اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مهدی زارع| در ابتدای سال آبی 1405-1406 سیلاب مخرب در منطقه عظیمیه کرج با میزان بارش ثبت شده حدود ۱۲.۲ میلی‌متر در ۱۱ مهر ۱۴۰۵، بار دیگر پدیده کلاسیک و خطرناک سیلاب‌های شهری ناشی از بارش‌های همرفتی و کوتاه‌مدت را برجسته کرد. مشخص شد که حتی بارش ۱۲ میلی‌متر هم می‌تواند به دلیل نقش مهم در هیدرولوژی شهری و مهندسی رودخانه، به سیلاب بینجامد. شدت بارش در برابر حجم کل -در مورد عظیمیه ۱۲ میلی‌متر- در یک بازه بسیار کوتاه ۱۵ تا ۳۰ دقیقه، به صورت یک رگبار شدید Cloudburst مهم بوده است به نحوی که سیستم طبیعی و مصنوعی زمین، توان جذب یا هدایت آن را نداشته است. توپوگرافی و موقعیت کوهپایه‌ای عظیمیه در دامنه کوه با شیب تند باعث شد که زمان تمرکز جریان به شدت کاهش یابد. آب حاصل از بارش در کوتاه‌ترین زمان ممکن از بالادست به سمت خیابان‌ها و معابر پایین‌دست سرازیر شده و با سرعت بالا متمرکز شده است.
افزایش ضریب نفوذناپذیری سطحی در محیط‌های شهری مانند عظیمیه، با توسعه شهرسازی به معنای جایگزینی خاک، پوشش گیاهی طبیعی با آسفالت، بتن و پشت بام‌هاست. ضریب نفوذناپذیری در این مناطق نزدیک به صددرصد است. عملا هیچ‌گونه نفوذی صورت نمی‌گیرد و تقریبا تمام حجم آب باران بلافاصله به رواناب سطحی تبدیل می‌شود. گرفتگی سیستم زهکشی شهری و معابر شهری در مناطق شیب‌دار، کانال‌های طبیعی انتقال سیلاب را مسدود می‌کنند. اگر دهانه پل‌ها به دلیل رسوبات یا زباله مسدود شده باشند، آب به سرعت از مسیر خود سرریز کرده و سطح خیابان‌ها را فرا می‌گیرد. خیابان‌های با شیب تند در مناطق کوهپایه‌ای به کانال‌های روباز سرعت بالا تبدیل می‌شوند. آب با سرعت زیاد انرژی جنبشی بالایی پیدا می‌کند، به طوری که حتی لایه‌ای نازک از جریان آب با سرعت بالا می‌تواند به راحتی خودروها را جابه‌جا کند، آسفالت را بکند و به ابنیه خسارت وارد کند. تحولات کالبدی، محیط‌زیستی و جمعیتی کلان‌شهر کرج و منطقه عظیمیه نیز در سه دهه از اواخر دهه ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۵ نمونه‌ای کلاسیک از توسعه شهری شتاب‌زده و ناپایدار است که آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات طبیعی ازجمله سیلاب‌های ناگهانی را به شدت افزایش داده است. در کرج و عظیمیه طی ۳۰ سال اخیر بررسی‌های پایش پوشش زمین و آمارهای محیط‌زیستی نشان می‌دهد که کرج چهره‌ای به شدت دگرگون شده به خود دیده است: نیمی از فضای سبز و باغ‌ها، اراضی کشاورزی و پوشش‌های گیاهی طبیعی کرج و حومه آن طی ۳۰سال گذشته با تغییر کاربری، به بافت مسکونی و تجاری تبدیل شده‌اند.
در منطقه عظیمیه و دامنه‌های شمالی و غربی آن، پوشش گیاهی نیمه‌خشک طبیعی و باغات حاشیه‌ای به سرعت جای خود را به ساختمان‌های مسکونی، خیابان‌کشی‌ها و دیوارهای حائل داده‌اند. این پوشش گیاهی نقش کلیدی در کاهش سرعت قطرات باران و جلوگیری از فرسایش اولیه خاک داشت. دگرگونی مورفولوژی زمین در این محدوده صورت گرفته به نحوی که شیب‌های تند طبیعی دامنه‌های البرز برای ساخت‌وساز، تراس‌بندی و دستکاری شده‌اند که این امر تعادل ژئومورفولوژیک دامنه را برهم زده است. بسیاری از آبراهه‌ها و دره‌های کوچک فصلی و مسیل‌هایی که آب باران ارتفاعات را هدایت می‌کردند بر اثر توسعه شهری کور شده، بستر آنها تنگ‌تر شده یا به شبکه فاضلاب و معابر شهری ختم شده‌اند. جایگزینی خاک طبیعی با آسفالت، بتن و پشت‌بام‌ها، پتانسیل نفوذ آب به اعماق زمین را تقریبا به صفر رسانده و مورفولوژی سطح را به یک «سازه رواناب‌ساز بزرگ» تبدیل کرده است.کرج به دلیل مهاجرپذیری بی‌سابقه و نقش‌پذیری به عنوان سکونتگاه پیرامونِی رشد کلان‌شهر تهران، با چالش‌های ساختاری متعدد روبه‌رو بوده است. هجوم مداوم جمعیت و مهاجران به استان البرز، شهرداری‌ها و نهادهای متولی را تحت فشار شدید برای تامین زمین و مسکن قرار داده است.
این فشار به ساخت‌وسازهای شتاب‌زده بدون رعایت طرح‌های آمایش سرزمین و حریم مخاطرات انجامیده است. شهرسازی بدون پیوست محیط‌زیستی (Environmental Impact Assessment) به خیابان‌کشی‌ها و شهرک‌سازی‌ها فاقد مطالعات جامع هیدرولوژی و زهکشی انجامیده است. اولویت دادن به درآمدهای حاصل از تراکم‌فروشی و تغییر کاربری، سلامت اکولوژیک شهر را به حاشیه رانده است. ظرفیت تاسیسات زیربنایی، شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی و کانال‌های تخلیه سیلاب کرج دهه‌هاست که با حجم و سرعت گسترش بافت شهری و پویایی جمعیت تناسبی ندارد و با کوچک‌ترین بارش رگباری ناکارآمدی خود را نشان می‌دهد، بنابراین شهر کرج و عظیمیه و شهرک‌های پیرامون کرج در استان البرز به دلیل نفوذناپذیری زمین به شدت در برابر سیلاب، به ویژه در رخدادهای بر اثر تغییر اقلیم بسیار آسیب‌پذیر است. لازم است تا به طور خاص در سال آبی ۱۴۰6-۱۴۰5 به دلیل سوپر ال نینوی ۲۰۲7-۲۰۲6 و تبعات آن در ایران اصلاحات در شهرهایی مانند کرج برای افزایش تاب‌آوری در برابر رخدادهای اقلیمی انجام شود.
