آتش آتن؛ تاریخ چه می‌گوید و روبیو چه روایتی می‌سازد؟

آخرین خبر/ وزیر خارجه آمریکا در سفر به یونان در مقابل ویرانه های آکروپولیس یکی از بناهای مهم باستانی تاریخ غرب از جنگی کهن یاد کرد. جنگی که میان ایرانیان و یونانی ها در حدود ۴۸۰ سال پیش از میلاد مسیح رخ داد. روبیو با بیان اینکه شهر آتن خاستگاه آمریکایی ها است، این گونه سخن گفت:«سپاهیان خشایارشا به این شهر رسیدند و پرستشگاه‌های آن را به آتش کشیدند. آتنی‌ها تا آن زمان شهر را تخلیه کرده و با کشتی به جزیره‌ای در نزدیکی آن رفته بودند؛ اما گروهی اندک حاضر نشدند خانه و شهر خود را ترک کنند. سرانجام، سپاه پارسیان بر آنان غلبه کرد. پارسیان معابد را غارت کردند، نیایشگاه‌ها را به آتش کشیدند و آکروپولیس را با خاک یکسان کردند.» حتما برای بسیاری از ما ایرانی ها که اکنون در سایه جنگ به سر می بریم و اظهارات مقامات آمریکایی در مورد ایران بازتاب زیادی در محافل مجازی پیدا می کند این سوال مطرح شده است که ماجرای به آتش کشیدن آتن توسط ایرانی ها دقیقا چیست؟

درست حدود سال ۴۸۰ پیش از میلاد بود که تهاجم گسترده خشایارشا به یونان به هدف خود، یعنی شهر آتن، نزدیک شد. تقریباً بیست سال پیش از آن، آتنی‌ها به ایونی‌ها در تلاشی ناموفق برای شورش علیه حاکمیت ایران و محاصره شهر سارد کمک کرده بودند. شورش در ۴۹۴ قبل از میلاد سرکوب شد، انتقام‌های شدیدی علیه شورشیان در سال ۴۹۳ صورت گرفت و سپس داریوش توجه خود را به آتن معطوف کرد. او در سال ۴۹۲ لشکرکشی‌ای فرستاد که شکست خورد و دومین لشکرکشی را در سال ۴۹۰ به فرماندهی داتیس انجام داد که به نبرد ماراتن معروف شد. لشکرکشی بعدی ایرانی ها در ماراتن نیز با شکست مواجه شده بود. اکنون، ده سال پس از آن شکست، خشایارشا قصد داشت آتن را به عبرتی برای دیگران تبدیل کند. زمانی که او رسید، شهر عمدتاً متروکه شده بود، اندک مدافعان باقی‌مانده آن کشته شدند و شهر تقریباً به طور کامل در دو غارت جداگانه، یکی در سال ۴۸۰ و دیگری در سال بعد، ویران شد.

در این جا لازم است ماجرای شورش ایونی ها و دخالت یونانی ها را شرح دهیم. شهرهای ایونی (واقع در غرب ترکیه امروزی) در حدود سال ۵۴۰ پیش از میلاد به تصرف ایران درآمده و پس از آن تحت حاکمیت فرمانروایان محلی اداره می‌شدند؛ حاکمانی که توسط ساتراپ (شهربان) ایرانی مستقر در سارد منصوب می‌شدند. ریشه اصلی این ناآرامی‌ها، نارضایتی شهرهای یونانی آسیای صغیر از حاکمانی بود که از سوی ایران برای اداره آن‌ها گمارده شده بودند؛ افزون بر این، رفتارهای دو تن از حاکمان شهر میلتوس — یعنی هیستیاوس و آریستاگوراس — نیز در شکل‌گیری این شورش نقش داشت. در سال ۴۹۸ پیش از میلاد، اهالی ایونیا با پشتیبانی نیروهای آتن و اِرِتریا به سوی شهر سارد پیشروی کردند، آن را به تصرف درآوردند و به آتش کشیدند. با این حال، در مسیر بازگشت، نیروهای ایرانی آن‌ها را تعقیب کردند و در نبرد اِفِسوس شکستی بر آنان تحمیل کردند. طبق آنچه که در روایت های تاریخی مشهور شده است شورش ایونی نخستین درگیری عمده میان یونان و ایران به شمار می‌رفت و از این رو، نخستین مرحله از جنگ‌های ایران و یونان محسوب می‌شود.

 در آن مقطع ساختار سیاسی-اجتماعی یونان به صورت مجموعه ای از دولت-شهرها بود که در میان آن ها رقابت بین آتنی ها و اسپارت ها شهره دنیای باستان بود. درچنین بستری ریشه نزاعی که منجر به سقوط آتن بود شکل گرفت یعنی سال ۵۰۷ پیش از میلاد. زمانی که در جریان شورش آتنی ها علیه حاکم خود و مبارزه برای استقرار نظام دموکراسی، فرستادگان آتن برای مهار تهدید اسپارت دولت شهر_رقیب، خودخواسته با تقدیم رسمی «آب و خاک» به ساتراپ لیدیه، سرسپردگی به شاهنشاهی هخامنشی و چتر امنیتی ایران را پذیرفتند. چند سال بعد، هیپیاس حاکم سرنگون شده آتن با یاری اسپارتی‌ها کوشید تا قدرت را در آتن بازپس گیرد. اما تلاش ناکام ماند و هیپیاس نزد آرتافرنس حاکم ساتراپ(ایالت) لیدیه (شهرهای ایونی غرب ترکیه امروزی) گریخت و سعی کرد او را متقاعد سازد که آتن را به زیر سلطه درآورد. آتنی‌ها سفیرانی نزد آرتافرنس فرستادند تا او را از اقدام علیه آتن منصرف کنند، اما آرتافرنس تنها به آن‌ها دستور داد که هیپیاس را دوباره به عنوان حاکم بپذیرند. بدیهی است که آتنی‌ها زیر بار این خواسته نرفتند و رابطه آن ها با ایرانی ها تیره گشت. از آنجا که آتن پیش‌تر به دشمن ایران بدل شده بود، در موقعیتی قرار داشت که می‌توانست از شهرهای ایونی در جریان شورششان حمایت کند. لذا در سال ۴۹۸ پیش از میلاد و در جریان شورش ایونی، آتن پیمان خود را زیر پا گذاشت، ناوگانی جنگی فرستاد و با نفوذ به سارد، پایتخت ساتراپی  هخامنشی و معبد مقدس «کوببه» را به آتش کشید.

​در دنیای باستان نیز چنین کاری نمی‌توانست بی‌پاسخ بماند چراکه از نظر طرف مقابل، نقض عهد، تجاوز به قلمرو تحت حاکمیت و تخطی از عرف جنگ یعنی نابودی زیارتگاه بی‌دفاع محسوب می‌شد. سوگند داریوش در واقع تکلیفی شاهانه برای احیای «ارته» (نظم) در برابر دروغ و پیمان‌شکنی تلقی می شد تا ثبات کل شاهنشاهی حفظ شود.

​بدین‌ترتیب می توان گفت لشکرکشی‌های بعدی هخامنشیان، از ماراتن تا ورود خشایارشا به آتن، پاسخ‌هایی حقوقی بر پایه قاعده تناسب جرم و مجازات بودند. معابد آکروپولیس به تاوان معبد کوببه ویران شدند تا هزینه برهم زدن توازن صلح آشکار شود. سرانجامی که اثبات می‌کند سقوط و آتش‌سوزی آکروپولیس آتن در سال ۴۸۰ پیش از میلاد به دست سپاه خشایارشا، برخلاف روایت وزیرخارجه آمریکا کنشی در پاسخ به پیمان‌شکنی و تجاوز یونانی ها بود. البته لازم است ذکر شود که یونان و ایران در دنیای باستان تا قبل از این رخدادها رقبای طبیعی و بالقوه برای یکدیگر محسوب می شدند.

خبرنگار: محمدجواد خالقی

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله