اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
کپلر اعلام کرده است صادرات نفت خام منطقه، بدون احتساب ایران، از اول تا ۲۸ سپتامبر به‌طور متوسط دست‌کم ۱۶.۵ میلیون بشکه در روز بوده است؛ رقمی که به سطح پیش از جنگ نزدیک است.
موضوع حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، از بسیاری جهات، به قضیه بسته شدن تنگه هرمز و تلاش آمریکا برای بازگشایی آن تبدیل شده است؛ بنابراین اینکه اکنون میزان نفت عبوری از تنگه، مؤلفه مهمی به نظر می‌رسد.
وضعیت گذر نفت از هرمز چگونه است؟
به گزارش خبرگزاری الجزیره، بر اساس داده‌های اولیه شرکت کپلر که در زمینه ردیابی کشتی‌ها فعالیت می‌کند، صادرات نفت خام از خاورمیانه در چهار روز از هفت روز پایانی ماه سپتامبر، از سطح پیش از جنگ فراتر رفته است. داده‌های کپلر نشان می‌دهد صادرات نفت خام از منطقه در روز ۲۴ سپتامبر و همچنین در روزهای ۲۷ تا ۲۹ سپتامبر از سطح پیش از جنگ فراتر رفته و به ۱۹.۵ تا ۲۲.۵ میلیون بشکه در روز رسیده است. پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، صادرات نفت منطقه بین مارس ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ به‌طور متوسط ۱۸ میلیون بشکه در روز بود.
بااین‌حال، علی فدوی، از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، یکشنبه‌شب در یک مصاحبه تلویزیونی گفت که در حال حاضر تنها ۳ تا ۴ میلیون بشکه نفت در روز از این مسیر عبور می‌کند و این میزان را در مقایسه با حجم تردد پیش از جنگ، «ناچیز» توصیف کرد. فدوی همچنین گفت برای نخستین بار، هیچ کشتی آمریکایی در خلیج فارس، تنگه هرمز، دریای عمان و حتی شمال اقیانوس هند حضور ندارد و ناوهای جنگی آمریکا «صددرصد در برابر حملات سپاه آسیب‌پذیرند».
بر اساس داده‌های کپلر، مجموع صادرات نفت خام، فرآورده‌های نفتی، مواد شیمیایی و مایعات غیرگازی در هفت روز منتهی به ۳۰ سپتامبر، به‌طور متوسط ۲۲.۴ میلیون بشکه در روز بوده است. در اول اکتبر نیز میانگین متحرک هفت‌روزه صادرات نفت خام به ۱۸.۵ میلیون بشکه در روز رسید. این رقم شامل محموله‌هایی است که از طریق تنگه هرمز و دریای سرخ عبور کرده‌اند، همچنین صادرات از پایانه‌های نفتی و انتقال محموله‌ها از یک کشتی به کشتی دیگر در خلیج عمان.
تعداد محموله‌های گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) که در ماه سپتامبر از تنگه هرمز خارج شدند نیز افزایش یافت و به بالاترین میزان ماهانه خود از فوریه رسید. البته این آمار شامل کشتی‌هایی نمی‌شود که ممکن است برای جلوگیری از شناسایی، سامانه‌های فرستنده موقعیت‌یاب خودکار یا AIS را خاموش کرده باشند. سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، UKMTO، اعلام کرده است که از دوم اکتبر تاکنون، دست‌کم روزانه یک حمله در تنگه هرمز یا خلیج عدن رخ داده است.
گذر نفت با هزینه گران‌تر
نیویورک‌تایمز در گزارشی پیرامون همین مسئله می‌نویسد که افزایش عبور نفت از تنگه به آن معنا نیست که قیمت نفت به این زودی‌ها کاهش خواهد یافت. همچنین به این معنا نیست که آمریکا در آستانه پیروزی در جنگ قرار دارد. حتی ممکن است این وضعیت ایران را خطرناک‌تر کند.
پیتر ایویس که از آغاز جنگ جریان نفت را زیر نظر داشته است، در این رابطه گفت که همچنان تقریباً هر روز به کشتی‌ها در تنگه هرمز حمله می‌شود؛ بااین‌حال، نفت در نهایت از منطقه خارج می‌شود، صرفاً به این دلیل که اکنون تعداد بیشتری از نفتکش‌ها حاضرند خطر عبور از تنگه را بپذیرند. ترکیبی از دو عامل به توضیح این موضوع کمک می‌کند.
از بهار، ارتش آمریکا برای نفتکش‌هایی که حاضر بودند با پذیرش خطر از تنگه عبور کنند، پوشش هوایی فراهم کرده است. در ابتدا، تعداد کمی از نفتکش‌ها حاضر به انجام این کار بودند؛ اما با طولانی شدن جنگ، کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی بیش از پیش برای خارج کردن نفت خود از منطقه تحت فشار قرار گرفته‌اند. آنها اکنون مبالغ بسیار هنگفتی به اپراتورهای نفتکش پیشنهاد می‌کنند؛ به گفته پیتر، در برخی موارد این مبلغ به ۱۰ برابر هزینه‌های پیش از جنگ رسیده است. این میزان پول به اندازه‌ای زیاد است که بسیاری از اپراتورها اکنون حاضر به پذیرش این خطر شده‌اند.
نتیجه این است که نفت دوباره در حال عبور است، اما با هزینه‌ای بسیار سنگین؛ هزینه‌ای برای ارتش آمریکا، کشورهای نفت‌خیز خلیج فارس و البته جان انسان‌ها. پیتر می‌گوید حدود دو دوجین از اعضای خدمه کشتی‌ها در حملات ایران و آمریکا طی ماه گذشته کشته شده‌اند.
کارت‌های تازه؛ ایران هنوز اهرم فشار دارد
از نظر تئوری، هر بشکه نفتی که از خاورمیانه خارج می‌شود، توانایی ایران برای وارد کردن آسیب به اقتصاد جهانی را کاهش می‌دهد. این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که خود ایران نیز تحت فشار قرار گرفته است. ایران سال‌ها تحت تحریم بوده و ماه‌هاست درگیر جنگ است. اکنون نیز بر اساس ادعای همان گزارش کپلر، صادرات نفت ایران از طریق دریا، در نتیجه محاصره آمریکا، به صفر رسیده است.
بسیاری پیشنهاد ماه گذشته ایران به آمریکا را یعنی یک طرح هفت‌روزه برای توقف درگیری‌ها، بازگشایی تنگه هرمز و سپس آغاز مذاکرات جامع درباره برنامه هسته‌ای، نشانه‌ای از تمایل تهران برای پایان دادن به جنگ تفسیر کردند. ترامپ این طرح را به‌طور کامل رد کرد؛ تصمیمی که می‌توان آن را نشانه‌ای از این برداشت دانست که دولت آمریکا فکر می‌کند در حال به دست آوردن برتری است.
اما به گفته تحلیلگران، منابعی که آمریکا برای افزایش جریان نفت از خاورمیانه اختصاص داده، از جمله جنگنده‌ها و سامانه‌های موشکی مجهز به رهگیرهای پهپاد، در بلندمدت قابل تداوم نیستند. افزایش اخیر در حجم «عبور» نفت نیز تاکنون تقریباً هیچ تأثیری بر کاهش «قیمت» نفت نداشته است. هزینه‌های بالایی که اپراتورهای نفتکش دریافت می‌کنند، در کنار افزایش حق بیمه‌ها، هزینه حمل نفت را بالا برده است. هنوز نفت کافی برای پاسخگویی به تقاضای جهانی وجود ندارد. چین و برخی کشورهای دیگر نیز در حال مصرف ذخایر انرژی خود هستند؛ ذخایری که در مراحل ابتدایی درگیری به تثبیت قیمت‌ها کمک کرده بودند.
از سوی دیگر، زمستان و افزایش تقاضا برای سوخت گرمایشی نیز در راه است. از این منظر، شاید تسلط ایران بر تنگه هرمز در حال کاهش باشد، اما به گفته حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد ایران در گروه بحران بین‌المللی، راهبرد کلی ایران، یعنی بالا نگه داشتن قیمت نفت تا جایی که جهان و به‌خصوص آمریکا، آثار آن را احساس کند، همچنان در حال نتیجه دادن است.
و اگر این وضعیت شروع به تغییر کند، ایران همچنان کارت‌های دیگری برای بازی کردن دارد. متحدان ایران، یعنی حوثی‌ها در یمن، همچنان کنترل تنگه باب‌المندب در دریای سرخ را در اختیار دارند؛ مسیر دیگری که برای انتقال نفت اهمیت حیاتی دارد. عزیزی می‌گوید ایران همچنین می‌تواند، اگر احساس کند بیش از حد تحت فشار قرار گرفته است، به جای هدف قرار دادن مسیر انتقال نفت، خودِ نفت را در مبدأ هدف قرار دهد؛ یعنی بار دیگر زیرساخت‌های انرژی در کشورهای حاشیه خلیج فارس را بمباران کند. او گفت: «ایرانی‌ها این را نبردی برای فرسایش و دوام می‌بینند. اگر قیمت نفت کاهش پیدا کند یا اگر احساس کنند آمریکایی‌ها دوباره حمله خواهند کرد، آنها می‌توانند تنش را تشدید کنند. تشدید تنش، اصلی‌ترین اهرم فشاری است که آنها در برابر آمریکا در اختیار دارند. تنگه هرمز تنها یکی از اجزای این اهرم فشار است».
تداوم توانایی ایران در هدف قرار دادن کشتی‌ها
وال‌استریت ژورنال در گزارشی پیرامون همین موضوع می‌نویسد: موج جدیدی از حملات به کشتی‌ها در اطراف تنگه هرمز، روند احیای صادرات نفت خاورمیانه را تهدید می‌کند؛ آن هم درست در شرایطی که تولیدکنندگان نفت خلیج فارس توانسته‌اند محموله‌های نفت خام خود را دوباره به سطحی نزدیک به میزان پیش از جنگ برسانند.
امارات متحده عربی و دیگر تولیدکنندگان نفت نیز یک سیستم پیچیده از رفت‌وبرگشت نفتکش‌ها ایجاد کرده‌اند. در این سیستم، نفتکش‌ها در داخل خلیج فارس نفت را بارگیری می‌کنند، از تنگه هرمز خارج می‌شوند و سپس نفت خام خود را به کشتی‌هایی منتقل می‌کنند که در خارج از آبراه منتظر هستند.
اما پس از چند روز در اواخر ماه گذشته که گزارشی از حمله به کشتی‌ها منتشر نشد، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا، وابسته به نیروی دریایی سلطنتی این کشور، از ۲۸ سپتامبر تاکنون هفت حمله به کشتی‌ها در اطراف این آبراه را گزارش کرده است. این سازمان روز یکشنبه نیز یک حمله دیگر را گزارش کرد، اما نگفت این حادثه چه زمانی رخ داده است.
نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران روز شنبه به کشتی‌هایی که قصد داشتند از مسیر مورد حمایت آمریکا در تنگه هرمز عبور کنند هشدار داد و گفت این کشتی‌ها هدف قرار خواهند گرفت و منهدم خواهند شد. در یک پیام رادیویی که در یک کانال عمومی ارتباطی کشتیرانی مخابره شده و وال‌استریت ژورنال آن را بررسی کرده است، گفته شد: «به نیروی دریایی آمریکا اعتماد نکنید و به هیچ وجه از کریدور جنوبی استفاده نکنید و جان خود را به خطر نیندازید.»
به گفته تحلیلگران، حملات ازسرگرفته‌شده ممکن است همین حالا نیز بر روند صادرات نفت تأثیر گذاشته باشد و نشانه‌های اولیه حاکی از آن است که جریان نفت دوباره در حال کاهش است. اطلاعات قطعی با تأخیر به دست می‌آید، زیرا بسیاری از کشتی‌ها برای اینکه هدف قرار نگیرند، فرستنده‌های موقعیت‌یاب خود را خاموش کرده‌اند. سازمان UKMTO اعلام کرده است که هر هفت کشتی مورد حمله در نزدیکی باریک‌ترین بخش تنگه هرمز هدف قرار گرفته‌اند.
به گفته یک مقام آمریکایی، توانایی ایران برای هدف قرار دادن کشتی‌ها نیز در هفته‌های اخیر افزایش یافته و همین موضوع خطر عبور از تنگه را بیشتر کرده است. این مقام گفت آمریکا چند هفته پیش اعلام کرده بود که در پاسخ به حملات ایران، نفتکش‌های ایرانی را هدف قرار خواهد داد، اما پس از آنکه ایران موجی از موشک‌ها را به سمت یک پایگاه هوایی آمریکا در اردن شلیک کرد، واشنگتن از این اقدام عقب‌نشینی کرده است.
وضعیت شکننده
حملات جدید، شکنندگی روند احیای جریان نفت را آشکار می‌کند و هم‌زمان با آن رخ می‌دهد که دونالد ترامپ که مدعی شده کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار دارد، در حال بررسی ازسرگیری اقدامات نظامی علیه ایران است. قیمت نفت در بازارهای جهانی، با وجود احیای صادرات، همچنان در حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد. دلیل آن نگرانی از این است که حملات جدید بار دیگر جریان نفت را کاهش دهد و هزینه‌های حمل‌ونقل و تأمین امنیت را بالا نگه دارد.
حامد حسین، اقتصاددان ارشد مؤسسه کاپیتال اکونومیکس، گفت: «افزایش حملات به کشتی‌ها نشان می‌دهد تعادل فعلی در بازار نفت بسیار شکننده است و می‌تواند به‌راحتی از بین برود. این وضعیت به‌ویژه در صورتی رخ خواهد داد که تنش‌ها بیشتر شود و زیرساخت‌های انرژی هدف قرار بگیرند.»
نفت برنت، شاخص بین‌المللی قیمت نفت، روز جمعه در قیمت ۱۰۲.۲۵ دلار در هر بشکه بسته شد که تقریباً ۵ درصد بیشتر از یک هفته قبل بود. حسین گفت معامله‌گران احتمال قابل‌توجهی را در نظر گرفته‌اند که جریان صادرات دوباره کاهش پیدا کند. مؤسسه کاپیتال اکونومیکس انتظار دارد قیمت نفت برنت تا پایان سال در حدود ۱۰۰ دلار باقی بماند.
اما نشانه‌هایی وجود دارد که حملات اخیر ایران ممکن است همین حالا نیز روند احیای صادرات را کند کرده باشد. روری جانستون، بنیان‌گذار شرکت پژوهشی نفت کومودیتی کانتکست، گفت در روزهای اخیر شاهد احتمال کاهش جریان نفت بوده و برآورد می‌کند حجم صادرات روزانه ۲ تا ۳ میلیون بشکه کاهش یافته باشد؛ هرچند ممکن است این ارقام اولیه با دستیابی به اطلاعات دقیق‌تر، افزایش پیدا کنند. جانستون گفت: «سرعت اخیر جریان نفت، هرچند چشمگیر بوده، هیچ‌گاه پایدار نبوده و همین حالا نیز هزینه بسیار سنگینی به همراه داشته است.» او گفت بخشی از این افزایش ممکن است ناشی از آن باشد که صادرکنندگان تلاش کرده‌اند پیش از تشدید احتمالی و نگران‌کننده دوباره تنش‌ها، هرچه سریع‌تر نفت خود را از منطقه خارج کنند.
کیم فاستیر، تحلیلگر ارشد جهانی نفت و گاز در مؤسسه HSBC، نوشت هزینه این رفت‌وبرگشت‌های نفتکش‌ها و همچنین کاروان‌هایی که تحت حفاظت نظامی حرکت می‌کنند، ممکن است در بلندمدت قابل‌تداوم نباشد. در همین حال، حاشیه سود گازوئیل و سایر فرآورده‌های پالایش‌شده همچنان بالا باقی مانده است. فاستیر نوشت: «تمام این موارد نشان می‌دهد که صادرات خاورمیانه، دست‌کم در مورد نفت خام، در حال افزایش است، اما این افزایش با هزینه‌ای بسیار سنگین به دست آمده است.»
