برگزیده

ایران و آمریکا؛ برزخی خطرناک میان جنگ و صلح

اکو ايران

بروزرسانی 1405/03/23 - 20:03

ایران و آمریکا؛ برزخی خطرناک میان جنگ و صلح

اکو ایران/ متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

به نوشته نشریه نیویورک‌تایمز، تحلیلگران و دیپلمات‌ها می‌گویند حتی اگر طرف‌های درگیر این بار بتوانند به یک چارچوب توافق دست یابند، این منطقه خاکستریِ «نه جنگ و نه صلح» ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها ادامه پیدا کند. نه ترامپ و نه ایران ظاهراً آماده ارائه امتیازات مهم برای دستیابی به یک آتش‌بس پایدار نیستند و جزئیات پیچیده فراوانی ــ به‌ویژه درباره آینده برنامه هسته‌ای ایران ــ همچنان باید حل‌وفصل شود.

چنین بن‌بستی خاورمیانه را به نوعی برزخِ خشونت‌های پراکنده و اضطراب دائمی محکوم خواهد کرد. همچنین جهان را با واقعیتی اقتصادی تازه و دشوار روبه‌رو می‌سازد. اختلال طولانی‌مدت در انتقال نفت و گاز می‌تواند زنجیره‌های تأمین جهانی را تحت تأثیر قرار دهد، موجب کمبود مواد غذایی شود و قیمت سوخت و کالاهای مصرفی را افزایش دهد.

آنچه این جنگ را به‌ویژه پیچیده کرده، تعدد بازیگران آن است؛ بازیگرانی که هر یک اهداف خاص و گاه متضاد خود را دنبال می‌کنند. ترامپ که با انتخابات میان‌دوره‌ای و فشارهای سیاسی داخلی روبه‌رو است، نشان داده که مشتاق عبور از این بحران است. ایران که تلفات قابل توجهی متحمل شده، این نبرد را جنگی برای بقا می‌داند و بعید است در ازای آرامش کوتاه‌مدت، محدودیت‌های گسترده‌ای بر برنامه هسته‌ای خود بپذیرد. اسرائیل نیز همچنان ایران را تهدیدی وجودی تلقی می‌کند؛ کشوری که تأسیسات هسته‌ای‌اش آسیب دیده اما نابود نشده و نیروهای نیابتی‌اش در لبنان، غزه و یمن در حال تجدید سازمان هستند.

درحالی‌که ترامپ با ایران مذاکره می‌کند، همزمان در حال چانه‌زنی با نتانیاهو نیز هست؛ گاهی از او می‌خواهد حملات به لبنان را متوقف کند و گاهی از حق اسرائیل برای پاسخ‌گویی دفاع می‌کند. نتانیاهو نیز با انتخابات خود روبه‌رو است و پرونده ایران همچنان یکی از مهم‌ترین مسائل حل‌نشده او محسوب می‌شود.

چارلز کوپچان که در دوران دولت اوباما در شورای امنیت ملی آمریکا فعالیت می‌کرد، گفت: «اگر آتش‌بسی برقرار شود اما به صلحی پایدار منجر نشود، باید همچنان ایران را به‌دقت زیر نظر داشت.» او افزود: «همچنین ممکن است شاهد ادامه جنگ‌های مرتبط با حماس، حزب‌الله و حوثی‌ها باشیم.» کوپچان که اکنون استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه جرج تاون است، چالش پیش روی آمریکا و اسرائیل را به «چمن‌زنی» تشبیه کرد؛ اصطلاحی که به عملیات‌های دوره‌ای اسرائیل علیه حماس در غزه پیش از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ اشاره دارد.

نه جنگ نه صلح دوام نمی‌آورد
چنین وضعیتی در خاورمیانه بی‌سابقه نیست. برای چندین سال پیش از جنگ تحت رهبری آمریکا علیه عراق، واشنگتن تحریم‌هایی را علیه عراق اعمال کرده و مناطق پرواز ممنوع برقرار کرده بود. جنگ‌های نیابتی ادامه داشت و تأسیسات نظامی آمریکا هدف حمله قرار می‌گرفتند. آنچه این درگیری را از نمونه‌های قبلی متمایز می‌کند، تنگه هرمز است.

ولی نصر کارشناس ایران در مدرسه مطالعات بین‌المللی پیشرفته دانشگاه جان هاپکینز، گفت: «این وضعیتِ "نه جنگ، نه صلح" پایدار نیست. اقتصاد ایران نمی‌تواند بیش از چهار یا پنج ماه دیگر چنین وضعیتی را تحمل کند. اقتصاد جهانی نیز توان تحمل چهار یا پنج ماه دیگر را ندارد.» او افزود که به همین دلیل انتظار دارد هر یک از طرف‌ها تلاش کنند طرف مقابل را وادار به تجدیدنظر در محاسبات خود کنند. به گفته او: «در واقع اکنون دقیقاً شاهد همین روند هستیم.» وی حملات آمریکا به پایگاه‌های پهپادی ایران در نزدیکی تنگه هرمز را تلاشی حساب‌شده برای شکستن کنترل ایران بر این آبراه دانست.

به گفته تحلیلگران، این بن‌بست در حال ایجاد واقعیت‌های جدیدی در میدان است که بسیاری از آن‌ها برای آمریکا نگران‌کننده‌اند. شمار زیادی از نیروهای آمریکایی در منطقه درگیر شده‌اند و این مسئله توان واشنگتن برای اعمال نفوذ در سایر نقاط جهان، به‌ویژه در برابر چین، را کاهش می‌دهد. هرگونه تشدید درگیری نیز ذخایر سامانه‌های دفاع هوایی و دیگر تسلیحات آمریکا را که از قبل نیز محدود شده‌اند، بیشتر کاهش خواهد داد.

گرفتاری‌های داخلی و بین‌المللی ترامپ
این جنگ همچنین توانایی کاخ سفید برای رسیدگی به سایر بحران‌ها را کاهش داده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، که درگیر جنگ با روسیه است، اخیراً گفته بود: «ما می‌بینیم که ایالات متحده کاملاً بر مسئله ایران متمرکز شده است.» او در نامه‌ای سرگشاده و کنایه‌آمیز از پوتین خواست مستقیماً با او مذاکره کند، اما پوتین این درخواست را رد کرد.

حتی در خاورمیانه نیز نفوذ آمریکا محدودیت‌های خود را نشان داده است. حملات موشکی و پهپادی ایران، فعالیت نیروهای آمریکایی در پایگاه‌های منطقه را خطرناک‌تر کرده و نیروی دریایی آمریکا نیز تا حد زیادی از اعزام کشتی‌های بزرگ به خلیج فارس خودداری کرده است؛ ظاهراً به این دلیل که نگران هدف قرار گرفتن آن‌هاست.

به اعتقاد تحلیلگران، سناریویی خوش‌بینانه‌تر از وضعیت کنونی آن است که آمریکا و ایران به یک آتش‌بس پایدار دست یابند؛ توافقی که در آن تنگه هرمز بازگشایی شود و مسئله پیچیده برنامه هسته‌ای ایران به مذاکرات بعدی موکول گردد. چنین توافقی می‌تواند حملات موشکی ایران به کشورهای حوزه خلیج فارس را کاهش دهد. اما مشخص نیست که آیا می‌تواند اسرائیل را از حمله به حزب‌الله در لبنان بازدارد یا نه؛ زیرا حزب‌الله آتش‌بس را نپذیرفته و اسرائیل نیز مدعی است برای دفاع از خود ناگزیر به اقدام است.

تا حدی، ترامپ در موقعیتی قرار گرفته که خود آن را ایجاد کرده است. او ظاهراً تمایلی ندارد توافقی با ایران بپذیرد که منتقدان تندرو در حزب جمهوری‌خواه آن را نسخه‌ای تکراری از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ دوران اوباما بدانند. شعار رایج آن جریان این است: «نبود توافق، بهتر از یک توافق بد است.»

اما از سوی دیگر، بازگشت به جنگی تمام‌عیار می‌تواند آشفتگی اقتصادی را تشدید کرده و جان نیروهای آمریکایی را به خطر اندازد؛ آن هم تنها پنج ماه پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای که جمهوری‌خواهان از هم‌اکنون نیز با چالش‌های جدی مواجه‌اند.