فرهیختگان/متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
پانیذ رحیمی| اختلال در تنگه هرمز، برخلاف آنچه در نگاه نخست به نظر میرسد، تنها اقتصاد ایران را تحتتأثیر قرار نداده و دامنه تبعات آن به کشورهای عربی منطقه نیز کشیده شده است. درحالیکه روایت غالب، ایران را بازنده اصلی اختلال در تنگه هرمز میداند، بررسی دادههای تجارت خارجی نشان میدهد هزینه جنگ تنها بر دوش ایران نیفتاده است. هرچند ایران نیز از تبعات این وضعیت متضرر شده؛ اما شدت آسیب به کشورهای دیگر، متناسب با میزان وابستگی آنها به تنگه هرمز بوده است.
بررسی «فرهیختگان» نشان میدهد تنها در پنج ماه نخست جنگ، صادرات ۶ کشور عربی یعنی عراق، امارات، بحرین، کویت، قطر و عربستان به چین و هند حدود ۵۲ میلیارد دلار کاهش یافته است. برایناساس برآوردها نیز حاکی است کاهش صادرات این کشورها به کل جهان در همین بازه به حدود ۱۱۵ تا ۱۲۰ میلیارد دلار میرسد. این خسارت البته به تجارت خارجی محدود نمانده و آثار اختلال در هرمز را میتوان در سرمایهگذاری، گردشگری، هتلداری، فعالیت ایرلاینها و صنعت هوانوردی این کشورها نیز مشاهده کرد.
سقوط 52 میلیارددلاری صادرات عربها به چین و هند
بررسی روند صادرات کشورهای عربی به چین و هند از زمان آغاز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تصویر متفاوتی از شدت کاهش تجارت این کشورها با دو اقتصاد بزرگ آسیایی نشان میدهد. در میان کشورهای بررسیشده، عراق، کویت، قطر و امارات بیشترین افت صادرات را تجربه کردهاند و کاهش صادرات به چین و هند در برخی موارد به بیش از ۸۰ درصد رسیده است. در این میان، عراق بیشترین کاهش را ثبت کرده است؛ بهطوری که صادرات این کشور به چین حدود ۸۰ درصد و صادراتش به هند حدود ۸۷ درصد کاهش یافته، پس از عراق، کویت قرار دارد که صادرات آن به چین ۶۳ درصد و به هند ۸۰ درصد کمتر شده است.
امارات متحده عربی نیز در این دوره حدود ۵۰ درصد کاهش صادرات به چین و ۳۸ درصد افت صادرات به هند را تجربه کرده است. در مورد بحرین، اگرچه کاهش صادرات به چین محدودتر و حدود ۱۵.۲ درصد بوده؛ اما صادرات این کشور به هند با افتی ۷۲ درصدی مواجه شده است. این ارقام نشان میدهند شدت کاهش صادرات کشورهای عربی به چین و هند یکسان نبوده؛ اما در مجموع، هند و چین هر دو شاهد افت قابلتوجه صادرات از برخی صادرکنندگان بزرگ عربی بودهاند؛ افتی که در عراق و کویت به مرزهای بسیار بالایی رسیده است. طبق این آمارها، حجم صادرات کشورهای عربی به چین در 5 ماه نخست جنگ (مارس تا ژوئیه) کاهش 28.2 میلیارددلاری داشته و صادرات این 6 کشور به هند نیز در 4 ماه نخست جنگ (از مارس تا ژوئن) با کاهش حدود 24 میلیارددلاری روبهرو بوده است. به عبارتی، صادرات 6 کشور عربی به چین و هند با سقوط 52 میلیارددلاری در 5 ماه اول جنگ علیه ایران روبهرو شده است.
سقوط آزاد 115 میلیارددلاری
بررسی تجارت 6 کشور عربی شامل امارات، عربستان، قطر، کویت، عراق و بحرین در بازه زمانی جنگ با ایران نشان میدهد ارزش مبادلات آنها با چین در 5 ماه از مارس تا ژوئیه سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته است. در میان این کشورها، امارات بیشترین افت را تجربه کرده است. ارزش تجارت این کشور با چین از حدود ۱۳.۵ میلیون دلار در هفت ماه نخست ۲۰۲۵ به ۶.۸ میلیون دلار در مدت مشابه ۲۰۲۶ رسیده؛ یعنی نزدیک به نصف شده و افتی حدود ۴۹.۵ درصدی را ثبت کرده، پس از امارات، کویت و قطر نیز کاهش قابل توجهی در تجارت با چین داشتهاند. تجارت کویت با چین از حدود 5 میلیون دلار به 1.8 میلیون دلار رسیده و حدود 63 درصد کاهش یافته است. تجارت قطر نیز با افتی نزدیک به 71 درصد، از ۷.4 میلیون دلار به 2.2 میلیون دلار رسیده است.
در عراق ارزش مبادلات با چین از ۱۴.4 میلیارد دلار به 2.8 میلیون دلار کاهش یافته است. بحرین افت محدودتری را تجربه کرده و تجارتش با چین حدود 80 درصد کاهش داشته است. در میان 6 کشور مورد بررسی، عربستان کمترین افت را ثبت کرده و ارزش تجارت آن با چین حدود ۵.۸ درصد کاهش یافته است. در مجموع، ارقام جدول نشان میدهد تجارت این 6 کشور با چین در این دوره حدود 41 میلیون دلار کمتر از مدت مشابه سال قبل بوده است. این کاهش را میتوان یکی دیگر از نشانههای سرایت اختلالات جنگ به فعالیتهای تجاری منطقه دانست؛ بهویژه برای کشورهایی مانند امارات که بخش مهمی از اقتصاد آنها بر تجارت، ترانزیت و نقش واسطهای در زنجیره تأمین جهانی استوار است.
آمارهای تجارت ۶ کشور عربی، یعنی بحرین، عراق، کویت، قطر، عربستان و امارات با هند نیز از کاهش قابلتوجهی از شروع جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران تاکنون حکایت دارد. این دادهها نشان میدهد قطر که در ۴ ماهه مارس تا ژوئن سال ۲۰۲۵ بیش از ۴.۱ میلیون دلار به هند صادر کرده بود، این عدد حالا به چیزی حدود ۱.۳ میلیون دلار کاهش یافته است. با یک حسابکتاب سرانگشتی میشود فهمید که قطر فقط ۶۸ درصد کمتر صادرات به هند داشته و بیش از ۲.۸ میلیون دلار درآمد را از یک کشور ازدستداده است.
کویت نیز که در فاصله زمانی مورد بحث در سال قبل ۳.۱ میلیون دلار از صادرات به هند درآمد کسب کرده بود، امسال با ۸۰ درصد کاهش ۸۰ درصدی به عددی کمتر از ۰.۶ میلیون دلار رسید. آمارهای عربستان از کاهش ۸ درصدی یا ۱.۱ میلیوندلاری حکایت دارد. امارات و عراق نیز از ابتدای جنگ ایران به ترتیب ۸۷ و ۳۸ درصد کاهش درآمد داشتند و به ترتیب ۸.۶ و ۸.۵ میلیون دلار درآمد را نسبت به مدت مشابه سال قبل از دست دادند. بحرین هم از ۲۳۳ میلیون دلار به ۶۶ میلیون دلار رسید که یک ضرر ۷۲ درصدی را نسبت به مدت مشابه سال قبل در صادرات به هند تجربه کرد. با توجه به سقوط 52 میلیارددلاری صادرات 6 کشور عربی به چین و هند، برآوردها نشان میدهد طی 5 ماه نخست جنگ علیه ایران، این 6 کشور عربی حدود 115 میلیارددلاری از درآمد صادراتی خود را به واسطه بستهبودن تنگه هرمز ازدستدادهاند.
ضرر جمعی کشورهای عربی در اثر کاهش امنیت
زمانی که جنگ در بهار امسال به حیاطخلوت ثروتمند خاورمیانه رسید، رهبران دبی و دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس امیدوار بودند درگیری کوتاهمدت باشد و اقتصاد منطقه تا پاییز به شرایط عادی بازگردد؛ اما اکنون، با ورود جنگ میان آمریکا و ایران به هفتمین ماه، این امیدها رنگباخته است. والاستریت ژورنال در گزارشی نوشت به گفته افرادی آگاه از دیدگاه رهبران منطقه، آنها عملاً سال ۲۰۲۶ را سالی ازدسترفته میدانند؛ سالی که ادامه ناامنی، چشمانداز اقتصادی کشورهای خلیجفارس را تیره کرده است. نشانههای این وضعیت را میتوان در تقویم رویدادهای بزرگ بینالمللی دید؛ رویدادهایی که یکی پس از دیگری تحتتأثیر جنگ قرار گرفتهاند. جایزه بزرگ فرمول یک بحرین قرار بود در ماه اکتبر در این کشور برگزار شود؛ اما اکنون به هزاران کیلومتر آنسوتر، در مالزی، منتقل شده است.
در عربستان سعودی جام جهانی ورزشهای الکترونیکی که این کشور طی سالهای اخیر میلیاردها دلار برای توسعه صنعت بازیهای ویدئویی و سرگرمی آن سرمایهگذاری کرده، از ریاض به پاریس منتقل شده است. جایزه بزرگ فرمول یک عربستان در ماه آوریل لغو شد. در ابوظبی، جایزه بزرگ فرمول یک همچنان برای ماه دسامبر در تقویم باقیمانده؛ اما برگزارکنندگان گفتهاند تصمیم نهایی به شرایط امنیتی آن زمان بستگی خواهد داشت، حتی برنامههای فرهنگی و سرگرمی از موج ناامنی در امان نماندهاند. یک جشنواره موسیقی در امارات که قرار بود شکیرا در آن اجرا داشته باشد، لغو شده است.
ردپای جنگ در گردشگری، بازار املاک و کشتیرانی
اما دامنه تبعات جنگ به لغو و جابهجایی رویدادهای بزرگ محدود نمیشود. صنعت هواپیمایی، گردشگری، بازار املاک، کشتیرانی و هتلداری در سراسر کشورهای خلیجفارس تحت فشار قرار گرفتهاند و همزمان، اختلال در زنجیره تأمین و حملونقل، هزینه فعالیت اقتصادی را افزایش داده است. گلوگاههای ایجادشده در مسیرهای کشتیرانی تحویل کالا را نیز با تأخیر مواجه کردهاند؛ از ماشینآلات سنگین گرفته تا محمولههای نوشیدنی وارداتی. مدیرعامل شرکت اماراتی Al Ryum Group میگوید حتی در صورت پایان جنگ، بازگشت اقتصاد منطقه به شرایط عادی ممکن است حدود شش ماه زمان ببرد. به گفته او، تغییر مسیر کانتینرها و انباشت محمولهها، هزینه واردات کالا را بهشدت افزایش داده است.
این در حالی است که رهبران کشورهای خلیجفارس در ابتدای تابستان امیدوار بودند مرحله خشونتآمیز جنگ به پایان برسد و مذاکراتی طولانیمدت درباره برنامه هستهای ایران آغاز شود؛ مسیری که میتوانست زمینه را برای بازگشت تدریجی فعالیتهای اقتصادی به شرایط عادی فراهم کند. اما اکنون چشمانداز متفاوت است. به گفته منابع والاستریتژورنال، رهبران کشورهای خلیجفارس خود را برای ازدسترفتن بخش باقیمانده سال از نظر اقتصادی آماده میکنند و انتظار دارند منطقه وارد دورهای طولانی از درگیریهای کمشدت شود؛ آن هم در شرایطی که از سوی آمریکا چشمانداز روشنی برای پایان جنگ دیده نمیشود.
آسیب جنگ به پروژههای بزرگ
در دبی، فعالان اقتصادی در بخشهایی که بیشترین آسیب را از جنگ دیدهاند، معتقدند بازگشت رونق ممکن است زمان زیادی ببرد. یکی از پروژههایی که مستقیماً تحتتأثیر جنگ قرار گرفته، طرح Wynn Resorts برای ساخت نخستین مجموعه کازینوی قانونی امارات است؛ پروژهای با ارزش بیش از ۵ میلیارد دلار که افتتاح آن به دلیل جنگ چندین ماه به تأخیر افتاده و هزینه اجرای آن نیز صدها میلیون دلار افزایش یافته است. مدیرعامل Wynn در گفتوگو با سرمایهگذاران گفته است این شرکت هنگام ارزیابی پروژه، ریسک ژئوپلیتیکی منطقه را نادیده نگرفته بود، اما بر توانایی امارات برای مدیریت بحران و حفظ ثبات کشور حساب کرده بود.
در بخش حملونقل هوایی نیز نشانههای اثرگذاری جنگ آشکار است. بسیاری از شرکتهای هواپیمایی اروپایی و آمریکای شمالی، از جمله Air Canada، KLM و Lufthansa، تعلیق پروازهای خود به دبی را تمدید کردهاند و در برخی موارد، این تعلیقها تا سال آینده ادامه خواهد داشت. در مقابل، شرکتهای هواپیمایی مستقر در کشورهای خلیجفارس همچنان به فعالیت خود ادامه دادهاند و حتی در برخی موارد از حریم هوایی ایران استفاده کردهاند. بااینحال، ادامه این وضعیت پرسشهایی درباره امنیت پروازها در منطقه ایجاد کرده است. والاستریتژورنال پیشتر گزارش داده بود که دهها هواپیما تنها چند دقیقه پیش از حملات موشکی و پهپادی یا بلافاصله پس از صدور هشدارهای مربوط به آنها، در فرودگاه بینالمللی دبی فرود آمده یا از آنجا پرواز کردهاند.
افت ۳۱ درصدی مسافران دبی
این افت فعالیت اقتصادی را میتوان در عملکرد فرودگاه و هتلهای دبی نیز بهوضوح دید. فرودگاه بینالمللی دبی که معمولاً در شمار شلوغترین فرودگاههای جهان قرار دارد، در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با کاهش ۳۱ درصدی تعداد مسافران نسبت به مدت مشابه سال قبل مواجه شده است. حملونقل بار نیز در همین دوره ۲۹ درصد کاهش یافته؛ نشانهای از آنکه اختلالات ناشی از جنگ تنها به سفرهای تفریحی و تجاری محدود نمانده و جریان تجارت و جابهجایی کالا را نیز تحتتأثیر قرار داده است. بازار هتلداری نیز تصویر مشابهی ارائه میدهد. بر اساس گزارش شرکت مشاوره املاک Cavendish Maxwell، نرخ اشغال هتلهای دبی در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ به ۵۶ درصد رسیده، درحالیکه این نرخ در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۰ درصد بود. بهاینترتیب، در فاصله یک سال، نزدیک به یکچهارم ظرفیت هتلهای شهر از حالت اشغال خارج شده است. در این میان، هتلهای لوکس و ردهبالا بیشترین افت در نرخ اشغال را تجربه کردهاند؛ بخشی که بهطور مستقیم به حضور گردشگران ثروتمند، سفرهای تجاری و رویدادهای بینالمللی وابسته است.
آیا سرمایهها از خلیجفارس خارج میشوند؟
ادامه ناامنی در خلیجفارس، درعینحال فرصت تازهای برای برخی کشورهای آسیایی ایجاد کرده است تا شرکتها و سرمایههایی را که ممکن است به دنبال کاهش ریسک منطقه باشند، به سمت خود جذب کنند. سنگاپور در ماه اوت برای بخشی از سودهای سرمایهگذاری مدیران صندوقها معافیت مالیاتی در نظر گرفت. ترکیه نیز در ماه ژوئن برای برخی درآمدهای خارجی افراد تازهمقیم معافیت مالیاتی ۲۰ساله و نرخ پایینتر مالیاتبرارث تعیین کرد. این کشورها از مزیت دیگری نیز برخوردارند؛ در مقایسه با کشورهای حاشیه خلیجفارس مسیر آسانتری برای اعطای تابعیت دارند؛ درحالیکه سیاست کشورهای خلیجفارس در زمینه اعطای تابعیت همچنان بسیار محدودکننده است.
سقوط 90 درصدی صادرات گاز قطر
دادههای صادرات گاز مایع قطر نشان میدهد سال ۲۰۲۶ را باید نقطه شکست در روند صادرات LNG این کشور دانست. در فاصله اکتبر ۲۰۲۲ تا پایان ۲۰۲۵، صادرات ماهانه قطر با وجود نوسانات، در محدودهای نسبتاً باثبات قرار داشت و عمدتاً بین ۶ تا ۸ میلیون تن در نوسان بود. در این دوره حتی کمترین رقم ثبتشده، یعنی ۵.۷ میلیون تن در اکتبر ۲۰۲۳، همچنان فاصله زیادی با سقوط صادرات در سال ۲۰۲۶ داشت. در مقابل، سال ۲۰۲۶ ابتدا با ارقامی نزدیک به سطح معمول آغاز شد؛ صادرات در ژانویه ۷ میلیون و در فوریه ۶.۲ میلیون تن بود، اما از مارس ورق برگشت و حجم صادرات به ۱.۲ میلیون تن سقوط کرد. این روند در ماههای بعد نیز ادامه یافت؛ صادرات درآوریل به ۰.۴۶ میلیون، در مه به ۰.۵ میلیون، در ژوئن به ۱.۱ میلیون، در ژوئیه به ۰.۹ میلیون و در نهایت در اوت به تنها ۰.۴ میلیون تن رسید.
بهاینترتیب، صادرات LNG قطر در اوت ۲۰۲۶ نسبت به اوت سال ۲۰۲۵، از ۷.۲ میلیون به ۰.۴ میلیون تن رسیده است؛ یعنی حدود ۹۴ درصد کاهش. نکته مهمتر، سرعت این افت است؛ چراکه صادرات قطر در فوریه هنوز ۶.۲ میلیون تن بود و تنها یک ماه بعد به ۱.۲ میلیون تن رسید؛ بنابراین با یک کاهش تدریجی یا نوسان معمول بازار مواجه نیستیم، بلکه یک سقوط ناگهانی در توان صادراتی قطر رخ داده است. این تغییر در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که قطر یکی از بزرگترین صادرکنندگان LNG جهان است و بخش مهمی از صادرات گاز آن از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. در واقع، اعداد این جدول نشان میدهند که اختلال در این آبراه چگونه میتواند در فاصله چند ماه، صادرات گاز یک کشور را از سطح عادی خود به کسری از آن برساند. درمجموع از مارس 2026 یعنی شروع جنگ تحمیلی ایران تا انتهای ماه اوت قطر 4.5 میلیون تن LNG صادر کرده، رقمی که در مدت مشابه سال 2025 بیش از 42 میلیون تن بوده است. به عبارتی، صادرات LNG قطر در طول جنگ ایران سقوط نزدیک به 90 درصدی داشته است.
محمولههایی که از ترس انفجار صادر نمیشوند
این تصویر آماری را میتوان در کنار آمار محمولههای LNG قرار داد؛ جایی که طبق گزارش رویترز، قطر در دوره مورد بررسی تنها ۱۸ محموله LNG صادر کرده، درحالیکه در مدت مشابه سال قبل این رقم ۵۰۹ محموله بوده است؛ یعنی کاهش حدود ۹۶ درصدی. دلیل اصلی این سقوط، اختلال شدید در تردد کشتیها از تنگه هرمز و ترس قطر از انفجار کشتیهای LNG در تنگه هرمز عنوان شده است؛ مسیری که قطر برای رساندن بخش قابلتوجهی از گاز خود به بازارهای جهانی به آن وابسته است؛ بنابراین داستان تنگه هرمز فقط داستان نفت ایران یا عبور نفتکشها نیست؛ ستونهای صادرات LNG قطر هم نشان میدهند که هر اختلال جدی در این آبراه میتواند یکی از بزرگترین صادرکنندگان انرژی جهان را از بازار خارج کند. همین مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که اروپا نیز با پایینبودن سطح ذخایر گاز خود مواجه است و کاهش عرضه LNG میتواند فشار بیشتری بر بازار جهانی گاز وارد کند. صادرات نفت عربستان سعودی، امارات متحده عربی، عراق و کویت نیز تحتتأثیر جنگ قرار گرفته، اما میزان کاهش صادرات آنها بهمراتب کمتر بوده است.
30 میلیارد دلار عدم صادرات قطر
محاسبات رویترز نشان میدهد قطر تاکنون ۲۴ میلیارد دلار از درآمد فروش گاز خود را از دست داده است؛ رقمی که بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵، معادل حدود پنج ماه درآمد این کشور است. در سمت دیگر، برخی برآوردها حاکی است قطر در پی اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز حدود ۳۸ میلیون تن LNG از صادرات خود را از دست داده است. باتوجهبه ارزش حرارتی هر تن LNG و قیمتهای بازار، ارزش این حجم صادرات ازدسترفته بسته به قیمت فروش، حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلار برآورد میشود. البته این محاسبات با نرخهای متفاوتی حساب شده و میتوان گفت به طور میانگین از ابتدای جنگ علیه ایران تاکنون قطریها حدود 30 میلیارد دلار درآمد ناشی از عدم صادرات را از دست دادهاند. توجه داشته باشیم قطر انرژی در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرده بود حملات به تأسیسات راسلفان حدود ۱۲.۸ میلیون تن در سال از ظرفیت LNG را از مدار خارج کرده و معادل ۲۰ میلیارد دلار کاهش درآمد سالانه برآورد شده است. با این نرخ، حجم درآمد ازدسترفته ناشی از عدم صادرات 38 میلیون تن LNG قابلتوجه خواهد بود و به بیش از 30 میلیارد دلار میرسد.
















