روزنامه سازندگی/متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
سازندگی احتمال بارشهای سیلابی و آسیبپذیری زیرساختها را بررسی میکند
برای سیل، لازم نیست همیشه آسمان چند ساعت بیوقفه ببارد. گاهی یک بارش شدید و کوتاه کافی است تا مسیلی که سالها پیش مسیر طبیعی آب بوده، دوباره راه خود را پیدا کند؛ از میان خیابانها، زیر پلها و کنار خانههایی که در حریم رودخانه ساخته شدهاند. اگر کانالها پر از رسوب و زباله باشند و دهانه پلها بسته مانده باشد، فاصله میان یک بارندگی شدید و یک بحران شهری میتواند تنها چند دقیقه باشد. حالا ایران در آستانه فصلی قرار دارد که احتمال رخداد بارشهای شدید و سیلابی در بخشهایی از کشور، بهویژه مناطق غربی و جنوبغربی، جدیتر از معمول ارزیابی میشود. نام النینو در این میان بارها تکرار شده است؛ پدیدهای که در هزاران کیلومتر دورتر در آبهای استوایی اقیانوس آرام شکل میگیرد اما میتواند از طریق تغییر الگوهای بزرگ جوی بر رفتار آبوهوا در مناطق مختلف جهان اثر بگذارد.
برای ایران، مسئله فقط خود النینو نیست. مسئله اصلی این است که آیا زیرساختهای شهری و جادهای کشور برای مواجهه با بارشهای شدید، آمادهاند یا نه. پاسخ به این پرسش اهمیت زیادی دارد چون تجربه سالهای گذشته، نشان داده که خسارت سیل تنها نتیجه شدت بارش نیست. نحوه ساختوساز، وضعیت شبکه دفع آبهای سطحی، اشغال حریم رودخانهها، جانمایی جادهها و پلها و میزان آمادگی دستگاههای امدادی، میتواند تعیین کند که یک بارش سنگین به یک حادثه محدود تبدیل شود یا به بحرانی گسترده.
هشدار قبل از باران
پیشبینیهای اقلیمی قرار نیست، زمان دقیق جاری شدن یک رودخانه یا وقوع یک سیلاب را مشخص کنند. اما میتوانند، تصویری کلی از افزایش احتمال رخدادهای شدید جوی ارائه دهند. همین اطلاعات برای دستگاههای مسئول به اندازه کافی مهم است که برنامه آمادهباش خود را پیش از آغاز بارندگیها تنظیم کنند.
در چنین شرایطی، شهرداریها، راهداریها، وزارت نیرو و ستادهای مدیریت بحران نباید منتظر نخستین بارش سنگین بمانند. زمانی که آب وارد خیابان شده، دهانه پل زیر آب رفته و راه ارتباطی یک روستا قطع شده، بخش مهمی از فرصت پیشگیری از دست رفته است.
یکی از نخستین اقدامات، بررسی شبکه هدایت آبهای سطحی است. کانالها، آبروها، مسیلهای شهری و دهانه پلها باید پیش از آغاز فصل بارش بررسی و در صورت نیاز پاکسازی شوند. رسوب، زباله، شاخههای درختان و مصالح ساختمانی میتوانند، ظرفیت عبور آب را بهشدت کاهش دهند. این مسئله در شهرهایی که توسعه شهری بدون توجه کافی به مسیرهای طبیعی آب انجام شده، اهمیت بیشتری دارد. در بسیاری از نقاط، مسیرهایی که زمانی محل عبور روانآب بودهاند اکنون به خیابان، دیوار، پارکینگ یا ساختمان تبدیل شدهاند.
خانههایی که در مسیر آب ساخته شدهاند
خطر دوم شاید پیچیدهتر از لایروبی یک کانال باشد: ساختوساز در حریم و بستر رودخانهها و مسیلها. آب مسیر خود را فراموش نمیکند. ممکن است، سالها رودخانهای کمآب باشد و مسیر طبیعی آن بهنظر بیخطر برسد اما در زمان بارش شدید همان بستر میتواند دوباره به مسیر عبور حجم بزرگی از آب تبدیل شود. نمونههای متعددی از سیلابهای سالهای گذشته نشان دادهاند که قرار گرفتن خانهها، واحدهای تجاری یا تأسیسات در مسیر رودخانهها و روددرهها چگونه میتواند، خطر را برای ساکنان چندبرابر کند. مسئله فقط ساختمانهایی نیست که مستقیماً داخل بستر رودخانه ساخته شدهاند؛ حتی تغییر مسیر آب با دیوارکشی، خاکریزی، جادهسازی یا ساختوساز در حریم رودخانه میتواند، رفتار سیلاب را تغییر دهد. به همین دلیل آمادهسازی برای فصل بارندگی فقط به لایروبی چند کانال و خرید تجهیزات امدادی محدود نمیشود. نقاط پرخطر باید شناسایی شوند و برای ساختمانها و سکونتگاههایی که در معرض خطر مستقیم قرار دارند از پیش برنامه تخلیه و هشدار تعریف شود.
جادهها؛ حلقه دیگری از زنجیره خطر
در زمان بارندگی شدید، جادهها نیز به یکی از آسیبپذیرترین بخشهای زیرساخت تبدیل میشوند. گرفتگی دهانه پلها، ریزش شیبهای کنار جاده، آبشستگی مسیر و انباشت گلولای میتواند در مدت کوتاهی یک محور مواصلاتی را مسدود کند. برای راهداری، آمادهباش واقعی یعنی ماشینآلات سنگین در نقاط حادثهخیز مستقر باشند نه اینکه پس از مسدود شدن جاده از فاصلهای دور به محل اعزام شوند. شناخت نقاطی که در گذشته دچار آبگرفتگی یا رانش زمین شدهاند نیز میتواند، زمان واکنش را کاهش دهد. سامانههای هشدار سریع نیز در همین مرحله اهمیت پیدا میکنند. اگر افزایش بارش در بالادست یک حوضه آبریز زودتر شناسایی شود ممکن است برای بستن یک جاده، تخلیه یک منطقه یا هشدار به ساکنان پائیندست، زمان کافی وجود داشته باشد.
مسئله فقط هواشناسی نیست
النینو یک پدیده طبیعی است و وقوع آن بهخودیخود بهمعنای وقوع سیل در همه نقاط ایران نیست. اما اگر پیشبینیها از افزایش احتمال بارشهای شدید در برخی مناطق حکایت داشته باشند، نادیده گرفتن آن میتواند، هزینه سنگینی داشته باشد. در ایران بخش مهمی از خسارات سیلابهای گذشته پس از وقوع حادثه آشکار شده است: جادهای که باید پیش از بارش بررسی میشد، پل یا آبرویی که دهانه آن باز نشده بود، خانهای که در مسیر سیلاب ساخته شده بود یا مسیلی که با توسعه شهری محدود شده بود. همینجاست که مفهوم پیشگیری اهمیت پیدا میکند. هزینه لایروبی یک کانال، پاکسازی یک پل یا استقرار تجهیزات راهداری، هرقدر هم بالا باشد، با هزینه انسانی و اقتصادی یک سیلاب بزرگ قابل مقایسه نیست.
عذر «نمیدانستیم» پذیرفتنی نیست
قرار نیست بتوان از وقوع هر سیلابی جلوگیری کرد اما میتوان، کاری کرد که بارش شدید به فاجعه انسانی تبدیل نشود. اگر پس از وقوع حادثه، مسئولان از غافلگیری، شدت بارش یا بیسابقه بودن آن سخن بگویند این توضیحات تنها زمانی پذیرفتنی است که پیش از آن همه اقدامات معقول برای کاهش خطر انجام شده باشد. هنوز میتوان دهانه پلها را پاک کرد، مسیلها را بررسی کرد، نقاط پرخطر را شناسایی کرد، ماشینآلات را به مناطق حساس فرستاد و به ساکنان مناطق در معرض خطر هشدار داد. این فرصت ممکن است بعد از نخستین سیلاب وجود نداشته باشد.
