اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

ابراهیم متقی| بر اساس قواعد و قوانین راهبردی ایران، رهبری نقش موثر و تعیین‌کننده‌ای در موضوعات راهبردی و سیاست عالیه کشور دارد، به همین دلیل است که رهبر شهید، بسیاری از موضوعات امنیتی، دفاعی و نظامی کشور را مدیریت و هدایت نموده‌اند. مفاهیمی ازجمله «جبهه مقاومت»، «واقع‌گرایی آرمانی» و «نرمش قهرمانانه» را می‌توان ازجمله محورهای اصلی آموزه راهبردی و سیاست خارجی ایشان در سال‌های 1404-1368 دانست. در این دوران تاریخی، قابلیت هسته‌ای ایران به میزان قابل توجهی افزایش پیدا کرده و علاوه بر آن، ایران توانست «بازدارندگی تاکتیکی» را در قالب توانایی‌های نسل شبکه‌ای و سازمانی قدرت در فضای منطقه‌ای ایجاد و گسترش دهد.

مدیریت موضوعات راهبردی رهبر شهید نقش تعیین‌کننده‌ای در نتایج حاصل از نقش‌یابی ایران در سیاست جهانی داشته است. رهبری به لحاظ جایگاه ساختاری و ویژگی‌های فردی، از جایگاه و اثر‌بخشی محوری در مدیریت عالیه سیاست خارجی و الگوی کنش راهبردی برخوردار بوده‌اند. بخش قابل‌توجهی از مبانی تفکر سیاست خارجی و راهبردی ایشان به حوزه «مقاومت» و «انقلاب» مربوط می‌شود. روندهای شکل گرفته در کنش راهبردی ایران بیانگر این واقعیت است که ایشان «سازوکارهای مدیریت ساختاری و نهادی» را در دستور کار قرار داده و به این ترتیب زمینه‌ پیوند حوزه کارشناسی با عرصه مدیریت راهبردی به وجود آمد.
محورهای گفتمانی سیاست خارجی رهبر شهید مبتنی بر نشانه‌ها و شاخص‌های «عدم تعهد رادیکال» و «مقاومت انعطاف‌پذیر» در موضوعات راهبردی بنا شده است. در نگرش ایشان، ایران به عنوان بازیگر منطقه‌ای می‌بایست از ویژگی‌های رفتار مبتنی بر حمایت از جبهه مقاومت در محیط منطقه‌ای و رقابت با بازیگران فرادست سیاست بین‌الملل برخوردار باشد. در چنین شرایطی بود که زمینه برای مدیریت تهدیدات و همچنین مدیریت دیپلماسی هسته‌ای در سال‌های 94-1391 به وجود آمد؛ روندی که مربوط به ماه‌های پایانی سیاست خارجی دولت احمدی‌نژاد و حسن روحانی بوده است.

ازسوی دیگر، رهبر شهید نسبت به برخی شاخص‌ها و نشانه‌های «دیپلماسی اجبار» ایالات‌متحده واقف بوده و همواره تلاش داشته‌اند تا شکلی از «موازنه در فضای نه جنگ و نه صلح» را در دستور کار سیاست خارجی ایران قرار دهند. انگاره مربوط به «نظام سلطه» بیانگر این واقعیت است که ساختار سیاست جهانی و الگوی کنش ایالات‌متحده به گونه‌ای درهم ‌تنیده شده‌اند که نشانه‌هایی از فرادستی ژئوپلیتیکی و راهبردی را به وجود آورده و برای مقابله با چنین وضعیتی می‌بایست از سازوکارهای مقاومت به موازات کنش انعطاف‌پذیر بهره گرفت.

رهبر شهید نسبت به روندهای سیاست خارجی ایران نیز حساسیت داشته و امیدوار بودند که انعطاف‌پذیری و عملگرایی سیاست خارجی ایران بتواند روندهای قدرت‌ساز ایران برای موازنه در سطح منطقه‌ای و جهانی را شکل دهد. مقابله با نظام سلطه دارای ماهیت و الگوی موسع بوده و این امر می‌توانست تاثیر خود را در نظم، سیاست و الگوی کنش رفتاری بازیگران به‌جا گذارد. چنین انگاره‌ای تا سال 2022 ادامه یافت؛ دورانی که نشانه‌هایی از رویارویی پرشدت در سیاست منطقه‌ای حماس و اسراییل به وجود آمد.

بخش دیگری از فرآیند سیاست خارجی رهبر شهید مبتنی بر «چندجانبه‌گرایی راهبردی»، «مقاومت توسعه‌یابنده» و «عملگرایی دیپلماتیک» بوده است. هر یک از نشانه‌های یاد شده تاثیر خود را بر سازوکارهای مدیریت بحران ایران به‌جا گذاشت. در این ارتباط می‌توان به نشانه‌ها و رهیافت‌هایی از‌جمله «صلح ایجابی» و «مقاومت انعطاف‌پذیر» اشاره داشت. هر یک از قالب‌های مفهومی یاد شده را می‌توان به عنوان بخشی از مدیریت امنیت منطقه‌ای و سیاست خارجی ایران در حال گذار دانست.
در نگرش مقاومت انعطاف‌پذیر مهم‌ترین مساله آن است که چگونه کشورها می‌توانند منازعات را به حداقل رسانده و اهداف راهبردی خود را براساس گذار از بحران و ایجاد زندگی انسانی برای گروه‌های اجتماعی فراهم آورند، به همین دلیل است که می‌توان رهیافت مقاومت انعطاف‌پذیر را با «نظریه صلح ایجابی» پیوند داد. در چنین رهیافتی هر یک از کارگزاران جبهه مقاومت قادر خواهند بود تا در محیط‌هایی تاثیرگذار باشند که نشانه‌هایی از خشونت ساختاری در آن وجود داشته و تلاش نمایند تا معادله صلح و کنترل خشونت را از طریق ساختار قدرت و سازماندهی اجتماعی شکل دهند. محورهای اصلی سیاست خارجی رهبر شهید را می‌توان در موضوعات ذیل مورد توجه قرار داد:

1- مدیریت مصالحه در فرآیند دیپلماسی هسته‌ای
یکی از شاخص‌های محوری مدیریت هسته‌ای رهبر شهید را می‌توان بهره‌گیری از تجربه برای کنترل قدرت دانست. امید به آینده محور اصلی «مدیریت مصالحه در دیپلماسی هسته‌ای» بوده است. مدیریت مصالحه مربوط به چگونگی ایفای نقش کارگزارانی است که به آینده امیدوار بوده و تلاش دارند تا در برابر تهدیدات از الگوهای مبتنی بر انعطاف‌پذیری استفاده نمایند. ضرورت‌های مدیریت مصالحه را می‌توان در ادبیات راهبردی ایشان ملاحظه نمود. ایشان بر این موضوع تاکید داشتند که «تجربه به ما می‌گوید که باید امیدوار باشیم و به آینده یقین داشته باشیم. یک روزی بود که دشمنان خیال می‌کردند که این نظام را ریشه‌کن خواهند کرد. دوستان ما هم در سراسر دنیا دلشان می‌لرزید که عاقبت این نظام نوپا و جوان چه خواهد شد. صدام بعثی با همین گمان باطل وارد جنگ شد. به خیال اینکه همه‌ چیز را تمام خواهند کرد.» (امام خامنه‌ای، 24/2/88 در دیدار سران و معتمدان عشایر کردستان)
باتوجه به نشانه‌های قطبی شده کنش بازیگران در سیاست بین‌الملل، زیربنای مدیریت مصالحه را می‌توان در ارتباط با شکل‌های تعدیل شده کنش سیاسی پیگیری نمود. در نگرش هژمونی، ناوهای هواپیمابر امریکا را می‌توان یکی از نشانه‌های سیاست دفاعی-امنیتی امریکا برای تاثیرگذاری بر موازنه قدرت منطقه‌ای و مقابله با ایران دانست. ساختار نیروهای مسلح امریکا جلوه‌هایی از کنش متقارن در فرآیند موازنه منطقه‌ای قدرت را منعکس می‌سازد. طبیعی است که این امر در مقابله با ضرورت‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی ایران و جبهه مقاومت سازماندهی شده است.
مدیریت دیپلماسی هسته‌ای ایران برمبنای صلح ایجابی در شرایطی اهمیت دارد که موضوعات هویتی نیز بخشی از سازوکارهای کنش بازیگران منطقه‌ای و قدرت‌های بزرگ خواهد بود. واقعیت آن است که بهره‌گیری از سازوکارهای مربوط به صلح ایجابی در شرایط نقش‌یابی سیاست آشوب‌زده و ظهور گروه‌های هویتی، مشکلات امنیتی امریکا، اروپا و ایران در خاورمیانه را کاهش می‌دهد، به همین دلیل است که سازوکارهای مربوط به جنگ‌های نیابتی و سازماندهی گروه‌های هویتی دارای آثار مرحله‌ای و کنترل ‌شده برای منازعات منطقه‌ای است.

2- نرمش قهرمانانه و مقاومت انعطاف‌پذیر
یکی دیگر از محورهای اساسی و بنیادین سیاست خارجی ایران در دوران رهبر شهید مربوط به انگاره «نرمش قهرمانانه» بوده است. چنین رویکردی معطوف به تفکر بنیادگذار جمهوری اسلامی درباره «ضرورت حفظ نظام سیاسی» می‌باشد. در روزهای پایانی جنگ تحمیلی که ایران گرفتار نشانه‌هایی از ابهام ذهنی درباره ضرورت‌ پیروزی در جنگ شده بود و این امر با واقعیت‌های صحنه نبرد همگونی نداشت، منجر به بیان عبارتی شد که زمینه‌ پایان جنگ 8 ساله را فراهم می‌آورد. «انگاره جام زهر» را می‌توان بخشی از واقعیت‌های سیاست عملگرایی ایران در زمان امام راحل دانست که مورد توجه رهبر شهید نیز قرار داشت.
اندیشه‌ نرمش قهرمانانه از این جهت اهمیت داشت که کنش ارتباطی ایران و ایالات‌متحده برای نیل به توافق را امکانپذیر می‌ساخت. چنین اندیشه و انگاره‌ای، بخشی از «مدیریت مصالحه» محسوب می‌شد. مدیریت مصالحه پیوند مقاومت انعطاف‌پذیر و نرمش قهرمانانه برای عبور از بحران و چالش‌های امنیتی بوده است. انگاره پایان یافتن تحریم‌ها، بخشی از ضرورت بهینه‌سازی گروه‌های شهروندی در سیاست خارجی ایران محسوب شده که تحقق آن به عنوان یکی از ضرورت‌های حکمرانی در شرایط بحران و تهدیدات پایان‌ناپذیر تلقی می‌شود. آنچه به عنوان بازی برد-برد بیان می‌شود را می‌توان زیربنای مدیریت مصالحه در مدیریت هسته‌ای ایران می‌باشد.
مدیریت مصالحه حد واسط راهبرد مقاومت در برابر هژمونی می‌باشد. دیپلماسی اجبار امریکا، جهان غرب و سیاست بین‌الملل محدودیت‌های راهبردی گسترده‌ای را برای ایران به وجود آورد. در چنین شرایطی ضرورت‌های مدیریت اقتضایی ایجاب می‌کند که از سازوکارهایی استفاده شود تا زمینه‌های لازم برای حل اختلافات در شرایط تهدید امنیتی به وجود آید. امریکا تلاش داشت تا اهداف خود را از طریق سازوکارهای دیپلماسی اجبار و هژمونی تامین نماید. ایران نیز درصدد برآمد تا اهداف راهبردی خود را در فضای همکاری درهم‌تنیده با مقاومت سازماندهی کند.
توافق هسته‌ای در نگرش مبتنی بر نرمش قهرمانانه به ‌مفهوم آن بوده است که ایران آمادگی لازم برای بهره‌گیری از سازوکارهای مربوط به امنیت‌سازی در حوزه‌های مختلف راهبردی برخوردار است. هرگونه امنیت‌سازی در شرایطی که نشانه‌هایی از بحران، آشوب‌زدگی و خشونت وجود دارد، نیازمند آن است که بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بتوانند زمینه‌های کنترل محیط براساس کنترل بازیگران را فراهم آورند. کنترل امنیتی از طریق پیوند مولفه‌های قدرت، هویت و اعتمادسازی متقابل حاصل می‌شود.

3 - جبهه مقاومت، هویت و امتدادبخشی انقلاب اسلامی
تمامی نظریه‌پردازان انقلاب ازجمله: «آلکسی دوتوکویل»، «چالمرز جانسون» و «کرین برینتون» به این موضوع توجه و اشاره دارند که انقلاب‌های سیاسی زمینه لازم برای الهام‌بخشی و گسترش تفکر انقلابی در محیط سیاسی را فراهم می‌آورد. تحولات و رویدادهای محیط منطقه‌ای نشان می‌دهد که جنگ‌های هویتی و منازعات نیابتی صرفا ماهیت ملی ندارد. در سال‌های قرن 21 نشانه‌هایی از گسترش اندیشه و کنش اجتماعی مقاومت در حوزه‌های مختلف جغرافیایی به وجود آمد. در چنین شرایطی بود که سردار سلیمانی توانست «ساختار ارتش چند ملیتی» را سازماندهی نماید.
ارتش چند ملیتی پیوند درهم‌تنیده‌ای با معادله قدرت و اندیشه «انقلاب دایمی» رهبر شهید داشت. چنین رویکردی به گونه اجتناب‌ناپذیر با واکنش کشورهای منطقه‌ای و قدرت‌های بزرگ روبه‌رو می‌شود. جهان غرب نیز برای مقابله با اندیشه مقاومت و گسترش الهام‌بخشی انقلابی، از سازوکارهای کنش متقابل بهره گرفته و زمینه ساماندهی «گروه‌های تکفیری» ازجمله داعش و جبهه النصره را به عنوان نیروهای مسلحی به وجود آورد که می‌توانست نشانه‌ها و شرایط لازم برای موازنه هویتی را فراهم آورد. یکی از دلایل مطلوبیت جبهه مقاومت در اندیشه رهبر شهید را می‌توان مدیریت بحران در محیط آشوب‌زده خاورمیانه دانست؛ منطقه‌ای که در اندیشه «سائول کوهن»، بخشی از «کمربند شکننده» محسوب شده و می‌تواند زمینه لازم برای خشونت‌های پایان‌ناپذیر را فراهم آورد. در چنین شرایطی بود که جهان غرب از الگوی کنش نامتوازن برای کاهش قدرت ایران و ایجاد آلترناتیو هویتی با انگاره‌های متعارض بهره گرفت. به ‌طور کلی گسترش تهدیدات امنیت منطقه‌ای علیه ایران را می‌توان به عنوان یکی از الگوهای واکنشی دانست که زمینه خشونت‌های پر دامنه را در خاورمیانه دوران الهام‌بخشی ایدئولوژیک و راهبردی ایران اجتناب‌ناپذیر ساخت.
تحقق راهبرد هویت و صدور انقلاب بدون توجه به سازوکارهای کنش اجتماعی و اعتمادسازی منطقه‌ای حاصل نمی‌شود. اعتماد در حوزه روابط بین‌الملل تابعی از معادله «موازنه قدرت» و «موازنه تهدید» است. تحقق این امر نیازمند سازوکارهایی از قدرت‌سازی، همکاری‌های چندجانبه و ایجاد موازنه و اعتمادسازی می‌باشد. هرگونه اعتمادسازی می‌تواند منجر به مشروعیت‌یابی فرآیندهای معطوف به موازنه قدرت و همچنین موازنه تهدید ‌شود. صدور انقلاب بدون درک مولفه‌های اجتماعی و مشارکت ساختاری حاصل نمی‌شود. نقش‌یابی ایران در منطقه‌ای که نشانه‌هایی از تهدید، بحران و تضادهای امنیتی وجود دارد، نیازمند درک متقابل در ارتباط با موضوعات راهبردی می‌باشد. اگرچه نظام سلطه با نشانه‌هایی از تهدید امنیتی همواره تلاش داشته است تا چالش‌هایی را علیه ایران به انجام رساند، اما قدرت‌یابی ایران در محیط منطقه‌ای شکل جدیدی از «تعادل ساختاری» را به وجود آورد که صرفاً از طریق جنگ‌های پردامنه دوران ترامپ کنترل و مدیریت شد.

نتیجه
شاخص‌های سیاست خارجی ایران در دوران رهبر شهید تابعی از ضرورت‌های گسترش انقلاب می‌باشد. اندیشه هر یک از رهبران سیاسی را می‌توان براساس شرایط اجتماعی، ساختاری و بین‌المللی مورد توجه قرار داد. انقلاب اسلامی ایران واقعیت‌ها و ضرورت‌هایی را بر رهبران سیاسی اعمال می‌کند. اندیشه امام راحل، بخش دیگری از تفکر ساختاری را در حوزه سیاست خارجی بازتولید می‌کند؛ انگاره‌هایی که مبتنی بر انقلاب، مقاومت، مصالحه و همکاری برای بقای ساختار سیاسی می‌باشد.
اندیشه انقلاب نیروی محرک بسیاری از جنبش‌های اجتماعی و انگاره‌های تاثیرگذار بر سیاست خارجی و منطقه‌ای ایران در دوران رهبر شهید بوده است. گسترش جبهه مقاومت و رادیکالیزه شدن عرصه‌های سیاست خارجی در سومین دهه قرن 21 چالش‌های جدیدی از کنش امنیتی علیه ایران را به وجود آورد. آنچه به عنوان اصلاحات ساختاری در بهمن 1404 مورد توجه نهادهای سیاسی و رهبر شهید قرار گرفته بود را می‌توان ماموریت ناتمامی دانست که قادر بود شرایط لازم برای شکل‌گیری سطح جدیدی از نظم و موازنه منطقه‌ای را ایجاد نموده که از این طریق در کنترل خشونت‌های در حال ظهور موثر باشد.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله