تابناک/ اگرچه بیانیه پایانی نشست سران چین، روسیه و آمریکا نامی از ایران و تنگه هرمز به صورت مشخص وجود ندارد ولی دلالتهایی درباره ایران در آن میتوان یافت.
اگرچه نام ایران در بیانیه نهایی نشست سهجانبه رهبران چین، روسیه و آمریکا در شنژن ذکر نشده است، اما تحولات مرتبط با ایران، بهویژه امنیت تنگه هرمز، جریان انتقال انرژی و مسئله هستهای، از موضوعات مهم مطرحشده در حاشیه این نشست بود.
اهمیت موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در دیدار دوجانبه با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، بهصراحت از وجود منافع مشترک دو کشور در زمینه تداوم انتقال انرژی از تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای سخن گفت.
استقبال متفاوت شی از ترامپ و پوتین؛ ایران روی میز سه قدرت در شنژن
این اظهارات در شرایطی بیان شد که نشست شنژن با هدف بررسی امنیت بینالمللی، مدیریت رقابت قدرتهای بزرگ و کاهش خطرات هستهای برگزار شده بود. بنابراین، هرچند ایران موضوع اصلی مذاکرات سهجانبه نبود، اما جایگاه ژئوپلیتیکی آن و تأثیر تحولات خلیج فارس بر اقتصاد جهانی، در حاشیه گفتوگوهای رهبران سه کشور اهمیت ویژهای داشت.
تنگه هرمز؛ نقطه اتصال منافع آمریکا و چین
یکی از صریحترین اظهارات مرتبط با ایران در جریان این نشست، سخنان ترامپ در دیدار با شی جینپینگ بود.
رئیسجمهور آمریکا اعلام کرد که واشنگتن و پکن در دو موضوع منافع مشترکی دارند، نخست، تضمین جریان انتقال انرژی از تنگه هرمز و دوم، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای.
ترامپ در این دیدار گفت: «ایالات متحده و چین هر دو در تضمین جریان انرژی از طریق تنگه هرمز و اطمینان از اینکه ایران به سلاح هستهای دست پیدا نکند، منافع مشترکی دارند.»
او همچنین تأکید کرد که هر دو کشور در این دو موضوع موضعی جدی دارند.
این اظهارات از منظر ژئوپلیتیکی اهمیت قابل توجهی دارد؛ زیرا چین، برخلاف آمریکا، یکی از مهمترین مصرفکنندگان و واردکنندگان انرژی در جهان است و امنیت مسیرهای انتقال نفت از خلیج فارس برای اقتصاد این کشور اهمیت حیاتی دارد.
از سوی دیگر، آمریکا نیز باز بودن مسیرهای راهبردی انتقال انرژی و جلوگیری از اختلال در بازار جهانی نفت را بخشی از منافع امنیتی و اقتصادی خود میداند.
به این ترتیب، تنگه هرمز به نقطهای تبدیل شده است که در آن، با وجود رقابت راهبردی واشنگتن و پکن، نوعی همپوشانی منافع میان دو قدرت بزرگ مشاهده میشود.
توافق سه کشور درباره امنیت انرژی بدون اشاره مستقیم به ایران
موضوع امنیت انرژی در بیانیه مشترک سهجانبه چین، روسیه و آمریکا نیز جایگاه مشخصی داشت. در دومین بند این بیانیه، سه کشور اعلام کردند که قصد دارند تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده را برای بهرهمندی همه کشورها افزایش دهند. همچنین بر اهمیت حفظ جریان باثبات انرژی تأکید کردند.
اگرچه در این بند نام ایران یا تنگه هرمز مطرح نشده، اما با توجه به شرایط امنیتی خلیج فارس و اهمیت این آبراه در انتقال انرژی، نمیتوان ارتباط آن را با تحولات ایران نادیده گرفت.
در واقع، توافق سه قدرت بر ضرورت ثبات جریان انرژی را میتوان نشانهای از نگرانی مشترک آنها نسبت به پیامدهای اختلال در مسیرهای راهبردی انتقال نفت و گاز ارزیابی کرد. این مسئله بهویژه برای چین اهمیت دارد؛ زیرا هرگونه بیثباتی طولانیمدت در خلیج فارس میتواند هزینه واردات انرژی، حملونقل دریایی و فعالیت صنایع این کشور را افزایش دهد.
با این حال، باید توجه داشت که این بند به معنای توافق سه کشور درباره نحوه برخورد با ایران یا تعیین ترتیبات جدید برای کنترل تنگه هرمز نیست.
همپوشانی مواضع واشنگتن و پکن درباره پرونده هستهای ایران؟
موضوع دوم، برنامه هستهای ایران بود. ترامپ در اظهارات خود، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای را یکی از زمینههای اشتراک منافع آمریکا و چین معرفی کرد.
این موضوع در حالی مطرح شد که در بیانیه نهایی نشست سهجانبه نیز بر این اصل تأکید شده است که جنگ هستهای برندهای ندارد و هرگز نباید آغاز شود. سه کشور همچنین بر انجام گفتگوهایی با هدف کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه تسلیحات اتمی توافق کردند.
با وجود این، میان توافق عمومی سه کشور درباره کاهش خطرات هستهای و دستیابی به تفاهم مشخص درباره پرونده هستهای ایران تفاوت وجود دارد. در اسناد علنی نشست، هیچ توافق مستقلی درباره محدودیتهای برنامه هستهای ایران، سازوکارهای نظارتی یا آینده مذاکرات هستهای تهران اعلام نشده است.
نکته دیگر اینکه اظهارات ترامپ درباره اشتراک منافع آمریکا و چین، بهتنهایی به معنای تأیید رسمی و مستقل این موضع از سوی دولت چین نیست. در گزارش رسمی وزارت خارجه چین از دیدار شی و ترامپ، اشاره مستقیمی به ایران و تنگه هرمز وجود ندارد.
آیا چین و روسیه درباره ایران با آمریکا به تفاهم رسیدند؟
یکی از پرسشهای مهم درباره نشست شنژن این است که آیا پکن و مسکو در موضوع ایران با واشنگتن به تفاهم رسیدهاند یا خیر؟
بررسی بیانیه مشترک و مواضع رسمی منتشرشده نشان میدهد که نمیتوان از توافق سهجانبه مشخص درباره ایران سخن گفت. در بیانیه نهایی، نه نام ایران ذکر شده و نه درباره جنگ، آینده برنامه هستهای یا ترتیبات امنیتی تنگه هرمز تصمیم مشخصی اعلام شده است.
در عین حال، اظهارات ترامپ درباره اشتراک منافع آمریکا و چین در زمینه امنیت هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای نشان میدهد که دستکم از نگاه واشنگتن، زمینههایی برای همکاری با پکن در این دو حوزه وجود دارد.
از سوی دیگر، چین در روایت رسمی خود از دیدار، بیشتر بر همکاری اقتصادی، ثبات زنجیرههای تأمین، امنیت انرژی و مدیریت اختلافات میان قدرتهای بزرگ تأکید کرد. در بیانیه رسمی پکن نیز آمده است که سه کشور باید برای حفظ زنجیرههای صنعتی و تأمین انرژی و ثبات بازار جهانی همکاری و هماهنگی بیشتری داشته باشند.
نشست شنژن نشان داد که مسئله ایران را نمیتوان صرفاً در چارچوب روابط تهران و واشنگتن یا مناقشات هستهای بررسی کرد. موقعیت جغرافیایی ایران، اهمیت تنگه هرمز و تأثیر امنیت خلیج فارس بر اقتصاد جهانی، این کشور را به یکی از متغیرهای مهم در محاسبات راهبردی قدرتهای بزرگ تبدیل کرده است.
















