روزنامه سازندگی/متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
جنگ یا مذاکره؟ این دوگانه، یکی از قدیمیترین پرسشهای سیاست خارجی است؛ اما پاسخ آن، به تعبیر علیاکبر صالحی، نسخهای ثابت و همیشگی ندارد. گاهی انتخاب جنگ است و گاهی مذاکره؛ آنچه تعیینکننده است، تشخیص درست شرایط، ارزیابی موازنه قدرت و انتخاب ابزاری است که منافع ملی را بهتر تأمین کند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر اسبق امور خارجه، در گفتوگو با ایبنا، در پاسخ به این پرسش که در تأمین منافع ملی «علیالاصول» باید جنگید یا مذاکره کرد به سیره پیامبر(ص) استناد کرد و گفت: «باید نگاه کنیم و ببینیم حضرت رسول(ص) چگونه برای صلح و برای جنگ تصمیم میگرفت» و ادامه داد: «بنده اعتقاد دارم، حضرت رسول(ص) از مسیر صلح حدیبیه به فتح مکه رسید».
وزیر اسبق امور خارجه برای توضیح این نگاه به یکی از بزنگاههای مهم تاریخ اسلام، یعنی «صلح حدیبیه»، ارجاع میدهد؛ جایی که پیامبر اسلام(ص) در شرایطی که امکان رویارویی مستقیم وجود نداشت، صلح را پذیرفت و به تعبیر صالحی از همین مسیر به فتح مکه رسید. در چنین شرایطی، انتخاب صلح بهمعنای کنار گذاشتن هدف نبود بلکه تصمیمی برای مدیریت شرایط و حفظ ظرفیتهای موجود بود. رئیس بنیاد ایرانشناسی از این واقعه نتیجه میگیرد: «یعنی وقتی ضعیف هستی، خودت و اطرافیانت را نجات بده ولی بعد برو خودت را بساز، قوی کن و بعد بیا و مکه را فتح کن».
از نگاه صالحی، آنچه سیره پیامبر(ص) را برای سیاست امروز قابلتوجه میکند همین انعطاف در تصمیمگیری متناسب با شرایط است؛ اینکه یک الگو را نمیتوان بدون توجه به موقعیت، قدرت و موازنه موجود به یک نسخه ثابت تبدیل کرد. او میگوید: «حضرت رسول(ص) یک اسوه و الگو برای زندگی است. خداوند میفرماید اگر میخواهی درست زندگی کنی به نظام زندگی و ترتیبات تصمیمگیری پیامبر گرامی صلواتاللهعلیه نگاه کن؛ ببین در زمانی که ضعیف بود چه تدبیری کرد، در زمان صلح چگونه عمل کرد و در زمانی که قدرت داشت، چگونه رفتار کرد».
صالحی در ادامه، «عقلانیت» را یکی از پایههای اصلی این شیوه تصمیمگیری میداند و با اشاره به سیره پیامبر(ص) میگوید: «پیامبر ما نه عصای موسی داشت که دریا را بشکافد و نه نفس مسیحایی داشت که مرده را زنده کند. معجزه رسول خدا(ص) قرآن کریم بود؛ یعنی براساس «أفَلا یَتَفَکَّرُونَ»، «أفَلا یَعْقِلُونَ» و «أفَلا یَتَدَبَّرُونَ» عمل میکردند». او تأکید میکند: «اسلام بهعنوان دین خاتمالادیان و رسول خدا بهعنوان خاتمالانبیاء، عقل را مبنای تصمیمسازی و تصمیمگیری قرار دادند». سخنان صالحی در شرایطی مطرح میشود که انتخاب میان «مذاکره» و «تقابل» همچنان یکی از محورهای اصلی بحث درباره سیاست خارجی و تأمین منافع ملی است. او در این میان، بهجای ارائه یک پاسخ صفر و یکی بر ضرورت توجه به شرایط و استفاده از تجربه تاریخی تأکید دارد. وزیر اسبق امور خارجه معتقد است، نمیتوان جنگ یا مذاکره را فارغ از شرایط بهعنوان یک راهبرد دائمی تعریف کرد؛ بلکه تصمیم درست، تصمیمی است که بر مبنای ارزیابی موقعیت و موازنه قدرت اتخاذ شود.
او درباره اهمیت تاریخ نیز میگوید: «اگر ملتی تاریخ را نخواند مجبور است تجربههای آن را تکرار کند. این خیلی مهم است. کتاب تاریخ را میخوانیم تا بیاموزیم. درست است که شرایط عیناً تکرار نمیشود اما خیلی از نکات در تاریخ آموزنده است».
