روزنامه سازندگی/متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
هورالعظیم درحالی به فصل بارش نزدیک میشود که بخش عمدهای از آن آب ندارد. رئیس اداره حفاظت محیطزیست دشتآزادگان میگوید اکنون فقط حدود ۳۵ درصد تالاب آب دارد و ۶۵ تا ۷۰ درصد آن خشک است؛ وضعیتی که به گفته او «اصلاً وضعیت خوبی ندارد». در همین حال پیشبینی افزایش بارشها این امکان را ایجاد کرده که بخشی از روانآبها به سمت تالاب هدایت شود؛ به شرط آنکه مسیرهای انتقال آب باز باشند و رودخانه کرخه و کانالهای منتهی به هور لایروبی شوند. علیسجاد جلالی، رئیس اداره حفاظت محیطزیست دشتآزادگان، تأکید کرده که حقابه هورالعظیم باید «در هر شرایطی» و بهصورت مستمر تأمین شود. او همزمان از ضرورت استفاده از ظرفیت بارشهای پیشرو برای رساندن آب به تالاب گفته است؛ آبی که اگر مسیرش به سمت هور باز باشد، میتواند هم بخشی از خشکی تالاب را جبران کند و هم از شدت روانآب و خطر آبگرفتگی در روستاها و مناطق مسکونی بکاهد.
حقابه هور چقدر است؟
بحث بر سر حقابه هورالعظیم، بحث تازهای نیست. چند هفته پیش محمدجواد اشرفی، مدیرکل حفاظت محیطزیست خوزستان، گفته بود تنها ۳۸ درصد تالاب آب دارد. آن زمان نیز وضعیت آب موجود مناسب توصیف نشده بود. براساس توضیحات اشرفی، هورالعظیم بسته به شرایط آبی سالانه به یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تا یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد. مطالعات دانشگاه شهید چمران برای سه وضعیت پرآبی، نرمال و خشکسالی نیاز سالانه تالاب را به ترتیب حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون، یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون و یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب برآورد کرده است. با این حال، به گفته او، در سالهای اخیر بهجز سال ۱۳۹۸ که سیلاب رخ داد این حجم آب وارد هورالعظیم نشده است. پهنه طبیعی قابل آبگیری تالاب حدود ۹۰ هزار هکتار است. حدود دو هزار هکتار از این محدوده را جادههای باقیمانده از دوران جنگ و پدها و مسیرهای دسترسی تأسیسات نفتی تشکیل میدهند. به گفته اشرفی، اگر آب مورد نیاز تالاب تأمین شود امکان آبگیری بخش بزرگی از این پهنه وجود دارد.
آب هست اما راهش باید باز باشد
حالا پیشبینی افزایش بارشها یک فرصت و در عین حال یک هشدار است. اگر روانآبها به سمت هور هدایت شوند بخشی از نیاز تالاب میتواند از این مسیر تأمین شود. اما برای این کار زیرساختهای انتقال آب باید آماده باشند. جلالی میگوید در دو یا سه نقطه از ورودیهای تالاب عملیات لایروبی انجام شده اما این اقدامات کافی نیست. از نگاه او کل رودخانه کرخه باید لایروبی شود و کانالها و نهرهای انتقال آب نیز به لایروبی نیاز دارند. مسیرهایی که آب را به تالاب میرسانند باید دوباره باز شوند تا روانآب بارندگیها پیش از آنکه در نقاط دیگر جمع شود امکان ورود به هور را پیدا کند. این موضوع اهمیت بیشتری پیدا میکند چون هدایت روانآبها فقط برای خود تالاب نیست. به گفته رئیس اداره حفاظت محیطزیست دشتآزادگان، انتقال آب سطحی به هور میتواند یکی از راههای مدیریت روانآب و کاهش خطر سیلاب در روستاها و مناطق مسکونی اطراف نیز باشد.
نزدیک به ۳۰۰ سازه برای مدیریت آب
هورالعظیم برای مدیریت جریان آب، ساختارهای متعددی دارد. به گفته اشرفی، نزدیک به ۳۰۰ سازه بزرگ و کوچک در این تالاب برای مدیریت جریان هیدرولوژیکی آب وجود دارد. با این حال این سازهها زمانی میتوانند، نقش خود را ایفا کنند که آب کافی در اختیار تالاب باشد و مسیرهای انتقال آن نیز مسدود نباشد. در شرایط فعلی فاصله میان نیاز آبی تالاب و آبی که واقعا وارد آن میشود همچنان قابل توجه است. گزارش ۲۳ شهریور از آب داشتن ۳۸ درصد هور خبر میداد و گزارش تازهتر از خشک بودن ۶۵ تا ۷۰ درصد آن حکایت دارد. اشرفی مسئله اصلی هورالعظیم را آب و تأمین نشدن حقابه آن دانسته بود. در عین حال او شرایط اقلیمی سالهای اخیر را نیز در این وضعیت مؤثر میداند. خشکسالی و تنش آبی باعث شده، تأمین آب برای بخشهای مختلف با محدودیت روبهرو شود و به گفته او در مقاطعی وزارت نیرو، امکان تأمین آب مورد نیاز تالاب را نداشته است.
وزارت نیرو، جهاد کشاورزی و خشکسالی
مسئولیت وضعیت موجود نیز فقط متوجه یک دستگاه نیست. اشرفی در توضیح عوامل مؤثر بر نرسیدن حقابه از وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و شرایط اقلیمی نام برده است. این درحالی است که حقابه هورالعظیم، سالانه رقم مشخصی دارد و مطالعات انجام شده نیز میزان نیاز آن را براساس شرایط آبی مشخص کردهاند. بنابراین در کنار مسئله خشکسالی، نحوه مدیریت منابع آب و اولویتبندی مصرف نیز در سرنوشت تالاب نقش دارد. اگر آب به میزان مورد نیاز وارد تالاب شود، بخش بزرگی از محدوده ۹۰ هزار هکتاری هور میتواند، آبگیری شود. اما در سالهایی که حقابه تأمین نمیشود حتی وجود نزدیک به ۳۰۰ سازه مدیریت آب نیز نمیتواند، جای خالی ورودی آب را پر کند.
خشکی هور فقط یک عدد محیطزیستی نیست
پیامد کمآبی هورالعظیم به محدوده تالاب محدود نمیشود. بخش قابلتوجهی از زندگی اقتصادی مردم منطقه در گذشته به تالاب وابسته بوده است. اشرفی گفته بود، مشاغلی مانند حصیربافی و فعالیتهای مرتبط با تالاب در منطقه وجود داشته اما با کاهش آب، بخشی از این مشاغل نیز از بین رفتهاند. فعالیتهای نفتی نیز نتوانستهاند همه نیروی کار محلی را جذب کنند. به گفته او، نفت نمیتواند تمام ظرفیت اشتغال مردم منطقه را پوشش دهد و آب همچنان برای اقتصاد محلی اهمیت دارد. در نتیجه هر بار که سطح آب هور پائین میرود فقط مساحت آبدار تالاب تغییر نمیکند؛ بخشی از فعالیتهایی که به حضور آب وابسته بودهاند نیز کوچکتر میشوند.
هور در میان نفت و محیطزیست
در کنار مسئله حقابه، هورالعظیم سالهاست با مسئله توسعه فعالیتهای نفتی نیز روبهروست. این تالاب در منطقه غرب کارون قرار دارد؛ جایی که میدانهایی مانند آزادگان و یاران توسعه یافتهاند و بخشهایی از زیرساختهای نفتی در محدوده هور قرار گرفته است. میدان نفتی سهراب نیز یکی از پروژههایی است که درباره نسبت فعالیت نفتی و حفاظت از تالاب در مورد آن بحث شده است. مسئولان بر انجام مطالعات ارزیابی اثرات زیستمحیطی، دریافت مجوزها و اجرای تمهیدات کاهنده اثرات پروژه تأکید کردهاند. ازجمله این تمهیدات، فاصله گرفتن تأسیسات فرآوری از تالاب و زیرزمینی شدن خطوط انتقال برق عنوان شده است. در مقابل، برخی فعالان و پژوهشگران محیطزیست درباره محل اجرای پروژه و نزدیکی آن به مسیرهای ورود آب به هور نگرانیهایی مطرح کردهاند. نگرانی آنها بیشتر متوجه سرشاخهها و مسیرهایی است که آب را به تالاب میرسانند و احتمال تغییر در این مسیرها را عاملی مؤثر بر وضعیت هور میدانند. حالا عدد تازه، روشن است: حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد هورالعظیم خشک است. حقابه سالانه تالاب بین یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون تا یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب برآورد شده اما این میزان در سالهای اخیر- جز سال سیلابی ۱۳۹۸- وارد تالاب نشده است. بارشهای پیشرو میتواند، بخشی از آب را به هور برساند؛ مشروط به اینکه کرخه، کانالها و مسیرهای انتقال آب برای رساندن آن آماده باشند.
