شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
پس از آنکه امارات به عنوان دومین شریک بزرگ تجاری ایران اعلام کرد که تمامی مبادلات مالی و تجاری خود را با ایران متوقف میکند، حالا ترکیه در مواضعی رسمی شرکتهای خود را از مبادله با ایران منع و اعلام کرده است که قادر نیست به دلیل تحریمهای آمریکا پول گاز صادراتی ایران را بپردازد و این بدهی را فقط با غذا و دارو تسویه میکند. ترکیه، سومین شریک تجاری بزرگ ایران است و این روزها اخباری از سختگیریهای این کشور برای ترانزیت کالا از مرز ایران به گوش میرسد.
ترکیه، سومین شریک تجاری ایران
ترکیه، سومین شریک تجاری ایران پس از چین و امارات است. در اوایل سال 2000 میلادی سطح تجارت ایران و ترکیه کمتر از یک میلیارد دلار بود و پس از آن ایران و ترکیه تلاش کردند با پیماننامههای متعدد از جمله تجارت ترجیحی سطح تجارت دو کشور را تا 30 میلیارد دلار ارتقا دهند. هرچند چشمانداز 30 میلیارد دلاری تجارت، بین ایران و ترکیه محقق نشد اما در سالهای تحریم ترکیه یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران باقی ماند. در حال حاضر سطح تجارت ایران و ترکیه بین هشت تا 10 میلیارد دلار در سال است. نگاهی به آمارهای رسمی نشان میدهد که سطح تجارت ایران و ترکیه از کمتر از یک میلیارد دلار در سال 2000 به 22 میلیارد دلار در سال 2014 رسید که در سال 2016 به 12 میلیارد دلار کاهش یافت و در حال حاضر حجم تجارت دو کشور به حدود ۸ تا 10 میلیارد دلار میرسد. با این حال ترکیه در سالهای تحریم یکی از سه شریک عمده تجاری ایران محسوب میشد.
طبق گزارشی که معاونت مطالعات اقتصادی و آیندهپژوهی اتاق بازرگانی تهران منتشر کرده، در سال ۲۰۲۵، بیش از نیمی از صادرات ترکیه به ایران، معادل ۵۲.۱ درصد، در اختیار ۱۰ گروه کالایی بوده است. در صدر این فهرست ماشینآلات و تجهیزات مکانیکی قرار دارند که با ارزشی حدود ۳۸۳ میلیون دلار، ۱۲.۵ درصد از کل صادرات ترکیه به ایران را تشکیل میدهند. پس از آن، مواد پلاستیکی با ۱۷۸.۷ میلیون دلار و ماشینآلات و تجهیزات برقی و الکترونیکی با ۱۷۴.۷ میلیون دلار قرار گرفتهاند. درمجموع، صادرات ۱۰ گروه اصلی ترکیه به ایران حدود ۱.۶ میلیارد دلار بوده است. این ترکیب نشان میدهد ترکیه عمدتا کالاهای صنعتی، واسطهای و سرمایهای با ارزشافزوده بالاتر به ایران صادر میکند که بخشی از نیاز تولید و مصرف داخلی ایران را پوشش میدهند. در طرف مقابل، صادرات ایران به ترکیه تمرکز بسیار بیشتری دارد. بیش از ۸۹ درصد ارزش واردات ترکیه از ایران در سال ۲۰۲۵ به ۱۰ گروه کالایی اختصاص داشته است. آلومینیوم و مصنوعات آن با ۵۲۵.۵ میلیون دلار و سهم ۲۱.۱ درصدی در رتبه نخست قرار گرفتهاند. مس و مصنوعات مسی با سهم ۱۶.۳ درصد و میوهها و خشکبار با سهم ۱۳.۲ درصد در رتبههای بعدی هستند. در ادامه این فهرست، مواد پلاستیکی، روی، آهن و فولاد و فراوردههای کشاورزی قرار دارند. در واقع بخش مهمی از صادرات ایران به ترکیه در حلقههای ابتدایی و میانی زنجیره تولید قرار دارد و عمدتا نهاده و ماده اولیه مورد نیاز صنایع ترکیه را تأمین میکند. سهم کالاهای دارای فناوری بالاتر و ارزشافزوده بیشتر در این سبد محدود است. به جز این باید گفت که ترکیه برای ایران تنها یک بازار صادراتی نیست، بلکه یک مسیر بالقوه برای اتصال به شبکههای تولید، توزیع و تجارت منطقهای است. همچنین ترکیه به دلیل نزدیکی به اروپا، زیرساختهای حملونقل، عضویت در اتحادیه گمرکی اروپا و شبکه گسترده شرکتهای بینالمللی، به یکی از هابهای صنعتی و صادراتی منطقه تبدیل شده است.
رویگردانی ترکیه از تجارت با ایران
با این حال به نظر میرسد عملیات طرد اقتصادی آمریکا علیه ایران و تشدید تحریمهای کشور، ترکیه را هم از اقتصاد ایران رانده است. روز گذشته مهمت شیمشک، وزیر خزانهداری و دارایی ترکیه، اعلام کرد: «آنکارا پول گاز وارداتی از ایران را مستقیم به جمهوری اسلامی ایران پرداخت نمیکند و این مبالغ بر اساس تفاهمی با آمریکا در حسابی با مقررات سختگیرانه نگهداری میشود». شیمشک تأکید کرده است: «جمهوری اسلامی ایران تنها میتواند از موجودی این حساب برای پرداخت هزینه کالاهای مجاز، از جمله مواد غذایی و دارو، استفاده کند و پرداختها بر اساس چارچوبی مشخص انجام میشود».
وزیر خزانهداری و دارایی ترکیه در عین حال سهم ایران در واردات گاز این کشور را نسبتا محدود دانست و گفت آمریکا اکنون یکی از تأمینکنندگان اصلی گاز طبیعی مایعشده ترکیه است. بلافاصله پس از اعلام این موضوع همین مقام ترک به شرکتها و مؤسسات مالی این کشور هشدار داد که در معاملات مرتبط با ایران، مراقب نقض تحریمهای ایالات متحده باشند. او تأکید کرد که «ترکیه تحولات و مقررات جدید آمریکا درباره تجارت با ایران را در نظر گرفته است». او همچنین گفت: «حفظ یکپارچگی نظام مالی ترکیه از اولویتهای اصلی دولت این کشور است». شیمشک مدعی شد که «آنکارا در مقابله با تأمین مالی تروریسم، پولشویی، فعالیتهای مالی غیرقانونی، دورزدن تحریمها و تجارت غیرقانونی مصمم است و در این زمینه با آمریکا و دیگر شرکا و متحدان خود همکاری میکند».
هشدار وزیر دارایی ترکیه چند روز پس از آن مطرح میشود که آمریکا یک بانک ترکیهای و دو شرکت زیرمجموعه آن را به دلیل آنچه واشینگتن تسهیل معاملات مالی مرتبط با ایران خوانده، تحریم کرد. اخیرا وزارت خزانهداری آمریکا بانک سرمایهگذاری گلدنگلوبال و دو شرکت وابسته به آن را در فهرست تحریمها قرار داد. آمریکا این بانک را متهم کرده است که دهها میلیون دلار تراکنش برای ایران انجام داده و به مؤسسات مالی جمهوری اسلامی ایران امکان دسترسی به شبکههای بانکی بینالمللی را داده است.
ترکیه به دنبال دورزدن مسیرهای ترانزیت ایران
موضع رسمی ترکیه در قبال تجارت با ایران در حالی اعلام میشود که این کشور از غائله جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران استفاده و تلاش کرده است کریدورهای ترانزیتی جایگزین مسیرهای ایران و تنگه هرمز را فعال کند. بلافاصله پس از آنکه آمریکا با دو کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان برای راهاندازی کریدور زنگهزور یا مسیر ترامپ توافقنامه منعقد کرد، بلومبرگ گزارش داد ترکیه اتصال ریلی خود را به مسیر ترامپ آغاز کرده است. عبدالقادر اورالوغلو، وزیر حملونقل ترکیه، در مراسم کلنگزنی اعلام کرد این خط آهن به طول ۲۲۴ کیلومتر گذرگاه مرزی «دیلجو» در ترکیه را به نخجوان و خط اصلی راهآهن در استان همجوار «قارص» متصل خواهد کرد. این خط آهن بخشی از کریدور ترانزیتی قفقاز جنوبی موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی» است که آمریکا حق انحصاری بهرهبرداری از آن را در اختیار گرفته است. اورالوغلو در این مراسم تأکید کرد این کریدور همکاری اقتصادی میان ترکیه، آذربایجان و ارمنستان را تقویت کرده و صلح منطقهای را تحکیم خواهد کرد و پس از تکمیل زیرساختهای حملونقل بخشهای مربوط به نخجوان، ارمنستان و سرزمین اصلی آذربایجان، مسیر تجارت بینالمللی که از چین تا بریتانیا امتداد دارد، کارآمدتر خواهد شد. ترکیه برای ساخت این خط ریلی بهسرعت از بانک MUFG ژاپن، سازمان اعتبار صادراتی EKN سوئد و همچنین از شرکتهای زیرمجموعه بانک توسعه اسلامی، ۲.۴ میلیارد یورو جذب کرد و دست به کار شد. در همین زمینه فایننشالتایمز خبر داده است مقامهای ترکیه برنامه دارند مرز کشور خود با ارمنستان را دوباره باز کنند تا یک مسیر تجاری مورد حمایت ترامپ میان اروپا و آسیا فعال شود. به موازات این پروژه، ترکیه با عزم جدی در حال راهاندازی کریدور «راه توسعه» عراق است که علاوه بر مسیر شرق به غرب کریدور زنگهزور، کریدور ترانزیتی شمال به جنوب ایران را به حاشیه میبرد. همچنین آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در گفتوگو با خبرگزاری آنادولو از پیشنهاد ترکیه به عراق خبر داده است که منطقه نفتخیز بصره در جنوب عراق را به شمال این کشور متصل میکند و عراق میتواند بدون نیاز به تنگه هرمز، نفت خود را از شمال این کشور به ترکیه و سپس اروپا صادر کند. خط لوله عراق-ترکیه، نفت کرکوک را به بندر مدیترانهای جیهان در ترکیه منتقل میکند. این خط لوله ظرفیتی بیش از 1.5 میلیون بشکه در روز دارد و میتواند حجم قابل توجهی از نفت عراق را بدون نیاز به خلیج فارس و تنگه هرمز صادر کند.
همچنین ایده ساخت یک خط لوله گاز از قطر به ترکیه را دوباره مطرح کرد که از چند کشور ازجمله عربستان سعودی، اردن و سوریه گذر میکند. به گفته بایراکتار، «بنابراین شما دیگر صادرات LNG ندارید. در حال حاضر هم نمیتوانید از هرمز گذر کنید. حالا تصور کنید مقداری گاز از راه یک خط لوله به ترکیه و اروپا منتقل شود. ما یک مسیر صادراتی جایگزین برای شما باز میکنیم». همچنین تسنیم در اردیبهشت ۱۴۰۵ خبر داد ترکیه قراردادی را با عراق امضا کرده که طی آن دولت بغداد ۲۰ سامانه پدافند هوایی را از ترکیه میخرد تا با آن امنیت میادین نفت و گاز خود را تأمین کند.
