شرق/ «ایرانی قوی» عنوان سرمقاله در روزنامه شرق به قلم سیدمصطفی هاشمی طبا است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:
یک آمریکایی گفته است که ایران لیبرال‌دموکراسی آمریکا را نجات داد و دیگری اظهارنظر کرده که به‌جای تغییر نظام در ایران (Change Regime)، این تغییر نظام در آمریکا اتفاق افتاد. فرد دیگری نیز گفته است که ایران قدرت چهارم جهان است و ده‌ها و شاید صدها اظهارنظر دیگر درباره مسائل فی‌مابین ایران و دشمنان مطرح شده است. این اظهارنظرها هم راست است و هم بی‌اعتبار؛ راست از آن لحاظ که واقعیت‌ها را، هرچند نه کامل و حتی گاهی به طنز، بیان می‌کنند و بی‌اعتبار از این نظر که به فرمایش قرآن، از این‌گونه اخبار که دشمنان اعلام می‌کنند باید دوری کرد؛ زیرا به قول حکیم سعدی:
«هر بیشه گمان مبر که خالی است شاید که پلنگ خفته باشد»
به هر حال، تفاوت نمی‌کند که پلنگ خفته باشد یا نباشد. مقصود آن است که در پس این اظهارنظرها، اندیشه‌های مختلف و نوعاً شیطانی نهفته است و ساده‌دلی است که باور کنیم آن‌ها این کلمات را از سر صدق و درستی بر زبان جاری می‌کنند.
در این روزگار، آدم‌هایی هستند که به هرچه در غرب می‌گذرد و هر اندیشه و هر کلامی از آن‌ها نگاهی خصمانه دارند، اما ناگهان همان آدم‌ها، به هر دلیل، به برخی اظهارنظرها مانند اظهارنظرهای ذکرشده تمسک می‌جویند و به قول خودشان، آن‌ها را «رفرنس» سخنان خود می‌کنند. از آن جمله، سالخورده‌مرد استراتژیست ارشدی است که فراموش کرده «معمّره و ننکسه» و مرد سپیدموی دیگری که حسب ارتباط خونی، مرتب به صداوسیما دعوت می‌شود تا در صفحه جادویی درافشانی کند و به اندیشه خود، ایران را به شعف وا دارد و دشمنان را بترساند.
هدف از اینکه ایشان در هر سخنرانی و از جمله در بیانات روزهای گذشته خود به قول فرد یا افرادی غرب‌نشین تکیه می‌کنند که ایران قدرت چهارم جهان است، چیست؟ ایشان که ظاهراً اهل تجزیه‌وتحلیل مسائل سیاسی هستند، آیا نمی‌توانند تحلیل این کلام و تحلیل غربیان درباره قدرت چهارم بودن ایران در جهان را ارائه دهند؟
در این مختصر می‌خواهیم نگاهی به ابعاد قدرتمندی یک کشور بیندازیم. همین‌جا بگویم که همه ایرانیان آرزو دارند ایران نه‌تنها قدرت چهارم جهان باشد، بلکه از اینکه مانند زمان هخامنشیان قدرت اول جهان باشد، مفتخر خواهند بود. اما فراموش نکنیم که قرار بوده قدرت اول خاورمیانه باشیم. حال باید دید عناصر متشکله قدرت، جایگاه امروز ما را در چه سطحی قرار می‌دهند.
در ادامه، به اجزا و شاخص‌هایی که همگی از سوی مقامات رسمی کشور منتشر شده‌اند، نظری نداریم، بلکه به‌طور کلی می‌خواهیم عناصر اصلی متشکله یا مؤلفه‌های «ایران قوی» را برشماریم:
۱. آبادانی و حفظ و ارتقای سرزمین: کشور به‌عنوان زیربنای زندگی و اقتصاد؛ یعنی حفظ آب‌ها، خاک‌ها، رودخانه‌ها، تالاب‌ها، دشت‌ها، جنگل‌ها و کوهستان‌ها.
۲. حفظ و ارتقای گنج‌های پنهان و آشکار زمین: جلوگیری از اسراف آن‌ها به‌عنوان ثروت قابل سرمایه‌گذاری، مانند معادن، نفت، گاز، انرژی‌های تحت‌الارضی و انرژی‌های تجدیدپذیر.
۳. آمادگی دفاعی حداکثری کشور: اعم از تجهیزات و فناوری‌های جدید نظامی و ارتقای روحیه شجاعت، ایثار و میهن‌دوستی و البته در رأس همه، ایمان.
۴. ارتقای فناوری در حد جهانی: کاربرد آن در زمینه‌های تولید صنعتی، کشاورزی و خدمات و هماوردی با دیگر کشورهای فناور.
۵. سرمایه مردمی داشتن حکمرانی: یعنی باور مردم به حرف حکمرانی؛ به این معنا که مردم کلام حکمرانی را طوعاً بپذیرند و به آن عمل کنند، نه کرهاً.
حال کلاه خود را قاضی کنیم و ببینیم در کجای این پنج مؤلفه هستیم. این حرف را برای آن نمی‌گویم که خود را تحقیر کنیم و چون ایران‌نشناس معروف بگوییم ایرانی لولهنگ هم نمی‌تواند تولید کند، بلکه برای خودشناسی بیشتر، واقع‌بینی و درس گرفتن برای تلاش بیشتر در مسیر سربلندی ایران می‌گوییم.
بارها گفته‌ام پدیده موشکی ایران که در سایه ایمان، علم، عمل و فداکاری دست‌اندرکاران آن پا گرفته، به‌حق پدیده قرن بیست‌ویکم است و مایه سربلندی و سرافرازی ایران در جهان شده است؛ اما موفقیت‌هایی که در سایه تدابیر رهبری و شجاعت و خودگذشتگی رزمندگان، پایداری و اتحاد مردم پا گرفته‌اند، نباید این احساس را در ما تقویت کنند که قدرتمند و زورمند هستیم و باید خود را به هر کسی تحمیل کنیم؛ یعنی باید خودفریبی و خودبزرگ‌بینی را از خود بزداییم.
به یاد داشته باشیم ما به لحاظ قدرتمان با کسی نمی‌جنگیم؛ ما به خاطر عدالت و حق ایستادگی می‌کنیم. ما به خاطر قدرتمان به جنگ آمریکا و اسرائیل نمی‌رویم؛ ما در مقابل جنگ‌افروزی، تجاوز، ظلم و ستم، نژادپرستی و پاک‌سازی قومی در برابر دشمنان ایستادگی می‌کنیم. قدرت ما ایمان، اتحاد و ابتکارات خلاقانه فرزندان میهن است و هرگز نباید خام‌دلانه با توسل به برخی اظهارنظرهای غربی‌ها یا شرقی‌ها، فرقی نمی‌کند، واقعیت و حقیقت را ذبح کنیم.
ایران سربلند است و سرافرازتر خواهد بود، به شرط آنکه تدبیر، اتحاد، علم و عمل را فراموش نکنیم.
بودجه‌ای که دو بار خرج می‌شود
او این وضعیت را «نیمه‌حضوری» توصیف کرد و از اتلاف وقت، افزایش سفر شهری و تشکیل صف‌های غیرضروری سخن گفت.
باز هم مسئله فقط کیفیت نرم‌افزار نیست. شهر یک بار هزینه سامانه قبلی را داده، بعد برای سامانه جدید هزینه کرده و شهروند نیز اطلاعات خود را یک بار ثبت کرده است. اگر مهاجرت داده، اتصال میان سامانه‌ها یا فرایند اداری درست طراحی نشده باشد، مردم باید دوباره همان کار را انجام دهند. دوباره‌کاری سازمان، به دوباره‌کاری شهروند تبدیل می‌شود.
اگر صد هزار مراجعه اضافه در سال ایجاد شود و هر مراجعه، رفت‌وآمد و انتظار روی هم دو ساعت وقت بگیرد، ۲۰۰ هزار ساعت زمان از دست می‌رود. با همان ارزش‌گذاری حداقلی زمان، هزینه آن حدود ۱۵ میلیارد تومان می‌شود؛ بدون آنکه کرایه، بنزین، پارکینگ، آلودگی و زمان کارکنان دفاتر محاسبه شود. باز هم تعداد ۱۰۰ هزار مراجعه، آمار واقعی سامانه شهرزاد نیست؛ سناریویی برای نشان دادن مقیاس هزینه‌ای است که در حساب‌های رسمی دیده نمی‌شود.
مسئله ساختمان‌هایی که تجهیز و مدتی بعد دوباره تخلیه یا بازطراحی می‌شوند نیز از همین جنس است. بدون سند حسابرسی‌شده نمی‌توان دستگاه مشخصی را متهم کرد یا رقمی واقعی ساخت، اما روش محاسبه روشن است. اگر سازمانی صد میلیارد تومان برای تجهیز فضایی هزینه کند و پس از تغییر تصمیم، فقط ۴۰ درصد دارایی‌ها قابل انتقال یا بازیابی باشد، ۶۰ میلیارد تومان ارزش سرمایه‌ای بالقوه از بین رفته است؛ پیش از آنکه هزینه جمع‌آوری، طراحی دوباره، خرید تازه و تعطیلی موقت محل را حساب کنیم. مسئله اصلی این است که چنین «ارزش باقی‌مانده‌ای» معمولاً پیش از تصمیم جدید به‌صورت عمومی محاسبه نمی‌شود.
چرا این دوباره‌کاری‌ها تکرار می‌شوند؟ یک علت، کوتاه بودن حافظه سازمانی است. مدیر جدید مسئول توضیح تصمیم مدیر قبلی نیست و مدیر قبلی نیز هزینه تغییرات مدیر بعدی را نمی‌پردازد. علت دوم، نظام ارزیابی پروژه است: مدیر برای «راه‌اندازی سامانه جدید» امتیاز می‌گیرد، اما حفظ سامانه موجود، اصلاح تدریجی یا جلوگیری از خرید تازه کمتر دیده می‌شود. افتتاح، عکس دارد؛ نگهداری و سازگاری ندارد.
علت سوم، نبود حسابداری هزینه شکست و بازگشت است. در بسیاری از تصمیم‌ها، هزینه خرید جدید محاسبه می‌شود، اما سه عدد کنار آن قرار نمی‌گیرد: ارزش دارایی کنارگذاشته‌شده، هزینه انتقال از سیستم قدیم به جدید و هزینه‌ای که مردم در دوره اختلال می‌پردازند.
راه‌حل نخست می‌تواند ساده باشد: هیچ پروژه جایگزینی بدون «پیوست هزینه بازگشت» تصویب نشود. هر دستگاهی که می‌خواهد سامانه، ساختمان، ناوگان یا فرایند موجود را تغییر دهد، باید اعلام کند سرمایه‌گذاری قبلی چقدر بوده، چه مقدار از آن هنوز ارزش اقتصادی دارد، چه بخشی قابل استفاده مجدد است و کنار گذاشتن آن چه هزینه‌ای ایجاد می‌کند.
راه‌حل دوم، اجرای آزمایشی پیش از تعمیم سراسری است. اگر سامانه جدید قرار است جای سیستم قبلی را بگیرد، ابتدا باید در مقیاسی محدود آزمایش شود و تا زمان اثبات کارایی جایگزین، مسیر بازگشت حفظ شود. مسئله این نیست که دولت نباید شکست بخورد؛ نوآوری بدون شکست ممکن نیست. مسئله این است که شکست، کوچک و قابل آموختن باشد، نه ملی و پرهزینه.
راه‌حل سوم، افزودن «زمان مردم» و «سوخت مردم» به ارزیابی پروژه‌های عمومی است. هر خدمتی که مراجعه حضوری یا توقف ایجاد می‌کند، باید تعداد مراجعات، متوسط زمان انتظار، سفر اضافه و مصرف سوخت ناشی از آن را اندازه‌گیری کند. اگر تصمیمی صد میلیارد تومان برای دستگاه صرفه‌جویی کند، اما هزینه بیشتری به شهروندان تحمیل کند، از منظر اقتصاد ملی صرفه‌جویی رخ نداده است؛ فقط محل پرداخت عوض شده است.
راه‌حل چهارم، ایجاد دفترچه تصمیم سازمانی است. در هر پروژه بزرگ باید روشن باشد چرا گزینه‌ای انتخاب شده، چه فرض‌هایی پشت آن بوده و تحت چه شرایطی باید تغییر کند. مدیر بعدی حق دارد تصمیم را عوض کند، اما باید توضیح دهد کدام فرض تغییر کرده و هزینه تغییر چقدر است. این کار مانع اصلاح نمی‌شود؛ اصلاح را پاسخ‌گو می‌کند.
حکمرانی خوب به معنای آن نیست که دولت هیچ‌گاه تصمیم اشتباه نگیرد؛ چنین دولتی وجود ندارد. حکمرانی خوب یعنی خطا زود کشف شود، هزینه آن اندازه‌گیری شود و سازمان همان خطا را با نام و بودجه‌ای تازه تکرار نکند.
مردم فقط مالیات و عوارض نمی‌پردازند؛ آن‌ها با وقت، انتظار، سوخت، ترافیک، مراجعه دوباره و فرصت‌های ازدست‌رفته نیز هزینه دولت را می‌پردازند. اگر دستگاهی چیزی را می‌سازد و دستگاه بعدی آن را جمع می‌کند، فقط بودجه سال گذشته از بین نرفته است؛ بخشی از عمر مردم نیز در فاصله میان این دو تصمیم مصرف شده است.
شاید پیش از تصویب هر پروژه تازه، یک سؤال ساده کافی باشد: این بار دقیقاً چه چیزی را می‌سازیم و هزینه خراب کردن تصمیم قبلی را چه کسی پرداخت می‌کند؟
