختیار برخی دستگاه‌های دولتی است. اما یک صاحب‌نظر علوم زمین به «دنیای‌اقتصاد» اعلام کرد، محرمانه‌پنداری موقعیت «فرونشست» به ۳ دلیل، غیرعلمی و خود عامل شکست در برابر این تهدید است.

نسخه جدید اطلس «فرونشست زمین در ایران» به خاطر آنچه «محرمانه بودن داده‌ها» عنوان می‌شود، بدون اینکه به مرحله «انتشار عمومی» برسد، در اختیار یکسری دستگاه‌ها قرار گرفته که همان‌ها در فضای «بی‌اطلاعی شهروندان ساکن در شهرهای به شدت در معرض تهدید»، رفتار کاملا منفعلانه مقابل این بحران از خود بروز داده‌اند.

به گزارش «دنیای‌اقتصاد»، ابعاد بحران «فرونشست زمین» در برخی استان‌هایی که سابقه‌دار در این پدیده انسان‌ساز دارند، همچنان رو به گسترش است. آخرین آمار مربوط به «فرونشست زمین در شهر تهران» که روز گذشته در اختیار «دنیای‌اقتصاد» قرار گرفت، نشان می‌دهد: در جنوب پایتخت، منطقه 18، وسعت فرونشست زمین طی 2 سال منتهی به ابتدای 1405،‌ به میزان 30 درصد نسبت به 2 سال قبل از آن تشدید شده است. در این پهنه، نرخ فرونشست به 21 سانتی‌متر رسیده که 3 برابر سال‌های گذشته است.

در مشهد نیز لبه پهنه فرونشست به میانه شهر مشهد رسیده و اگر کنترل نشود، بخش‌های وسیعی را در برمی‌گیرد. شواهد موجود در پرونده «تهدید زمین با فرونشست» نشان می‌دهد، دو خطا از سمت سیاستگذار و مسوولان دولتی در حال انجام است. خطای اول، «محرمانه‌پنداری» اطلس فرونشست آن هم در شرایطی که این نقشه‌ها مرتب توسط 3 مرجع جهانی در حال «انتشار» است و «دسترسی رایگان» از سراسر جهان به موقعیت پهنه‌های سست زمین در کشورمان وجود دارد. خطای دوم که به نظر می‌رسد دست‌کمی از اولی ندارد، «سکوت» دولت مقابل «فرونشست» است. مرکز تحقیقات مسکن و شهرسازی و سازمان محیط‌زیست از اوایل دهه 1400 اقدام به تهیه پیش‌نویس «مقررات ملی نحوه مقابله با تشدید فرونشست زمین» کردند. این مقررات شامل «نحوه بارگذاری جمعیتی، جانمایی صنایع و توسعه کشاورزی» در پهنه‌های دارای سرعت بالای فرونشست می‌شود. اما تصویب آن در لایه‌های میانی دولت گیر کرده است و متولی مشخصی برای تعیین‌تکلیف این پرونده وجود ندارد.

گزارش محرمانه «فرونشست» به رئیس‌جمهور
با تکمیل اطلس فرونشست در کشور قرار است هرگونه بارگذاری جدید جمعیتی، صنعتی و حمل‌ونقلی منوط به اخذ استعلام از سازمان نقشه‌برداری کشور شود، به این ترتیب ساخت‌وساز و بارگذاری جمعیتی در پهنه‌های فرونشستی کشور محدود می‌شود. این اطلس‌ میزان فرونشست در پهنه‌های مختلف، سرعت آن و سایر فاکتورهای ضروری را به وضوح نمایش داده و به این ترتیب پهنه‌های در معرض خطر را نمایان کرده است. اگرچه ممانعت از بارگذاری جدید جمعیتی در پهنه‌های فرونشستی ضروری است، اما بخشی از پهنه‌های شهری نیز در بستر پهنه‌های فرونشستی ایجاد شده‌اند و ضروری است تا پیش از بروز بحرانی غیرقابل جبران از شدت گرفتن ریسک جلوگیری شود. صیدایی رئیس سازمان نقشه‌برداری در این باره تاکید کرده است که رفع فرونشست زمین به شکل لحظه‌ای ممکن نیست. توقف برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و آب شرب، افزایش بارندگی و تزریق آب به آبخوان‌ها مسیری است که برای حل معضل فرونشست زمین باید طی شود.

سازمان نقشه‌برداری کشور متولی پایش فرونشست در ایران است، این سازمان با استفاده از تکنیک‌های ماهواره‌ای و ایستگاه‌های زمینی در اختیار خود، اطلاعات لازم را در خصوص فرونشست زمین برداشت کرده و براساس آنها به روزترین نقشه‌ها را از نرخ فرونشست تهیه و ارائه می‌کند. براساس آخرین داده‌های جمع‌آوری شده از سوی سازمان نقشه‌برداری 250 محدوده فرونشستی در کشور شناسایی شده است. فرونشست در پهنه‌هایی که بارگذاری جمعیتی دارد، در شهرهای تاریخی و مناطقی که آثار باستانی در آن وجود دارد، از اهمیت به مراتب بالاتری برخوردار است. براین اساس داده‌های مربوط به فرونشست در محدوده‌های خطر به مسوولان امر اطلاع داده می‌شود تا براساس محدوده و نرخ فرونشست راهکار متناسب اخذ شود.

اسکندر صیدایی رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور از افزایش نرخ فرونشست در پهنه‌های دشتی کشور به 43 سانتی‌متر در سال و افزایش نرخ سالانه فرونشست در برخی مناطق شهری به 31 سانتی‌متر خبر داد و تاکید کرد: نرخ فرونشست بیش از 3 سانتی‌متر در سال در دنیا از بروز وضعیت خطرناک حکایت دارد. دشت‌های کشور و به‌خصوص دشت‌های مساعد کشاورزی به دلیل حفر چاه‌های متعدد عمیق و برداشت بیش از اندازه از منابع آب زیرزمینی با بحران فرونشست مواجه شده‌اند. در چنین شرایطی باید تاکید کرد که بخش‌های گسترده‌ای از کشور با فرونشست بحرانی مواجه هستند. استان گیلان تنها استان کشور است که فرونشست ندارد، سایر استان‌ها با فرونشست چند میلی‌متری تا چند سانتی‌متری مواجه هستند.

دشت‌های کرمان بیشترین میزان فرونشست را دارند و وسیع‌ترین پهنه فرونشستی کشور نیز مربوط به پهنه دشتی در استان گلستان است. اصلی‌ترین پهنه‌های فرونشستی در تهران نیز مربوط به مناطق جنوب و جنوب غربی پایتخت با محوریت دشت‌های این مناطق است. وی ادامه داد: پیشینه تاریخی آغاز فرونشست در ایران به دهه 80 بازمی‌گردد، درعین حال نسخه لحظه‌ای برای حل این موضوع بحران‌ساز وجود ندارد. توقف برداشت بی‌رویه آب از منابع زیرزمینی، ترسالی و افزایش بارش و اجرای اقدامات آبخیزداری در نقاطی که قابلیت آن وجود دارد، می‌تواند این بحران را در میان و بلندمدت رفع کند.

بر اساس آنچه این سازمان اعلام کرده، اطلس فرونشست تمام نقاط کشور و کلان‌شهرها توسط سازمان نقشه‌برداری تهیه شده و گزارش آن نیز به رئیس‌جمهور داده شده است. در این اطلس‌ مناطق قرمز (ممنوع در زمینه بارگذاری جمعیتی) براساس داده‌های فرونشست مشخص شده است. اطلاعات این اطلس‌ در عین حال محرمانه بوده و به شکل موردی و براساس نیاز در اختیار وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های اجرایی قرار می‌گیرد. فقط در هفته گذشته بیش از ۱۰۰ نامه محرمانه به مدیران ملی، استانداران و دستگاه‌ها ارسال شده و وضعیت بحرانی درخصوص فرونشست‌ها گوشزد شد. همچنین سازمان نقشه‌برداری در جلسات شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان‌ها حضور پیدا می‌کند و در آنجا نقشه‌ها و لایه‌های فرونشست را نمایش داده و نسبت به جلوگیری از بارگذاری جدید هشدار می‌دهد. قانون‌گذار برای هرگونه بارگذاری جدید جمعیتی، صنعتی و حمل‌ونقلی، دستگاه‌های مربوطه را ملزم به استعلام از سازمان نقشه‌برداری کرده است. در این استعلام‌ها، درصد، پهنه، کمیت و کیفیت فرونشست به صورت شفاف اعلام می‌شود.

سازمان‌ها از اطلاعات فرونشستی مطلع هستند
غلامرضا کاظمیان رئیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» درباره جزئیات اطلس محرمانه فرونشست و پیامدهای عدم انتشار عمومی جزئیات پهنه‌های ممنوعه برای بارگذاری جدید اعلام کرد: نقشه‌ محدوده‌‌های فرونشستی کشور توسط سازمان نقشه‌برداری مشخص شده و در اختیار سازمان‌های مختلفی که به آن نیاز دارند، قرار داده شده تا از آن استفاده کنند. شورای عالی شهرسازی و معماری یکی از سازمان‌هایی است که این اطلس‌ها را در اختیار دارد و هر گونه تصمیم‌گیری برای گسترش محدوده‌ شهرها براساس داده‌های این اطلس‌ها انجام می‌شود. مرکز تحقیقات راه و مسکن وزارت راه و شهرسازی بخش دیگری در وزارت راه و شهرسازی است که این داده را در اختیار دارد و درحال تدوین ضوابط ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی و همچنین ضوابط ایمن‌سازی ساختمان‌های موجودی است که در محدوده فرونشستی واقع شده‌اند.

کاظمیان درخصوص لزوم انتشار عمومی اطلس‌های فرونشستی برای جلوگیری از بارگذاری جمعیتی در این مناطق گفت: این اطلس‌ها، نقشه‌ پهنه‌های با مقیاس بالا هستند و درحالی‌که برای تصمیمات تخصصی کارآیی دارند، لزوما برای استفاده عموم شهروندان کارآیی ندارند. اطلاعات لازم در اختیار سازمان‌هایی که به آن نیاز دارند از جمله وزارت نیرو، وزارت راه و شهرسازی، استانداری‌ها و شهرداری‌ها قرار داده شده، ضوابط استخراج شده از این نقشه‌ها به کمک مردم می‌آید. در عین حال هیچ یک از دستگاه‌های ذکر شده مرجع اعلام داده در این خصوص نیستند. ستاد مرکزی مقابله با بحران خشکسالی به ریاست معاون اجرایی رئیس‌جمهور که وزرای مختلف و رئیس سازمان‌ها مختلف در آن عضویت دارند، مسوول تصمیم‌گیری درخصوص انتشار اطلاعات فرونشست است. وی تاکید کرد: در مناطق شهری دارای خطر فرونشست طبیعتا شهرداری‌ها موضوع را در صدور پروانه مدنظر قرار می‌دهند.

مقام شهرداری: نباید مردم را نگران کرد
عبدالمطهر محمدخانی سخنگوی شهردار تهران نیز در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» در خصوص عدم اعلام رسمی پهنه‌های فرونشستی شهر تهران گفت: هرگونه اظهارنظر در خصوص فرونشست باید با دقت انجام شود تا نگرانی دیگری به مردمی که درحال حاضر با چالش‌های اقتصادی و جنگ مواجه هستند، اضافه نشود. وی ادامه داد: آزمایش خاک یکی از ضروریاتی است که در صدور پروانه ساخت مدنظر قرار دارد. مسیر مشخصی در این خصوص تعریف شده است و سازمان نظام مهندسی در تهران و سایر شهرها مسوول سنجش مقاومت خاک است. در سال‌های اخیر آزمایش خاک در اغلب محلات انجام شده بنابراین برآوردهای خوبی از وضعیت پهنه‌ها وجود دارد.

محمدخانی گفت: البته در سال‌های گذشته به شکل موردی حوادثی از قبیل فرونشست در تهران رقم خورده است که دلایلی از جمله وجود قنات یا... عامل آن بوده و لزوما به معنی بحران فرونشست در تهران نیست. این مقام شهرداری تهران مدعی شد، هیچ یک از مناطق کلان‌شهر تهران به شکل پهنه‌ای با بحران فرونشست مواجه نیستند و در چنین شرایطی لازم است هرگونه اعلامی با درنظر گرفتن شرایط خاص باشد تا شهروندان دچار استرس نشوند.

پادزهر «فرونشست زمین» کجاست؟
دکتر علی بیت‌اللهی، صاحب‌نظر علوم زمین و رئیس گروه خطرپذیری مرکز تحقیقات مسکن در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد»، اقدام صورت گرفته مبنی بر «محرمانه گذاشتن اطلس فرونشست زمین» را از اساس غیرعلمی و فاقد توجیه عنوان کرد و افزود: این داده‌ها در هیچ کشوری محرمانه تلقی نمی‌شود چون، «خطر» را نه باید مخفی نگه داشت و نه اینکه از اعلام آن نگرانی داشت. ضمن آنکه، دانشگاه‌های داخلی و دو دانشگاه خارجی این نقشه‌ها را همواره دارند و منتشر می‌کنند. دانشگاه لیدز در انگلستان و‌ هانوفر در آلمان، هر دو برای کل کشور ایران نقشه فرونشستی تهیه کرده‌اند. «تصاویر ماهواره‌ای» مربوط به داده‌های پایه علوم زمین از جمله نرخ فرونشست توسط ماهواره «سنتینل 1» متعلق به اتحادیه اروپا با «دسترسی رایگان» مرتب منتشر می‌شود. بنابراین «محرمانه» بودن یک داده در جایی معنا پیدا می‌کند که اطلاعات آن فقط در اختیار یک مرجع خاص باشد، نه نقشه‌های فرونشست.

دکتر بیت‌اللهی در ادامه تصریح کرد: ایران برای «گذار از بحران فرونشست» و در عین حال «سازگاری با وضعیت فعلی» به این معنا که هم جلوی آسیب‌رسیدن بیشتر به پهنه‌های در حال فرونشست گرفته شود و سرعت فرونشست در میان‌مدت و بلندمدت به سطح نرمال برگردد، نیازمند «ضوابط و مقررات ملی بارگذاری با فاکتور فرونشست» است. در این پهنه‌ها باید کشاورزی آب‌بر مهار شود، بارگذاری بیش‌از اندازه متوقف شود و صنایع آب‌بر جدید نیز احداث نشود. اما در هیچ مصوبه‌ای یا قانونی، «منعی» برای این محدودیت‌ها وجود ندارد به‌طوری‌که مثلا در یک پهنه به شدت در معرض خطر مثل نیشابور، اگر دستگاه مربوطه به «سرمایه‌گذار صنعتی» مجوز ندهد، خاطی شناخته می‌شود.

این کارشناس علوم زمین، با اشاره به اینکه وزارتخانه‌های راه‌وشهرسازی،‌ صمت، کشاورزی و گردشگری، هم مقصر و هم زیان‌دیده در بحران فرونشست زمین هستند گفت: این دستگاه‌ها متولی بارگذاری جمعیتی، کشاورزی‌های آب‌بر و همچنین بارگذاری‌های صنعتی و حفظ میراث فرهنگی هستند و این تکثر می‌طلبد معاون اول رئیس‌جمهور پرچمدار «تصویب ضوابط ملی مقابله با فرونشست» باشد تا همه دستگاه‌ها موظف به رعایت شوند.دکتر بیت‌اللهی هشدار داد، وضعیت تهران احتمالا بحرانی‌تر از سایر پهنه‌های به شدت در معرض تهدید فرونشست است چون 10 کانون جمعیتی استان تهران شامل پایتخت و برخی شهرهای حومه‌، بخش عمده‌ای از جمعیت کشور را در خود جا داده است.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله