فرهیختگان/ متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
90 درصد از زیرساخت‌های اینترنتی اکنون توسط کابل‌ها جابه‌جا می‌شوند. بخشی از این کابل‌ها از خلیج‌فارس عبور می‌کنند. البته می‌توانند دیگر عبور نکنند! این را می‌توان از سخنان سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برداشت کرد. او روز یکشنبه در آیین رونمایی آثار جدید انتشارات 27 بعثت، از اهداف جدید ایران در جنگ جدید احتمالی گفته است. آن‌طور که سردار حسین محبی گفته از زیر تنگه هرمز «هفت کابل بزرگ اینترنت» عبور کرده است که تمام داده‌های اینترنتی و تجاری از آن کابل‌ها می‌گذرد. وی با هشدار درباره تغییر معادلات در هرگونه درگیری احتمالی افزود: «این را فقط می‌خواهیم بدانند؛ اهداف جدید رونمایی خواهد شد؛ سلاح‌های جدید رونمایی خواهد شد و نتیجه این خواهد شد که ما پسمانده‌های قدرت آمریکا را از منطقه جارو کنیم.» این اظهارات سردار محبی، بار دیگر توجهات را به زیرساخت‌هایی جلب کرده که برخلاف نفتکش‌ها و شناورهای تجاری، در عمق آب‌های خلیج‌فارس قرار گرفته‌اند و نقشی مهم در اقتصاد دیجیتال منطقه ایفا می‌کنند.
رهبران نامرئی
طی دو دهه گذشته اینترنت جهانی به طور گسترده و همه‌گیر در دسترس عموم قرار گرفته است. این میزان سایه انداختن اینترنت بر ابعاد و ساحت‌های مختلف زندگی بشر، روابط قدرت را نیز تغییر داده است. اهمیت هشدار ایران درباره زیرساخت‌های ارتباطی خلیج‌فارس را باید در سطح عمیق‌تری از مناسبات قدرت و سرمایه پیدا کرد در این عصر شرکت‌های غول‌پیکر فناوری دیگر صرفاً بنگاه‌های تولید نرم‌افزار و ارائه خدمات اینترنتی نیستند آن‌ها به صاحبان سرمایه‌های عظیم، زیرساخت‌های راهبردی و بازیگران تأثیرگذار در سیاست‌گذاری دولت‌ها تبدیل شده‌اند. برای مثال دولت ترامپ در ماه مه سال ۲۰۲۵ از توافق‌های تجاری بیش از ۲۰۰ میلیارد دلاری با امارات خبر داد که بخش مهمی از همکاری‌های گسترده‌تر دو کشور به توسعه هوش مصنوعی و زیرساخت‌های دیجیتال مربوط می‌شد. این پیوند در اسرائیل هم قابل‌مشاهده است جایی که گوگل و آمازون در قالب پروژه 1.2 میلیارد دلاری «نیمبوس»، تأمین خدمات پردازش ابری برای نهاد‌های دولتی و امنیتی اسرائیل را برعهده گرفته‌اند، در واقع می‌توان ترامپ و نتانیاهو و حتی باقی رهبران سیاسی نظام لیبرالیسم را نوعی کارگزاران این شرکت‌ها دانست. درست در همین نقطه هشدار ایران معنایی فراتر از یک تهدید ارتباطی پیدا می‌کند؛ چون مخاطرات آن می‌تواند منافع سرمایه‌گذاران و شرکت‌هایی را تحت‌تأثیر قرار دهد که میلیارد‌ها دلار در اقتصاد دیجیتال منطقه سرمایه‌گذاری کرده‌اند.
سود و زیان صاحبان سرمایه در تصمیم رهبران سیاسی تعیین‌کننده است. مصداق آن را هم می‌توان از واکنش‌ها به صحبت‌های سرلشکر محسن رضایی دید. محسن رضایی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی، هشدار داده است که در صورت ازسرگیری جنگ با ایالات متحده، کابل‌های ارتباطی، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعی در سراسر منطقه ممکن است هدف حمله قرار گیرند. همین جمله کافی بود تا سرمایه‌گذاران حوزه هوش مصنوعی و زیرساخت‌های اینترنتی منطقه این تهدید را جدی بگیرند و به فکر آن بیفتند که چطور می‌توانند صلح برقرار کنند. نمود آن را می‌توان در اظهارات وزارت امور خارجه قطر یافت که در بیانیه‌ای اعلام کرده هدف قرارگرفتن زیرساخت‌های اینترنتی منطقه به یک کشور محدود نمی‌ماند و همه کشورها را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
اهمیت هشدار‌های مقامات ایران درباره زیرساخت‌های ارتباطی منطقه، زمانی آشکارتر شد که تحولات اخیر دریای سرخ نیز در این جهت حرکت کرد. شبکه الجزیره در گزارشی با اشاره به پیشروی نیرو‌های دولت یمن در سواحل دریای سرخ طی سپتامبر ۲۰۲۶، از افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت کابل‌های زیردریایی متصل‌کننده اروپا و آسیا خبر داده است. این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که درگیری‌ها در یمن، به مناطق راهبردی پیرامون تنگه باب‌المندب کشیده شده است گذرگاهی که بر اساس برآورد‌های منتشرشده، حدود ۱۷ تا ۲۰ درصد ترافیک اینترنت جهان از کابل‌های عبوری آن منتقل می‌شود. اهمیت این مسیر برای ارتباطات بین‌قاره‌ای به‌مراتب بیشتر است؛ چنان‌که مؤسسه تخصصی TeleGeography برآورد می‌کند بیش از ۹۰ درصد ظرفیت ارتباطی میان اروپا و آسیا از کابل‌های مستقر در دریای سرخ عبور می‌کند. هم‌زمانی تحولات باب‌المندب و بستن آن توسط دولت یمن با هشدار‌های تهران درباره زیرساخت‌های دیجیتال خلیج‌فارس، سرمایه‌گذاران و کشورهای خلیج‌فارس را جدی‌تر کرده است مسئله تا قبل فقط امنیت نفتکش‌ها و مسیرهای انتقال انرژی بود حالا دیگر شبکه‌های ارتباطی که بخش مهمی از اقتصاد دیجیتال جهان بر آن‌ها استوار است نیز در معرض مخاطرات ناشی از جنگ احتمالی قرار گرفته‌اند.
کابل‌های پرحاشیه!
روزنامه بریتانیایی گاردین در گزارشی در تاریخ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۱۸ مه) از وجود دست‌کم هفت کابل مهم انتقال داده در بستر تنگه هرمز خبر داده بود. این روزنامه با بررسی اهمیت کابل‌های زیردریایی منطقه نوشت که بسیاری از آن‌ها برای توسعه گسترده زیرساخت‌های هوش مصنوعی در کشورهای حاشیه خلیج‌فارس اهمیت حیاتی دارند. گاردین همچنین به وابستگی ارتباطات دیجیتال کشورهای منطقه به این شبکه‌ها اشاره کرد و هشدار داد که آسیب به کابل‌ها می‌تواند جریان انتقال اطلاعات و خدمات اینترنتی را با اختلال مواجه کند. اما این کابل‌ها دقیقاً چه هستند و چه اهمیتی دارند؟ برخلاف تصور رایج، اینترنت جهانی صرفاً بر شبکه‌های ماهواره‌ای متکی نیست. بخش عمده اطلاعات بین‌المللی از طریق کابل‌های فیبر نوری منتقل می‌شود که در بستر دریاها و اقیانوس‌ها امتداد یافته‌اند. این کابل‌ها وظیفه جابه‌جایی حجم عظیمی از داده‌ها، از تراکنش‌های بانکی و مبادلات مالی گرفته تا ارتباطات شرکت‌های فناوری، خدمات ابری و مراکز پردازش اطلاعات را بر عهده دارند. بر اساس اطلاعات مؤسسه تخصصی TeleGeography، سه سامانه ارتباطی فعال و مهم در مسیر تنگه هرمز شامل AAE-1، FALCON و Gulf Bridge International وجود دارد. کابل AAE-1 با طول تقریبی ۲۵ هزار کیلومتر، شبکه‌های ارتباطی آسیا، آفریقا و اروپا را به یکدیگر متصل می‌کند. دو سامانه دیگر نیز از زیرساخت‌های مهم ارتباطات بین‌المللی کشورهای خلیج‌فارس به شمار می‌روند. اهمیت این زیرساخت‌ها زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم اقتصاد کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، هم‌زمان با سرمایه‌گذاری گسترده در مراکز داده و فناوری‌های هوش مصنوعی، به ارتباطات پرظرفیت و پایدار نیاز دارد. هرگونه اختلال گسترده در این شبکه‌ها می‌تواند بخشی از خدمات بانکی، ارتباطات تجاری و فعالیت مراکز داده منطقه را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ هرچند طبق اعلام کمیته بین‌المللی حفاظت از کابل‌ها، سهم تنگه هرمز از پهنای باند بین‌المللی جهان کمتر از یک درصد است، اما اختلال در این شبکه کابل‌ها، می‌تواند سرمایه‌گذاران غربی را از سرمایه‌گذاری در این منطقه منصرف کند.
خسارت میلیون‌دلاری روزانه
در صورت اختلال در هرکدام از کابل‌های دریایی، کشورهای منطقه که هزینه و سرمایه‌گذاری بسیاری در این زمینه انجام داده‌اند با چالش مواجه خواهند شد. اگر در جنگ احتمالی آینده ایران به این زیرساخت‌های حیاتی اینترنتی در دفاع از خود ضربه بزند، سرمایه‌گذاران در این حوزه با آسیب بسیاری مواجه خواهند شد. مؤسسه بین‌المللی حسابرسی و مشاوره اقتصادی «دلوئیت» (Deloitte) در پژوهشی که برای ابتکار شبکه جهانی تهیه و منتشر کرده، برآورد کرده است قطع کامل اینترنت در کشورهای دارای ارتباطات دیجیتال گسترده، می‌تواند روزانه معادل ۱.۹ درصد تولید ناخالص داخلی همان روز خسارت اقتصادی ایجاد کند. این رقم برای کشورهای با سطح متوسط اتصال به اینترنت حدود یک درصد برآورد شده است. البته این پژوهش مرتبط با سال‌های قبل است. طی سال‌های اخیر در این کشورها سرمایه‌گذاری‌های جدید و بیشتری در عرصه زیرساخت‌های اینترنت و کابل‌ها شده است. بر همین مبنا و با استفاده از آخرین داده‌های در دسترس بانک جهانی درباره تولید ناخالص داخلی کشورها، می‌توان تصویری تقریبی از هزینه یک اختلال سراسری ۲۴ ساعته ترسیم کرد. در این سناریو خسارت روزانه اقتصاد عربستان سعودی حدود ۳۵ تا ۶۶ میلیون دلار، امارات متحده عربی ۱۵ تا ۲۹ میلیون دلار و قطر حدود ۶ تا ۱۱ میلیون دلار برآورد می‌شود. این رقم برای کویت حدود ۴ تا ۸ میلیون دلار، عمان ۳ تا ۶ میلیون دلار و بحرین ۱.۳ تا ۲.۵ میلیون دلار خواهد بود. این ارقام حاصل اعمال دو ضریب پژوهش دلوئیت بر تولید ناخالص داخلی سالانه کشورهاست. این موضوع برای اقتصادهای وابسته به خدمات دیجیتال دوچندان است. در امارات، اختلال ارتباطات بین‌المللی می‌تواند فعالیت مراکز داده، بانک‌ها و شرکت‌های خدمات مالی را تحت‌تأثیر قرار دهد در قطر، ارتباطات شرکت‌های انرژی و خدمات تجاری با بازارهای خارجی اهمیت دارد و در عربستان نیز زیرساخت‌های بانکی و فناوری به ارتباطات پایدار وابسته‌اند. آنچه روشن است، وابستگی روزافزون اقتصادهای خلیج‌فارس به زیرساخت‌های ارتباطی است؛ زیرساخت‌هایی که اختلال طولانی در آن‌ها می‌تواند هزینه‌های اقتصادی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد. حالا دیگر تصمیم با خود کشورهای منطقه است که آیا حاضرند به‌خاطر وجود پایگاه‌های آمریکایی چنین هزینه‌ای بدهند؟
هشدار از تنگه هرمز به بازارهای جهانی
اگر ایران کابل‌های فیبر نوری عبوری از تنگه هرمز را هدف قرار دهد، پیامدهای احتمالی این اقدام تنها در مرزهای کشورهای حاشیه خلیج‌فارس باقی نخواهد ماند. هرچند نخستین خسارت‌ها متوجه شبکه‌های ارتباطی و اقتصاد دیجیتال منطقه خواهد بود، اما پیوند گسترده بانک‌ها، شرکت‌های چندملیتی و مراکز داده کشورهای خلیج‌فارس با بازارهای بین‌المللی می‌تواند آثار اختلال را به خارج از منطقه نیز منتقل کند. بیش از ۹۹ درصد تبادل داده‌های بین‌المللی جهان از طریق شبکه کابل‌های زیردریایی انجام می‌شود؛ شبکه‌ای که خدمات مالی، تجارت الکترونیک، ارتباطات دولتی و زیرساخت‌های پردازش اطلاعات به آن وابسته‌اند. حمله احتمالی به این مسیر به معنای قطع اینترنت جهانی نیست، اما می‌تواند فعالیت شرکت‌های خارجی مرتبط با اقتصاد خلیج‌فارس را مختل کند. یکی از مهم‌ترین پیامدهای اقتصادی چنین اتفاقی افزایش هزینه ارتباطات و مبادلات مالی بین‌المللی خواهد بود. در صورت اختلال گسترده، بانک‌ها و مؤسسات مالی فعال در مراکز اقتصادی منطقه ممکن است برای پردازش تراکنش‌ها، تبادل اطلاعات و ارتباط با شعب خارجی با مشکل کاملاً جدی مواجه شوند. این مسئله می‌تواند شرکت‌های تجاری طرف قرارداد آن‌ها در اروپا، آمریکا و شرق آسیا را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. مسئله دیگر هزینه بازگرداندن ارتباطات به وضعیت عادی است. گزارش اتحادیه بین‌المللی مخابرات در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد تعمیر کابل‌های زیردریایی بسته به موقعیت جغرافیایی، شرایط محیطی و موانع اجرایی، ممکن است از دو هفته تا چند ماه طول بکشد که طبیعتاً شرایط جنگی به علت خطرات امنیتی آن، می‌تواند تعمیر و بازسازی را دشوار و یا حتی غیرممکن کند.
پیامد دیگر افزایش نااطمینانی در بازارهای جهانی است. چنانچه ضربه به زیرساخت‌های ارتباطی با تشدید درگیری نظامی و اختلال در مسیرهای انرژی و تجارت همراه شود، آثار اقتصادی آن می‌تواند بسیار گسترده‌تر باشد. صندوق بین‌المللی پول در ارزیابی ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ هشدار داد تداوم جنگ و آسیب بیشتر به زیرساخت‌های حیاتی، مسیرهای کشتیرانی و تولید انرژی، از مهم‌ترین خطرات اقتصادی منطقه محسوب می‌شود. این نهاد همچنین پیش‌بینی کرده اقتصاد خاورمیانه، شمال آفریقا و پاکستان در سال ۲۰۲۶ مجموعاً ۱.۳ درصد کوچک شود؛ برآوردی که به پیامدهای جنگ مربوط است. اهمیت اقتصادی کابل‌های هرمز فقط در حجم داده‌های عبوری از آن‌ها خلاصه نمی‌شود. این زیرساخت‌ها بخشی از شبکه ارتباطی اقتصادهایی هستند که با سرمایه‌گذاری، تجارت و نظام مالی بین‌المللی پیوند خورده‌اند. راهبرد ایران پس از جنگ اخیر تغییرات چشمگیری داشته است. یکی از این تغییرات را مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور در سخنرانی خود در مجمع‌عمومی سازمان ملل بیان کرد. او خطاب به همسایگان جنوبی حاشیه خیلج‌فارس گفت «یا امنیت را با یکدیگر می‌سازیم یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد.» این راهبرد در جنگ احتمالی آتی، کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس را به نقطه‌ای می‌رساند که هرگز فکرش را هم نمی‌کردند. تئوریسین‌های اتاق جنگ در آمریکا باید این نکات را در نظر داشته باشند که هزینه تجاوز به ایران خیلی بیشتر از تعداد آواکس‌ها و F35هایی است که از دست می‌دهند.
