پس از سوئیس؛ آزمون سخت اجرای تفاهم ایران و آمریکا

شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

موسی موحد| هرچه از فضای اولیه پس از امضای تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا و برگزاری نخستین دور مذاکرات در سوئیس فاصله می‌گیریم، بیش از گذشته نشانه‌های بروز اختلاف‌نظرها و پیچیده‌ترشدن مسیر اجرای توافق نمایان می‌شود. اگرچه اصل دستیابی به تفاهم اولیه و آغاز گفت‌وگوها همچنان ظرفیت حفظ فضای دیپلماسی را ایجاد کرده و نسبت به شرایط پرتنش گذشته، چشم‌انداز امیدوارکننده‌تری ترسیم می‌کند، اما تحولات روزهای اخیر نشان می‌دهد مسیر پیش‌رو همچنان با چالش‌های سیاسی، امنیتی و حقوقی قابل توجهی همراه است؛ چالش‌هایی که در صورت مدیریت‌نشدن، می‌تواند روند مذاکرات را با دشواری‌های تازه مواجه کند.

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های این وضعیت، اختلاف روایت‌ها درباره سازوکارهای امنیتی توافق است. در حالی که «جی‌دی ونس»، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، مدعی شده یکی از دستاوردهای مذاکرات سوئیس، توافق اولیه برای ایجاد یک کانال ارتباطی مستقیم نظامی میان نمایندگان ایران و آمریکا با هدف جلوگیری از تشدید تنش‌ها بوده است، مواضع رسمی جمهوری اسلامی ایران مسیر متفاوتی را نشان می‌دهد. چراکه علاوه بر سکوت تهران در برابر ادعای ونس، قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا با هشدار نسبت به هرگونه تحرک نظامی رژیم صهیونیستی از خاک کشورهای همسایه اعلام کرده است که در صورت ناتوانی آمریکا در مهار این رژیم، ایران حق پاسخ به هرگونه تهدید علیه امنیت خود را محفوظ می‌داند؛ موضعی که نشان می‌دهد ملاحظات امنیتی همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف میان دو طرف است. در حوزه سیاسی نیز اختلاف برداشت‌ها ادامه دارد. در شرایطی که سنای آمریکا با تصویب «قطع‌نامه اختیارات جنگی درباره ایران» هرگونه اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی را منوط به اخذ مجوز کنگره کرده است، این اقدام از یک سو به‌عنوان تلاشی برای کنترل احتمال درگیری مستقیم ارزیابی می‌شود، اما از سوی دیگر نشان می‌دهد پرونده ایران همچنان یکی از موضوعات مناقشه‌آمیز در ساختار سیاسی آمریکا باقی مانده است.

هم‌زمان، اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره نحوه مصرف دارایی‌های آزادشده ایران برای خرید محصولات کشاورزی آمریکایی نیز با واکنش صریح مقام‌های کشورمان روبه‌رو شد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، تأکید کرد تصمیم‌گیری درباره نحوه هزینه‌کرد این منابع، صرفا در اختیار جمهوری اسلامی ایران است و تهران براساس مصالح ملی درباره آن تصمیم خواهد گرفت. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز ادعای آمریکا مبنی بر اختصاص دارایی‌های آزادشده ایران به خرید محصولات کشاورزی از آمریکا را رد کرد و با کنایه نوشت آنچه از سیاست‌های واشینگتن برای ایران باقی مانده، «دهه‌ها بی‌اعتمادی» است؛ تعبیری که نشان می‌دهد شکاف اعتماد همچنان یکی از مهم‌ترین موانع پیش‌روی اجرای هرگونه توافق پایدار به شمار می‌رود. این تحولات بیانگر آن است که اگرچه فضای دیپلماسی همچنان حفظ شده و هیچ‌یک از طرفین از اصل گفت‌وگو عقب‌نشینی نکرده‌اند، اما اختلاف در روایت‌ها، تفسیر مفاد تفاهم، مسائل امنیتی و حتی نحوه اجرای تعهدات، به‌تدریج خود را آشکار کرده است. از این رو، آینده مذاکرات بیش از آنکه به توافق‌های اولیه وابسته باشد، به توانایی دو طرف در مدیریت این اختلافات و جلوگیری از تبدیل آنها به بحران‌های جدید بستگی خواهد داشت و در این بین شاید یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین گام‌ها به سفر هفته گذشته مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران به پاکستان با هدف اجرای بندهای تفاهم تهران –واشینگتن بازگردد که کماکان امیدها را به افق پیش‌رو حفظ می‌کند.

 اولین سفر رئیس‌جمهور بعد از جنگ
پیرو آنچه گفته شد، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران، سه‌شنبه هفته گذشته در نخستین سفر خارجی خود پس از تحولات اخیر منطقه، به دعوت رسمی شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، راهی اسلام‌آباد شد. این سفر که هم‌زمان با هشتادمین سال روابط دیپلماتیک ایران و پاکستان انجام شد، با محوریت پیگیری اجرای تفاهم‌نامه‌های مشترک، توسعه همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی و رایزنی درباره مسائل منطقه‌ای صورت پذیرفت. پزشکیان پیش از عزیمت به پاکستان، اهداف این سفر را تشریح کرد و گفت این سفر علاوه بر قدردانی از همراهی‌های دولت پاکستان، با هدف پیگیری اجرای کامل تمامی بندهای تفاهم‌نامه‌های به امضارسیده انجام می‌شود. وی تأکید کرد که جمهوری اسلامی ایران به دنبال آن است که همه مفاد این توافق‌ها در چارچوب قوانین بین‌المللی و حقوق ملت ایران به مرحله اجرا برسد. رئیس‌جمهور همچنین با اشاره به نقش مقامات پاکستانی در روند شکل‌گیری تفاهم‌نامه، از تلاش‌های شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، فیلد مارشال سید عاصم منیر فرمانده ارتش، محسن نقوی وزیر کشور و دیگر مسئولان این کشور قدردانی کرد و گفت پیگیری‌های آنان نقش مؤثری در فراهم‌شدن زمینه توافق و تقویت روند صلح در منطقه داشته است. پزشکیان با بیان اینکه اجرای این تفاهم‌نامه می‌تواند بسیاری از مشکلات خاورمیانه را کاهش دهد، افزود: «در شرایطی که تجاوزات رژیم صهیونیستی علیه کشورهای اسلامی ادامه دارد، اجرای این توافق می‌تواند زمینه تقویت ثبات و امنیت منطقه‌ای را فراهم کند و دست متجاوزان را کوتاه سازد». وی همچنین اعلام کرد که در جریان سفر به پاکستان، موضوعاتی همچون توسعه همکاری‌های تجاری، اقتصادی، فرهنگی، امنیتی، نظامی و نیز مسائل مرتبط با صلح و امنیت منطقه در دستور گفت‌وگوهای دو طرف قرار خواهد گرفت و گسترش روابط با کشورهای اسلامی را از اولویت‌های سیاست خارجی دولت دانست. رئیس‌جمهور ایران در رأس هیئتی بلندپایه از مقامات کشور وارد اسلام‌آباد شد. در فرودگاه نورخان، آصف علی زرداری، رئیس‌جمهور پاکستان و شهباز شریف، نخست‌وزیر این کشور به‌صورت رسمی از وی استقبال کردند. جمعی از مقامات عالی‌رتبه پاکستانی و همچنین رضا امیری‌مقدم، سفیر جمهوری اسلامی ایران در پاکستان، در مراسم استقبال حضور داشتند. پاکستان برای استقبال از رئیس‌جمهور ایران تشریفات ویژه‌ای تدارک دیده بود. جنگنده‌های نیروی هوایی پاکستان هنگام ورود هواپیمای حامل رئیس‌جمهور ایران بر فراز فرودگاه به پرواز درآمدند و با اجرای رژه هوایی به وی ادای احترام کردند. همچنین ۲۱ گلوله توپ به افتخار هیئت عالی‌رتبه جمهوری اسلامی ایران شلیک شد و مراسم استقبال به صورت زنده از شبکه‌های تلویزیونی پاکستان پخش شد.

در ادامه برنامه‌های سفر، پزشکیان با شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، دیدار کرد و درباره مهم‌ترین موضوعات روابط دوجانبه، همکاری‌های اقتصادی، امنیت مرزها، توسعه تجارت، تحولات منطقه‌ای و اجرای تفاهم‌نامه‌های مشترک گفت‌وگو کرد. دو طرف بر توسعه روابط همه‌جانبه تهران و اسلام‌آباد و گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های مختلف تأکید کردند و روابط دو کشور را مبتنی بر پیوندهای تاریخی، فرهنگی و دینی دانستند. رئیس‌جمهور ایران همچنین با فیلد مارشال سید عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان دیدار کرد. در این نشست، ژنرال عاصم ملک، مشاور امنیت ملی و رئیس سازمان اطلاعات ارتش پاکستان نیز حضور داشت. از طرف ایران نیز عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و رضا امیری‌مقدم، سفیر جمهوری اسلامی ایران در اسلام‌آباد، رئیس‌جمهور را همراهی می‌کردند. در این دیدار، طرفین درباره همکاری‌های امنیتی، تحولات منطقه‌ای و راه‌های تقویت هماهنگی میان دو کشور رایزنی کردند.

پزشکیان و شهباز شریف پس از پایان مذاکرات، در نشست خبری مشترک حاضر شدند. رئیس‌جمهور ایران با تأکید بر اینکه موضوع توان دفاعی و برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران هیچ‌گاه بخشی از تفاهم‌نامه‌ها نبوده و نخواهد بود، تصریح کرد که توان موشکی ایران صرفا جنبه دفاعی دارد و جمهوری اسلامی درباره ظرفیت‌های دفاعی خود با هیچ طرفی مذاکره نخواهد کرد. شهباز شریف نیز در این نشست با رد برخی گمانه‌زنی‌ها، تأکید کرد که موضوع برنامه موشکی ایران نه در مذاکرات میان ایران و آمریکا مطرح بوده و نه در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد جایگاهی داشته است. وی گفت پاکستان به حق ایران برای برخورداری از توان دفاعی احترام می‌گذارد و نباید این موضوع بهانه‌ای برای ایجاد اختلاف یا تضعیف روند توافق‌ها باشد. نخست‌وزیر پاکستان همچنین با تأکید بر روابط نزدیک دو کشور، مذاکرات خود با پزشکیان را بسیار سازنده و صمیمانه توصیف کرد و گفت که ایران و پاکستان همچون دو برادر در کنار یکدیگر خواهند ماند. وی ابراز امیدواری کرد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در آینده به توافقی جامع تبدیل شود و مسیرهای تازه‌ای برای توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و اقتصادی میان دو کشور و دیگر بازیگران منطقه گشوده شود.

‌ بیانیه منامه و پاسخ تهران؛ جدال بر سر امنیت منطقه و برنامه دفاعی ایران
سفر مسعود پزشکیان به پاکستان و استقبال گرم مقامات این کشور، نشانه‌ای از اراده متقابل برای ارتقای روابط دوجانبه بود؛ با این حال، چنین رویکردی تاکنون از سوی دیگر همسایگان ایران با همان سطح از اهتمام و ابتکار دنبال نشده است؛ کمااینکه بیانیه مشترک آمریکا و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس درباره تحولات منطقه و برنامه هسته‌ای ایران به میزبانی بحرینی‌ها با واکنش تند وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران روبه‌رو شد. در حالی که واشینگتن و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در نشست منامه بر حمایت از مذاکرات تهران و واشینگتن، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و لزوم پرداختن به موضوعاتی مانند برنامه موشکی و پهپادی ایران تأکید کردند، تهران این مواضع را «مداخله‌جویانه، غیرمسئولانه و تحریک‌آمیز» خواند و آمریکا را عامل اصلی ناامنی در منطقه معرفی کرد.‌ وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد نشست مشترک وزیران خارجه آمریکا و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ در منامه به ریاست مشترک مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا و عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، برگزار شد. در این نشست، دو طرف بر ادامه مشارکت راهبردی واشینگتن و شورای همکاری خلیج فارس و تعهد آمریکا به امنیت کشورهای عضو این شورا تأکید کردند. در بیانیه پایانی این نشست، از تفاهم‌نامه امضاشده میان ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان و قطر استقبال شده و بر ضرورت حفظ روند مذاکرات تا دستیابی به پایان دائمی تنش‌ها تأکید شده است. با این حال، آمریکا و کشورهای شورای همکاری مدعی شدند صلح و امنیت پایدار در منطقه مستلزم پاسخ‌گویی ایران درباره برنامه هسته‌ای، موشک‌های بالستیک، پهپادها و آنچه حمایت از گروه‌های نیابتی خوانده شده، است.

این بیانیه همچنین بر بازگشایی تنگه هرمز، تضمین آزادی ناوبری و مخالفت با هرگونه اعمال محدودیت یا کنترل بر این گذرگاه راهبردی تأکید‌ و اعلام کرده است هرگونه گسترش تجارت و سرمایه‌گذاری با ایران، مشروط به پایبندی تهران به مفاد تفاهم‌نامه، توافق نهایی و توقف آنچه رفتارهای بی‌ثبات‌کننده خوانده شده، خواهد بود. در بخش دیگری از بیانیه، مواضع مشترکی درباره تحولات منطقه نیز مطرح شده است. آمریکا و کشورهای شورای همکاری از دولت جدید سوریه حمایت کرده و بر حفظ تمامیت ارضی این کشور، مقابله با تروریسم، بازسازی زیرساخت‌ها و بازگشت آوارگان تأکید کردند. درباره لبنان نیز بر حمایت از حاکمیت این کشور، ادامه مذاکرات با میانجیگری آمریکا و لزوم انحصار سلاح در اختیار دولت لبنان تأکید شده و خواستار خلع سلاح گروه‌های مسلح غیردولتی شدند. درخصوص غزه نیز وزیران خارجه آمریکا و کشورهای شورای همکاری از طرح پیشنهادی دونالد ترامپ برای پایان جنگ حمایت کرده و بر غیرنظامی‌شدن گروه‌های مسلح، واگذاری اداره غزه به یک نهاد مستقل فلسطینی و فراهم‌شدن زمینه تشکیل کشور فلسطین تأکید کردند. همچنین در بخش مربوط به عراق، حملات پهپادی علیه کشورهای عضو شورای همکاری محکوم و از تلاش‌های دولت عراق برای محدود‌کردن سلاح به کنترل دولت حمایت شد.

ساعاتی پس از انتشار این بیانیه، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در بیانیه‌ای مفصل به مفاد آن واکنش نشان داد و مواضع مطرح‌شده را مداخله‌جویانه و در راستای سیاست‌های تنش‌آفرین آمریکا ارزیابی کرد. وزارت امور خارجه با رد ادعای تعهد آمریکا به امنیت منطقه اعلام کرد حضور نظامی ایالات متحده در کشورهای منطقه نه‌تنها امنیت‌آفرین نبوده، بلکه به عاملی برای بی‌ثباتی، تفرقه و تشدید بحران‌ها تبدیل شده است. در این بیانیه آمده است که استفاده آمریکا از پایگاه‌ها و امکانات نظامی برخی کشورهای منطقه در جریان جنگ اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران، نشان داد واشینگتن هیچ تعهدی نسبت به امنیت منطقه ندارد و صرفا از ظرفیت کشورهای منطقه برای پیشبرد اهداف نظامی خود بهره می‌گیرد.

تهران همچنین از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس خواست با تجدیدنظر در رویکردهای خود، اجازه ندهند قلمرو و امکانات آنها برای طراحی، پشتیبانی یا اجرای اقدامات نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران مورد استفاده قرار گیرد و بر مسئولیت دولت‌ها در چارچوب حقوق بین‌الملل و اصل حسن هم‌جواری تأکید کرد. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران بخش دیگری از بیانیه مشترک را که به برنامه هسته‌ای ایران اختصاص داشت، تکرار «دروغ بزرگ» آمریکا و رژیم صهیونیستی درباره ماهیت برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران دانست و از دولت‌های عضو شورای همکاری خواست به جای همراهی با سیاست ایران‌هراسی، از ابتکار ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته‌ای در غرب آسیا حمایت کرده و آمریکا را به توقف کارشکنی در این مسیر وادار کنند.

در واکنش به طرح موضوع برنامه موشکی و پهپادی ایران نیز وزارت امور خارجه تأکید کرد توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران موضوعی غیرقابل مذاکره است و مطرح‌کردن آن در شرایطی که آمریکا منطقه را به انبار گسترده تسلیحات تبدیل کرده، اقدامی غیرمسئولانه و مردود به شمار می‌رود. در این بیانیه تصریح شده است که جمهوری اسلامی ایران در دفاع از امنیت و تمامیت ارضی خود هیچ‌گونه مماشاتی نخواهد داشت. تهران همچنین استفاده از عنوان «گروه‌های نیابتی ایران» برای مقاومت فلسطین و لبنان را مردود دانست و تأکید کرد مبارزه ملت‌های فلسطین و لبنان علیه اشغالگری، حقی مشروع بر اساس حقوق بین‌الملل است و تنها موجودیت نیابتی در منطقه، رژیم صهیونیستی است. در بخش دیگری از این بیانیه نیز با اشاره به موضوع تنگه هرمز آمده است که ناامنی‌های اخیر در این آبراه، نتیجه اقدامات آمریکا و رژیم صهیونیستی بوده و مدیریت کشتیرانی در این تنگه بر‌اساس توافق‌های صورت‌گرفته میان ایران و عمان انجام خواهد شد.

 تنگه هرمز در کانون رقابت‌های جدید
به موازات تشدید فشارهای سیاسی و دیپلماتیک علیه جمهوری اسلامی ایران، اکنون نشانه‌هایی از شکل‌گیری آرایش تازه‌ای در معادلات میدانی خلیج فارس نیز قابل مشاهده است. اگر بیانیه مشترک آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس را بتوان بخشی از تلاش برای افزایش فشار سیاسی بر تهران در بزنگاه مذاکرات با واشینگتن برای حصول توافق نهایی ارزیابی کرد، تحرکات اخیر درباره نحوه مدیریت تردد در تنگه هرمز نیز این برداشت را تقویت می‌کند که برخی بازیگران در پی طراحی سازوکارها و مسیرهای جایگزین برای کاهش نقش و اهرم‌های راهبردی ایران در این آبراه حیاتی هستند. در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد رقابت بر سر تنگه هرمز دیگر صرفا یک موضوع دریانوردی یا فنی نیست، بلکه به بخشی از معادله بزرگ‌تر امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه تبدیل شده است؛ معادله‌ای که در آن، دیپلماسی و تحولات میدانی به صورت هم‌زمان در حال بازتعریف موازنه‌های قدرت هستند.

در همین چارچوب، سلسله مواضع و تصمیمات اخیر درباره مدیریت تردد در تنگه هرمز با واکنش صریح مقامات جمهوری اسلامی ایران همراه شده است. نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد تنها مسیرهای اعلام‌شده از سوی جمهوری اسلامی ایران برای عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز معتبر و ایمن است و هرگونه مسیر جدید که بدون هماهنگی با تهران از سوی مراجع دیگر اعلام شود، غیرقابل قبول و خطرناک خواهد بود. در این اطلاعیه تأکید شده است که عبور همه شناورها باید از مسیرهای ابلاغی جمهوری اسلامی ایران انجام شود و هماهنگی با نیروی دریایی سپاه از طریق کانال ۱۶ الزامی است. همچنین هشدار داده شد شناورهایی که خارج از مسیرهای تعیین‌شده تردد کنند، با برخورد قانونی مواجه خواهند شد.‌ هم‌زمان، کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه نیز با اشاره به برخی تلاش‌ها برای ایجاد مسیرهای موازی خارج از چارچوب اداره مشترک ایران و عمان، ذیل توییتی تصریح کرد که عبور ایمن از تنگه هرمز با ترتیبات مبهم یا تصمیم‌گیری خارج از ملاحظات ایران، به‌عنوان یکی از دو دولت ساحلی، تضمین نخواهد شد. او تأکید کرد که هرگونه چارچوب معتبر برای مدیریت این آبراه باید بر هماهنگی با جمهوری اسلامی ایران و مفاد بند پنجم یادداشت تفاهم اسلام‌آباد استوار باشد و در غیر این صورت، مسیرهای موازی از سوی ایران به رسمیت شناخته نخواهد شد. قبل‌تر هم عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، از توافق تهران و مسقط برای آغاز گفت‌وگوهایی با هدف تعیین چارچوب آینده اداره و خدمات دریایی در تنگه هرمز خبر داد. به گفته او، این مذاکرات با هماهنگی عمان و در تعامل با سایر کشورهای منطقه دنبال خواهد شد تا سازوکاری مشترک برای مدیریت این گذرگاه راهبردی شکل گیرد.

در همین حال، نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس نیز با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد هرگونه تردد شناورها خارج از چارچوب تعیین‌شده این نهاد، مشمول تضمین عبور ایمن، پوشش‌های بیمه‌ای و مسئولیت‌های مرتبط نخواهد بود و تمامی پیامدهای چنین ترددهایی بر عهده مالکان، بهره‌برداران و فرماندهان شناورها خواهد بود. در سوی دیگر، برخی تحلیل‌ها از تلاش برای طراحی الگوهای جدید مدیریت تنگه حکایت دارد. پاتریک وینتور، دبیر دیپلماسی روزنامه گاردین، با اشاره به طرح پیشنهادی عمان، اعلام کرد این ابتکار نسبت به وضعیت موجود تغییر محسوسی ایجاد می‌کند و نیازمند مشورت‌های گسترده است. او توضیح داد که مسقط در میان‌مدت به الگویی مشابه تنگه‌های مالاکا و سنگاپور می‌اندیشد؛ مدلی که بر پایه ماده ۴۳ کنوانسیون حقوق دریاها، همکاری میان کشورهای ساحلی و کشورهای استفاده‌کننده از آبراه را برای ارتقای ایمنی دریانوردی و حفاظت از محیط زیست پیش‌بینی می‌کند.

اظهارات این تحلیلگر در کنار تحرکات دیپلماتیک اخیر، مبین آن است که موضوع مدیریت تنگه هرمز وارد مرحله‌ای فراتر از مباحث صرفا فنی شده است. در حالی که تهران بر نقش محوری خود به‌عنوان دولت ساحلی و لزوم هرگونه هماهنگی با ایران تأکید دارد، برخی ابتکارها در پی طراحی سازوکارهای جدید برای مدیریت این آبراه هستند؛ این روند از نگاه ناظران می‌تواند در ادامه رقابت‌های ژئوپلیتیکی و امنیتی منطقه، به یکی از مهم‌ترین محورهای چالش میان ایران و بازیگران فرامنطقه‌ای و برخی کشورهای عربی تبدیل شود.

 از ادعای گروسی تا واکنش تهران؛ اختلاف بر سر بازرسی‌ها و آینده همکاری با آژانس
هم‌زمان با انتشار بیانیه مشترک آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس و نیز تلاش برای ترسیم معادلات جدید میدانی در منطقه، به نظر می‌رسد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز با طرح ادعاهای تازه، جبهه دیگری از اختلافات با تهران را گشوده و در مسیر افزایش فشارهای سیاسی بر جمهوری اسلامی ایران حرکت می‌کند و در این‌باره، اظهارات تازه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، درباره آغاز گفت‌وگوها با ایران برای اجرای بخش هسته‌ای تفاهم با آمریکا، با واکنش سریع مقام‌های جمهوری اسلامی ایران روبه‌رو شد؛ واکنشی که بر نبود هرگونه توافق درباره دسترسی به تأسیسات هسته‌ای و ادامه همکاری‌ها تنها در چارچوب یک توافق نهایی تأکید دارد. گروسی که در سفر به ژاپن و در گفت‌وگو با رسانه‌ها سخن می‌گفت، مدعی شد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بازرسی‌هایی را از تأسیسات هسته‌ای ایران انجام خواهد داد و هرچه این روند زودتر آغاز شود، بهتر خواهد بود. به گفته او‌، با توجه به پیش‌بینی یک بازه زمانی ۶۰‌روزه برای اجرای تفاهم، نباید در آغاز روند راستی‌آزمایی تأخیر ایجاد شود.

مدیرکل آژانس همچنین اولویت اصلی این نهاد را مشخص‌شدن محل نگهداری اورانیوم با غنای بالا عنوان کرد و مدعی شد آژانس درباره محل احتمالی این مواد اطلاعاتی در اختیار دارد، اما ضروری است ایران نیز مکان آن را به صورت رسمی اعلام کند. گروسی در ادامه اظهارات خود مدعی شد ‌گفت‌وگوهای اولیه در سطح کارشناسی میان آژانس و ایران درباره نحوه اجرای بخش هسته‌ای تفاهم آغاز شده است. به گفته او، جزئیاتی همچون تعداد بازرسی‌ها، مکان‌های مورد بازدید و شیوه اجرای نظارت‌ها همچنان در حال بررسی بوده و قرار است این مذاکرات در قالب کارگروه‌های فنی پیش‌بینی‌شده در دوره ۶۰‌روزه ادامه یابد. او در عین حال اذعان کرد که فرایند راستی‌آزمایی هنوز آغاز نشده و هیچ‌یک از جزئیات اجرائی آن نهایی نشده است. گروسی همچنین تأکید کرد آژانس طرف مذاکرات سیاسی میان ایران و آمریکا نیست، اما مسئولیت نظارت بر اجرای بخش هسته‌ای هرگونه توافق احتمالی را بر عهده خواهد داشت. مدیرکل آژانس در بخش دیگری از سخنان خود مدعی شد ‌پیش از حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی، بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا در ایران ثبت شده بود و علاوه بر آن، مقادیری اورانیوم با غنای ۲۵ درصد نیز در اختیار ایران قرار داشت.

با‌این‌حال، او تصریح کرد که تاکنون هیچ نشانه‌ای مبنی بر تصمیم ایران برای ساخت سلاح هسته‌ای مشاهده نشده و جمهوری اسلامی نیز همواره چنین قصدی را رد کرده است. گروسی همچنین با وجود پرسش‌های مطرح‌شده درباره حملات اخیر به تأسیسات هسته‌ای ایران، از محکوم‌کردن صریح عاملان این حملات خودداری کرد و تنها گفت تأسیسات هسته‌ای نباید هدف حمله قرار گیرند. این اظهارات با واکنش صریح مقام‌های ایرانی همراه شد. کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه، ادعای وجود توافق برای دسترسی آژانس به تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده را رد ‌و اعلام کرد در جریان مذاکرات سوئیس، برخلاف درخواست مدیرکل آژانس، هیچ دیداری میان او‌ و گروسی برگزار نشده است. غریب‌آبادی همچنین تأکید کرد‌ هیچ برنامه‌ای برای دسترسی آژانس به تأسیسات مورد حمله یا مواد هسته‌ای وجود ندارد و این موضوعات تنها در چارچوب یک توافق نهایی و پس از اقدام عملی طرف مقابل در رفع کامل تحریم‌ها بررسی خواهد شد. او‌ با انتقاد از آنچه «فضاسازی رسانه‌ای» خواند، تصریح کرد طرف‌های مقابل نمی‌توانند با ایجاد هیاهوی خبری، سیاست «راه بینداز و جا بینداز» را دنبال کنند و موضوعاتی را که هنوز درباره آنها توافقی حاصل نشده، به‌عنوان واقعیت مطرح کنند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز در موضعی مشابه اعلام کرد ‌تمرکز تفاهم اخیر میان ایران و آمریکا بر پایان درگیری‌ها و جنگ در همه جبهه‌ها قرار دارد و در شرایط فعلی هیچ مذاکره‌ای درباره پرونده هسته‌ای در جریان نیست.

اکنون باید دید مجموعه اختلاف‌نظرها و روایت‌های متعارضی که پس از امضای تفاهم اولیه و نخستین دور مذاکرات سوئیس به‌تدریج آشکار شده و در روزهای اخیر ابعاد گسترده‌تری یافته است، تا چه اندازه بر روند گفت‌وگوهای پیش‌رو و سرنوشت تفاهم میان تهران و واشینگتن اثر خواهد گذاشت. با این حال، نگاه‌ها اکنون به دور بعدی مذاکرات دو کشور دوخته شده است؛ گفت‌وگوهایی که طبق برخی گزارش‌های خبری و ادعای مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا قرار است ۲۹ و ۳۰ ژوئن (هفتم و هشتم تیرماه) در بورگن‌اشتوک سوئیس برگزار شود و می‌تواند محک مهمی برای سنجش توان دو طرف در مدیریت اختلافات و حفظ مسیر دیپلماسی باشد.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله