سرمقاله وطن امروز/ جنایت جنگی آمریکا در سیریک

وطن امروز/ «جنایت جنگی آمریکا در سیریک» عنوان یادداشت روز در روزنامه وطن امروز به قلم رضا رحمتی که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:

در حقوق معاصر بین‌الملل، حتی در سخت‌ترین شرایط مخاصمات مسلحانه نیز برخی خطوط قرمزی وجود دارد که عبور از آنها نه‌تنها مشروعیت نظامی یک عملیات را زیر سؤال می‌برد، بلکه می‌تواند مسؤولیت بین‌المللی دولت‌ها و حتی مسؤولیت کیفری افراد را در پی داشته باشد. یکی از مهم‌ترین این خطوط قرمز، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامیان، بویژه تأسیسات تأمین آب آشامیدنی است. آب صرفاً یک منبع اقتصادی یا یک تأسیسات خدماتی نیست، آب شرط اولیه بقا، سلامت و کرامت انسانی است. به همین دلیل، حقوق بشردوستانه بین‌المللی از دهه‌ها پیش حمایت ویژه‌ای از منابع و تأسیسات آب آشامیدنی به عمل آورده است. در جریان حمله آمریکا در ۳ شب گذشته به ایران، تأسیسات ذخیره و توزیع آب آشامیدنی مورد حمله واقع شد و در نتیجه این حمله، دسترسی ده‌ها هزار نفر از ساکنان غیرنظامی به آب سالم مختل شده است. تحقیقات اولیه نشان می‌دهد این تأسیسات فاقد کاربری نظامی بوده و نقشی در عملیات رزمی ایفا نمی‌کرده‌اند. در چنین فرضی، این پرسش مطرح می‌شود: آیا چنین اقدامی می‌تواند مصداق جنایت جنگی باشد؟ 
برای پاسخ به این سؤال، باید از اصول بنیادین حقوق بشردوستانه بین‌المللی آغاز کرد. مهم‌ترین اصل حاکم بر رفتار طرف‌های مخاصمه، تفکیک است. این اصل که در ماده ۴۸ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ به کنوانسیون‌های ژنو مورد تصریح قرار گرفته، دولت‌ها و نیروهای نظامی را ملزم می‌کند همواره میان اهداف نظامی و اشخاص و اشیای غیرنظامی تمایز قائل شوند. بر اساس این اصل، تنها اهداف نظامی می‌توانند موضوع حمله قرار گیرند و اشیای غیرنظامی از حمایت حقوقی برخوردارند. ماده ۵۲ پروتکل الحاقی اول نیز بر همین مبنا تأکید می‌کند که اشیای غیرنظامی نباید هدف حمله یا اقدامات تلافی‌جویانه قرار گیرند. مطابق تعریف ارائه‌شده در این ماده، یک هدف نظامی تنها زمانی مشروع تلقی می‌شود که از لحاظ ماهیت، موقعیت، هدف یا کاربرد، سهم مؤثری در عملیات نظامی داشته باشد و انهدام آن مزیت نظامی قطعی و مستقیم ایجاد کند. بنابراین صرف قرار گرفتن یک تأسیسات در منطقه درگیری یا در نزدیکی اهداف نظامی، به خودی خود آن را به هدف نظامی تبدیل نمی‌کند. اهمیت موضوع زمانی دوچندان می‌شود که موضوع حمله، تأسیسات آب آشامیدنی باشد. ماده ۵۴ پروتکل الحاقی اول صراحتاً حمله، تخریب یا بی‌اثر کردن اشیایی را که برای بقای غیرنظامیان ضروری هستند ممنوع اعلام کرده است.  در متن این ماده، از تأسیسات و ذخایر آب آشامیدنی به عنوان نمونه‌های بارز این اشیا نام برده شده است. فلسفه این ممنوعیت روشن است: جنگ نباید به ابزاری برای محروم کردن مردم از نیازهای اولیه زندگی تبدیل شود. اگر ثابت شود آمریکا از ماهیت غیرنظامی تأسیسات آب آگاه بوده‌ (که با توجه به تسلط تکنولوژیک آن کشور کار سختی هم نبوده) و با این وجود آن را هدف قرار داده‌، یکی از مهم‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده نقض جدی حقوق بشردوستانه محقق خواهد شد.
در چنین وضعیتی، ادعای ضرورت نظامی نیز نمی‌تواند بدون ارائه دلایل روشن و مستند پذیرفته شود. دولت آمریکا باید توضیح دهد تأسیسات مورد حمله چگونه در خدمت عملیات نظامی بوده، چه مزیت نظامی مشخص و مستقیمی از انهدام آن حاصل شده و چرا خسارت گسترده به غیرنظامیان اجتناب‌ناپذیر بوده است. افزون بر اصل تفکیک، اصل تناسب نیز در این زمینه اهمیت ویژه‌ دارد. بر اساس قواعد عرفی حقوق بشردوستانه و ماده ۵۱ پروتکل الحاقی اول، حمله‌ای که انتظار می‌رود خسارات غیرنظامی آن در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار بیش از حد و نامتناسب باشد، ممنوع است. حتی اگر فرض شود در نزدیکی تأسیسات آب، هدفی نظامی وجود داشته است، باز هم فرماندهان نظامی موظف بوده‌اند آثار احتمالی عملیات بر جمعیت غیرنظامی را ارزیابی کنند. از سوی دیگر آمریکایی‌ها به‌خوبی می‌دانند شهرهای جنوب ایران با مشکل تامین آب مواجهند. اگر نتیجه قابل پیش‌بینی حمله، قطع آب آشامیدنی هزاران نفر، بروز بحران بهداشتی، افزایش خطر بیماری‌ها و تهدید سلامت کودکان، سالمندان و بیماران بوده باشد، مساله تناسب به یکی از محورهای اصلی ارزیابی حقوقی تبدیل خواهد شد. در چنین شرایطی، ممکن است حتی حمله‌ای که به ظاهر یک هدف نظامی را دنبال می‌کرده، به دلیل خسارات نامتناسب وارده به غیرنظامیان، غیرقانونی تلقی شود. علاوه بر این، ماده ۵۷ پروتکل الحاقی اول، طرف‌های مخاصمه را مکلف می‌کند تمام احتیاطات عملی ممکن را برای جلوگیری یا به حداقل رساندن خسارت به غیرنظامیان اتخاذ کنند. این تکلیف شامل بررسی دقیق اهداف، انتخاب روش‌ها و ابزارهای حمله و لغو یا تعلیق عملیات در صورت آشکار شدن خطرات غیرمتناسب است. بنابراین اگر راه‌های جایگزین کم‌خطرتر وجود داشته اما مورد استفاده قرار نگرفته باشند، این موضوع نیز می‌تواند نشانه‌ای از نقض تعهدات حقوق بشردوستانه باشد. از منظر حقوق کیفری بین‌المللی نیز موضوع اهمیت قابل توجهی دارد. اساسنامه رم دیوان کیفری بین‌المللی، حملات عمدی علیه اشیای غیرنظامی را در شرایط مقرر از مصادیق جنایت جنگی می‌داند. همچنین حملاتی که با آگاهی از احتمال ورود خسارات شدید و نامتناسب به غیرنظامیان انجام شود، ممکن است تحت عناوین مختلف جنایت جنگی مورد بررسی قرار گیرد. البته احراز این عنوان نیازمند اثبات عناصر مادی و روانی جرم و بررسی دقیق شواهد است و صرف وقوع خسارت برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیست. در کنار حقوق بشردوستانه، حقوق بین‌الملل بشر نیز در این زمینه قابل استناد است. حق آب در اسناد و تفاسیر بین‌المللی به عنوان یکی از الزامات تحقق حق زندگی شایسته و حق سلامت شناخته شده است. کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سازمان ملل در تفسیر عمومی شماره ۱۵ تأکید کرده دسترسی به آب کافی، سالم و قابل دسترس از حقوق بنیادین انسان‌هاست. محروم کردن جمعیت غیرنظامی از آب سالم می‌تواند آثار مستقیمی بر سلامت عمومی، امنیت غذایی و حتی حق حیات داشته باشد. در نتیجه، حمله به زیرساخت‌های آب ایران در هرمزگان تنها تخریب یک سازه فیزیکی نیست؛ چنین اقدامی می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای انسانی را ایجاد کند که دامنه آن بسیار فراتر از محل اصابت بمب یا موشک است. قطع آب آشامیدنی ممکن است به تعطیلی مراکز درمانی، اختلال در خدمات بهداشتی، افزایش بیماری‌های عفونی و تشدید آسیب‌پذیری گروه‌های ضعیف منجر شود. به همین دلیل است که حقوق بین‌الملل نسبت به این دسته از تأسیسات حساسیت ویژه‌ای نشان داده است. در حالی که همه گزارش‌ها نشان می‌دهد تأسیسات آب مورد حمله فاقد هرگونه کارکرد نظامی بوده و حمله‌کنندگان از ماهیت غیرنظامی آنها اطلاع داشته‌اند و در وضعیتی که خسارات وارده به غیرنظامیان قابل پیش‌بینی بوده و اقدامات احتیاطی لازم رعایت نشده است، بنابراین استدلال حقوقی برای توصیف این اقدام به عنوان یک نقض جدی حقوق بشردوستانه و حتی جنایت جنگی، از پشتوانه قابل توجهی برخوردار است. تصاویر ماهواره‌ای، گزارش‌های کارشناسی، ارزیابی‌های فنی، اسناد نظامی، شهادت ساکنان محلی، گزارش سازمان‌های بین‌المللی و بررسی دقیق زنجیره تصمیم‌گیری نظامی، همگی در تعیین مسؤولیت دولت آمریکا در ارتکاب چنین جنایتی نقش دارند. حقوق بین‌الملل، بر خلاف فضای رسانه‌ای و سیاسی، بر پایه ادله و استانداردهای اثبات عمل می‌کند. در نهایت، تأسیسات آب آشامیدنی در شمار حیاتی‌ترین زیرساخت‌های غیرنظامی قرار دارد و حمایت از آن بخشی از هسته سخت حقوق بشردوستانه بین‌المللی است. اگر جنگ به محروم کردن مردم از آب، غذا و سایر نیازهای اساسی زندگی بینجامد، مرز میان ضرورت نظامی و نقض انسانیت مخدوش خواهد شد. به همین دلیل وزارت امور خارجه و معاونت بین‌الملل قوه قضائیه بایستی در قالب شکواییه‌ای حقوقی به دیوان بین‌المللی دادگستری یا مجامع حقوقی دیگر، بر اساس مستندات و امارات بسیار زیادی که از گزارش‌ها وجود دارد، علیه آمریکا اقامه دعوا کرده و موجبات شرمساری آن دولت جانی را ایجاد کنند.

---

بازار

---

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله