وطن امروز/متن پیش رو در وطن امروز منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

هنوز زمان زیادی از تشکیل ائتلاف نظامی عربستان در دریای سرخ نگذشته که ریاض از تشکیل یک ائتلاف نظامی دیگر خبر داد! 2 هفته پیش ریاض تشکیل یک ائتلاف نظامی در دریای سرخ را اعلام کرد؛ ائتلافی که پس از دعوت از 53 کشور، تنها 13 کشور به آن پیوستند و حالا سران رژیم سعودی از تشکیل ائتلاف نظامی دیگری با حضور 2 کشور دیگر یعنی پاکستان و ترکیه خبر داده‌اند.

ائتلاف سه‌جانبه تازه تشکیل شده میان ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد، تازه‌ترین ائتلاف نظامی اعلام شده از سوی سعودی‌هاست؛ ائتلافی که با توجه به آنکه در شهر مقدس مکه موجودیت آن اعلام شد، به ائتلاف مکه مشهور شد و با حضور محمدبن‌سلمان ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه و شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان به امضا رسید.

در بیانیه مشترک 3 کشور آمده این توافق با هدف تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هر گونه اقدام تهاجمی طراحی شده است و تصریح می‌کند حمله مسلحانه به هر یک از 3 کشور، به‌ منزله حمله به همه آنها تلقی خواهد شد.

هر چند بیانیه 3 کشور جزئیات مشخصی از تعهدات طرفین در قالب «توافق دفاعی مشترک مکه» ارائه نکرد، اما تأکید کرده این پیمان با هدف تقویت امنیت جمعی و ترویج صلح(!)، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن منعقد شده است. با این حال آنگونه که منابع عرب نزدیک به ریاض گفته‌اند، این پیمان نظامی پس از نزدیک به یک سال مذاکره میان 3 کشور به دست آمده است.

یک مقام ترک به رویترز گفت این توافق ماهیتی دفاعی دارد، علیه هیچ بازیگر خاصی نیست، برای دیگر کشورهای منطقه نیز باز است و هیچ‌یک از ترتیبات دوجانبه یا چندجانبه موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند.

منابع غربی از جمله آسوشیتدپرس، درباره کارایی این ائتلاف به ویژگی کشورهای شرکت‌کننده در آن اشاره کرده و گفته‌اند ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد، عربستان خود را قدرتمندترین کشور عرب خلیج فارس می‌داند و میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است و پاکستان نیز تنها کشور مسلمان دارای بمب اتم است. با این حال آیا این ائتلاف نظامی می‌‎تواند اهداف مشارکت‌کنندگان آن را تامین کند؟ این پرسش بویژه از آنجا اهمیت پیدا می‌کند که ریاض طی چند سال گذشته ائتلاف‌های نظامی مشابهی را در منطقه ایجاد کرده بود و تقریبا همه این ائتلاف‌ها با وجود سر و صدای زیاد اولیه، در نهایت به محاق رفته و در سایه قرار گرفتند. از جمله سعودی‌ها سال 2015 ائتلافی را با حضور کویت، امارات عربی متحده، بحرین، مصر، مراکش، اردن، سودان و سنگال علیه یمن تشکیل دادند و قرار بود این ائتلاف زمینه شکست دولت صنعا را فراهم آورد اما در نهایت این ائتلاف به حاشیه کشیده شد و در عمل اکنون چنین ائتلافی وجود خارجی ندارد!
سعودی‌ها همچنین 2 هفته پیش از تشکیل ائتلافی با مشارکت 13 کشور دیگر با هدف حفاظت از کشتیرانی بین‌المللی، مسیرهای تجاری و انتقال انرژی در برابر تهدیدهای فزاینده در دریای سرخ، تنگه باب‌المندب و خلیج عدن خبر دادند اما هنوز این ائتلاف هم هیچ گام عملی و اجرایی‌ای برنداشته و برخی از جمله قاهره انصراف خود را از حضور در آن اعلام کرده‌اند. بنابراین مشخص نیست آیا ائتلاف سه‌جانبه جدید عربستان قرار است مسیر جدیدی را طی کند یا این ائتلاف نیز به سرنوشت ائتلاف‌های به حاشیه کشیده قبلی دچار خواهد شد.

امنیت منطقه بدون آمریکا
توافق سه‌جانبه نظامی ترکیه، عربستان و پاکستان در شرایطی امضا شده که غرب آسیا با بحران‌های متعدد از جمله جنگ غزه، جنگ تمام‌عیار آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نگرانی‌های امنیتی در خلیج فارس و افزایش رقابت قدرت‌های منطقه‌ مواجه است. از این منظر تحلیلگران غربی به رویترز گفتند این توافق نشانه‌ای از تلاش 3 کشور منطقه برای ایجاد یک چارچوب امنیتی مستقل‌ از غرب در غرب آسیاست؛ چارچوبی که می‌تواند نقش آمریکا در تأمین امنیت منطقه را به چالش بکشد، هرچند همچنان بسیاری از این کشورها روابط امنیتی گسترده‌ای با واشنگتن دارند.

با این حال کارشناسان معتقدند غیبت آمریکا در این ائتلاف حاکی از آن است کشورهای منطقه به دنبال عبور از ائتلاف‌های سنتی خود با واشنگتن هستند، چون جنگ علیه ایران نشان داد حتی بزرگ‌ترین قراردادهای نظامی و دفاعی با آمریکا نیز برای بسیاری از کشورهای عرب که میزبان پایگاه‌ها و تروریست‌های نظامی آمریکا هستند، امنیت نخواهد آورد. از همین رو نظم امنیتی منطقه در حال عبور از نقش امنیتی آمریکاست و کشورهای منطقه به دنبال تامین امنیت خود بدون واشنگتن هستند.

ابهام درباره جزئیات
خبرگزاری رویترز در گزارش خود درباره ائتلاف مکه اشاره کرده این پیمان نظامی از نظر جزئیات دارای ابهام زیادی است و هنوز جزئیات اجرایی آن مشخص نیست. بر اساس این گزارش، مهم‌ترین بند توافق این است که حمله به یکی از اعضا، حمله به هر 3 کشور تلقی می‌شود اما هنوز مشخص نشده است آیا اعضا موظف به اعزام نیروی نظامی هستند یا فقط حمایت اطلاعاتی و لجستیکی ارائه می‌شود؟ همچنین در این ائتلاف مشخص نیست تصمیم‌گیری برای انجام عملیات نظامی نیازمند اجماع هر 3 کشور خواهد بود یا در صورت حمله نظامی یکی از 2 کشور نیز می‌تواند به صورت مستقل وارد اقدام دفاعی شود. رویترز نتیجه‌گیری کرده این ابهامات می‌تواند کارآمدی ائتلاف سه‌جانبه مکه را کاهش دهد.

3 کشور، 3 هدف متفاوت
مذاکرات بر سر ائتلاف سه‌جانبه عربستان، ترکیه و پاکستان تقریبا از یک سال پیش به این سو جریان داشته است، از همین رو اندیشکده «چتم هاوس» لندن پیش‌تر همزمان با ادامه مذاکرات برای نهایی کردن این ائتلاف، اعلام کرده بود بزرگ‌ترین چالش پیمان 3 کشور یادشده این است که آنها به‌صورت رسمی مشخص نکرده‌اند این ائتلاف برای مقابله با چه تهدیدی شکل گرفته است؟

بر مبنای گزارش چتم هاوس، عربستان مهم‌ترین نگرانی خود را حملات موشکی و پهپادی، امنیت تأسیسات نفتی و تهدیدهای دریایی در خلیج فارس می‌داند. ترکیه تمرکز بیشتری بر سوریه، شرق مدیترانه، کردها و رقابت‌های منطقه‌ای دارد و پاکستان عمدتاً درگیر رقابت راهبردی با هند و مسائل امنیت مرزی است. این گزارش می‌افزاید تفاوت در اولویت‌های امنیتی می‌تواند باعث شود اعضا در زمان بحران، برداشت متفاوتی از «حمله علیه یک عضو» داشته باشند.

از منظر نویسنده اندیشکده چتم‌هاوس، پیمان ترکیه، عربستان و پاکستان بیش از آنکه یک اتحاد دفاعی واقعی مانند ناتو باشد، ابزاری برای قدرت‌نمایی، افزایش نفوذ منطقه‌ای و ایجاد گزینه‌های جایگزین برای آنکاراست، چون در حال حاضر ترکیه عضوی از پیمان ناتو به شمار می‌رود و کمتر به ائتلاف نظامی جدید در منطقه نیاز دارد.

پیچیدگی حضور پاکستان
یکی از بخش‌های مبهم و پیچیده ائتلاف سه‌جانبه آنکارا، ریاض و اسلام‌آباد، ابعاد حضور پاکستان در این پیمان است. مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) نوشت: پاکستان تنها کشور مسلمان دارای بمب اتم است و با ارتشی بزرگ، سابقه همکاری نظامی با عربستان را دارد اما کارشناسان درباره میزان تعهد واقعی پاکستان تردیدهای زیادی را مطرح می‌کنند.

بر اساس ارزیابی مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی، اگرچه روابط دفاعی پاکستان و عربستان اهمیت راهبردی زیادی دارد و در سال‌های گذشته نیز 2 کشور برخی پیمان‌‍‌های نظامی دوجانبه را به امضا رسانده‌اند اما روابط پاکستان با کشورهای منطقه بسیار پیچیده است و هنوز مشخص نیست آیا اسلام‌آباد حاضر است در صورت درگیری عربستان با یک قدرت منطقه‌ای، وارد جنگ مستقیم به نفع ریاض شود؟ این مساله بخصوص با توجه به روابط پاکستان با ایران و همچنین نگرانی از واکنش هند پیچیدگی زیادی ایجاد می‌کند، بویژه که به‌رغم هشدارهای اخیر به یمن درباره محاصره نظامی عربستان از سوی اسلام‌آباد، در عمل تاکنون شاهد هیچ اقدامی از سوی پاکستان علیه صنعا نبوده‌‎ایم و هشدارهای اسلام‌آباد به صنعا بیشتر جنبه شفاهی داشته است. این در حالی است که پاکستان با عربستان دارای پیمان نظامی دفاع مشترک است اما در جریان تنش اخیر در دریای سرخ، تاکنون اقدام برجسته و مهمی به نفع ریاض به استثنای برخی مواضع دیپلماتیک نداشته‌ است. ارزیابی مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی حاکی از آن است پاکستان معمولاً تلاش کرده میان ایران و عربستان تعادل ایجاد کند و از ورود به تنش‌های منطقه‌ای میان این 2 بازیگر پرهیز کند؛ از این رو هنوز مشخص نیست در صورت تشدید تنش در دریای سرخ، پاکستان تا چه میزان حاضر به دفاع از عربستان خواهد بود.

به عمل کار برآید!
تجربه سعودی در تشکیل ائتلاف‌های متعدد گذشته و بی‌سرانجام ماندن ائتلاف‌ها، باعث شده الجزیره قطر نگاهی انتقادی به ائتلاف سه‌جانبه فعلی در مکه داشته باشد. تلویزیون الجزیره با اشاره به تجربه توافق نظامی پیشین عربستان و پاکستان، نتیجه‌گیری کرده قدرت یک پیمان دفاعی فقط زمانی مشخص می‌شود که یکی از اعضا واقعاً مورد حمله قرار گیرد. در این زمینه به تجربه ائتلاف سال ۲۰۱۵ اشاره شده است؛ زمانی که عربستان از پاکستان خواست در ائتلاف نظامی علیه نیروهای انصارالله در یمن مشارکت کند اما پارلمان پاکستان اجازه نداد و تصمیم گرفت اسلام‌آباد وارد جنگ نشود.

چیزی تغییر نمی‌کند!
در واکنش به اعلام ائتلاف مکه، نیروهای یمنی به این ائتلاف نظامی واکنش نشان دادند. «محمد الفرح» عضو دفتر سیاسی جنبش انصارالله در واکنش به این توافقنامه اعلام کرد: هر قدر ائتلاف‌هایی علیه ما شکل بگیرد، ما همچنان به درهم شکستن محاصره کشورمان ادامه خواهیم داد و ترکیه، پاکستان و دیگر کشورهای اسلامی نباید به پوشش سیاسی برای تجاوزگری یا محاصره یا نقض حاکمیت یک کشور اسلامی تبدیل شوند. الفرح افزود: کشورهای اسلامی به جای تشکیل ائتلاف‌هایی برای حمایت از متجاوز برابر پیامدهای تجاوزاتش، بهتر است بر متجاوز فشار وارد کنند.

«مهدی المشاط» رئیس شورای سیاسی عالی یمن هم در واکنش به توافقنامه مکه تصریح کرد: «توافقنامه‌ها عطف به ماسبق نمی‌شوند و معادله محاصره در برابر محاصره تا تحقق اهدافش ادامه دارد».

از نگاه کارشناسانی که الجزیره با آنها گفت‌وگو کرده، پیمان‌ها روی کاغذ قوی هستند اما اجرای آنها به اراده سیاسی دولت‌ها بستگی دارد. «عزیز الغشیان» پژوهشگر ارشد اندیشکده بین‌المللی خلیج فارس در ریاض به الجزیره گفت: «محدودیت چنین پیمان‌هایی روشن است؛ قدرت آنها به محاسبات سیاسی و اراده سیاسی بستگی دارد و کارایی این پیمان‌های دفاعی در زمان جنگ و تنش نظامی و در میدان عمل مشخص می‌شود، نه امضا روی کاغذ در زمان صلح»!

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله