یک کتاب مستهجن منتشر شد؟!

شرق/ متن پيش رو در شرق منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست خانه منوچهر بديعي در کُردان معماري خاصي دارد،‌ از همان درِ حياط که پيچ‌درپيچ به درِ خانه مي‌رسيم مي‌فهميم خانه بديعي نقشه‌راه مي‌خواهد و راه‌بلدي. درست مانندِ نقشه‌اي که جويس از دابلين در «اوليس» ترسيم مي‌کند و مترجمان و مفسراني همچون بديعي را سالياني به درکِ‌ آن فرامي‌خواند. جغرافيايي که با تاريخِ دابلين و ايرلند گره ‌خورده، تا حدي که به‌قول مترجم فارسيِ «اوليس»، حقيقت اين است که داستان اوليس لابه‌لاي اساطير و تاريخ و جغرافيا پراکنده است.1 خانه‌ بديعي ساده است و همان‌طور که انتظار مي‌رود دورتادور پُر از کتاب است و ميز کاري ميان کتاب‌ها جا خوش کرده که تاريخ ندارد، نه قديمي است و نه مدرن: ميزي ساده براي نشستن و نوشتن آدمِ پاي کار. بديعي براي گفتن از ناگفته‌هايش درباره «اوليس» و سرنوشتِ انتشار ترجمه‌اش از مهم‌ترين اثر ادبيِ يک قرن، همه‌چيز را آماده کرده است: از نسخه‌هاي «اوليس» به زبان‌هاي ديگر و دست‌نوشته‌ها و مقالات و گفت‌وسخن‌ها پيرامونِ «اوليس»‌ تا نسخه حروفچيني‌شده آن و ضميمه مفصلش «يادداشت‌ها» و دست‌ آخر دست‌نوشت‌هاي ترجمه‌اش از «اوليس»، تمام و کمال. البته اين حد از دقت و وسواس در استناد به اسناد از حقوق‌دان و وکيلي که سالياني در اين زمينه کار کرده، دور از انتظار هم نيست. يک کارتن اوليس منوچهر بديعي مي‌نشيند. روي يکي از مبل‌هايي که ميزِ جلوي آن پر است از اسنادِ مربوط به اين گفت‌وگو که با ترتيب خاصي روي آن چيده شده. روايتِ سرنوشت «اوليس» در ايران نيازمندِ اين حد از سليقه و ترتيب هم است، سرنوشتي که يک روايت خطي دارد اما بديعي ترجيح مي‌دهد مانند «اوليس»، عصاره اين داستان را با جزئيات و ماجراهاي ديگري درهم آميزد و سرِ وقت به خطِ اصلي روايت بازگردد بي‌آنکه رشته بحث از دست برود. منوچهر بديعي پشتِ تلفن گفته است که مي‌خواهد تمامِ ناگفته‌هاي «اوليس» را پس از قريبِ سه دهه بگويد و تمام! و اين به‌تلويح از تصميم نهايي او درباره چاپ «اوليس» خبر مي‌دهد. چنان‌که از روحيه بديعي پيداست همين يک جمله تکليفِ مشتاقان خواندنِ ترجمه او از شاهکار جويس را يکسره مي‌کند: خبري از انتشار «اوليس» نيست! بديعي مصمم است در يک نشست ختمِ کلام را بگويد تا به افسانه‌هاي ساخته ‌و پرداخته اهل فرهنگ و مشتاقان و معارضان درباره «اوليس» خاتمه بدهد: حريفي در کار نيست! او مي‌گويد براي بهتر خواندنِ هر متني که دوست دارد، آن را ترجمه مي‌کند و گويا «اوليس»‌ را بيش از هر متنِ ديگري دوست داشته که عمر خود را صرف آن کرده و بي‌ادعا يا چشمداشتي آن را به فارسي برگردانده و بارها و بارها ويراسته است. منوچهر بديعي مي‌نشيند. يک‌دسته کاغذ آ چهار را از روي ميز برمي‌دارد و نشان مي‌دهد، داستان «اوليس» در ايران آغاز مي‌شود: برگه‌هاي آ چهارِ «يادداشت‌ها» را ورق مي‌زند. کاغذهايي جدا از هم که ورق‌زدن‌شان دشوار است: مي‌بينيد يادداشت‌هاي کليدي درباره «اوليس» پشت سر هم آمده تا آخرين رقم آن‌ که اسامي است، نزديک به دو هزار اسم را که در «اوليس» آمده نوشته‌ام تا مخاطب بتواند رمان را بخواند. بعد، يک‌ دسته قطور کاغذ برمي‌دارد که به زردي مي‌زند و گويا سالياني است در يک کارتنِ کوچک به قطعِ کاغذ آ چهار جا خوش کرده است: تَه يک کوچه بن‌بست من تقريبا دَه سال پيش ترجمه «اوليس» را آغاز کردم که تا سالِ 1372 طول کشيد. البته از بيست‌سالگي اين کتابِ جويس و «چهره مرد هنرمند در جواني» را مي‌شناختم. شش سال است که ناشر من مرتب به ارشاد رفت‌وآمد مي‌کند. از ابتدا که اصلا نمي‌خواستند مجوز انتشار بدهند اما در اين ميان «اوليس» به زبان‌هاي ترکي و چيني هم ترجمه شد. وقتي که منتقدان در سال 1999 «اوليس» را بهترين رمانِ قرن بيستم در زبان انگليسي خواندند، گفتند بيا ارشاد تا مجوز بدهيم... گفتم که از سالِ 1371 که «اوليس» بار اول به ارشاد رفت تا 1377 هيچ خبري نبود، تا اينکه مهاجراني آمد و گفت مي‌خواهيم مجوز بدهيم. هنوز هم مي‌گويد ما به «اوليس» مجوز داديم نمي‌دانم چرا درنيامد! شايد هنوز علتش را نمي‌داند. از ماجراي «تهران تايمز» هم گويا بي‌خبر باشد. منوچهر بديعي معتقد است مشکلِ «اوليس» اخلاقي نيست و بارها در طولِ گفت‌وگو بر اين مسئله تأکيد مي‌کند. او مي‌گويد از قضا «اوليس» مسائلِ مورد نظر ما را مطرح کرده است: مسئله استعمار. گرفتاريِ ايرلند را در زير استعمار انگليس‌ها. کشوري که در سال 1850، جمعيتش بر اثر قحطي نصف شد چون تاجرهاي انگليسي سيب‌زميني را که قوت لايموتِ آنان بود صادر مي‌کردند و در همان دوران بود که بسياري از ايرلندي‌ها به آمريکا مهاجرت کردند. بديعي مسائل خلافِ شرم و حياي «اوليس» را هم ماحصلِ اين مناسبات و گرفتاري ايرلند مي‌داند: چون آمدنم به من نَبُد روز نخست وين رفتنِ بي‌مراد عَزمي است درست، برخيز و ميان ببند اي ساقي چُسْت دري که باز نشد چند سالي از اين ماجراها مي‌گذرد. منوچهر بديعي مي‌گويد مقاله «تهران تايمز» چيز کمي نبود. بعد از آن ديگر کنار مي‌کشد و چند سالي مي‌گذرد تا اينکه باز ناشر به صرافت مي‌افتد تکليفِ «اوليس» را روشن کند. اما بديعي همچنان با چاپِ تکه‌پاره «اوليس» يا حواشي و متعلقاتش مخالفت مي‌کند. مي‌گويد همان اوايل گفته بودند «يادداشت‌ها» چيزي ندارد، مي‌توانيد منتشر کنيد. بديعي اين را مي‌گويد و بلند مي‌خندد: چاپ يادداشت‌ها بدون «اوليس» چه معنايي دارد! فرض کنيد نوشتيم فلان کلمه يا شهر اشاره به چه چيزي دارد يا در صفحه فلان معني کلمه‌اي چيست و از اين‌دست توضيحات... «اوليس» مي‌ماند و تا آن زمان هم جز «سيماي مرد هنرآفرين در جواني» و «دوبليني‌ها» ترجمه پرويز داريوش و صالح حسيني و محمدعلي صفريان، از جويس اثري در دستِ مخاطبان فارسي نبود. منوچهر بديعي هم «چهره مرد هنرمند در جواني» را ترجمه کرده بود و به چاپِ آن رضايت نمي‌داد و همين امتناع نزدِ اهالي فرهنگ از او چهره‌اي اسرارآميز ساخته بود که به چاپ ترجمه‌هايش تَن نمي‌دهد مگر با شرط و شروطي. بديعي قصه اين امتناع را بازگو مي‌کند: بدنامي که از سَر گذشت اگر کساني هستند که دنبالِ مستندات ترجمه منوچهر بديعي از «اوليس» مي‌گردند جز اين گفته‌‌هاي مفصل و دست‌نوشته‌ها و حروفچيني تمامِ کتاب که پيش روي ما است مي‌توانند به کتاب‌هاي ديگري مراجعه کنند. ازجمله آن‌ها چند کتابي که خودِ منوچهر بديعي درباره «اوليس» منتشر کرده و مهم‌ترينش فصل هفدهم اوليس است. جز اين، تکه‌هايي از ترجمه او در کتاب‌هاي ديگري هم آمده که مترجمان شاخصي داشته که با درکِ تسلط بديعي بر جيمز جويس و شاهکارش سراغ او رفته‌اند تا ارجاعات به «اوليس» را از او بخواهند: جويس، پروست و آقاي اياز از رواياتِ ادبي درباره پيشينه ترجمه «اوليس» يکي هم اين است که منوچهر بديعي سالياني پيش قصد داشته شاهکارِ مارسل پروست، «در جست‌وجوي زمان ازدست‌رفته» را ترجمه کند که مهدي سحابي اعلام مي‌کند مي‌خواهد اين رمان را به فارسي برگرداند و به اين ترتيب بديعي مي‌رود سراغِ ترجمه شاهکارِ جويس. روايتِ ديگر اين است که رضا براهني روزگاري بنا داشته «اوليس» را ترجمه کند اما منصرف مي‌شود و مي‌‌نشيند به نوشتنِ رمان «روزگار دوزخي آقاي اياز» و اين روايتِ اخير البته مستنداتي هم دارد و آن مقاله‌اي است از رضا براهني که در آن به ترجمه بديعي هم اشاره مي‌کند و مي‌نويسد: دوست بزرگ من منوچهر بديعي کتاب را به زيبايي و به‌مراتب بهتر از من ترجمه کرد... بديعي حالا پشت ميز ساده کارش نشسته است که روي آن هم پُر است از «اوليس» به زبان‌هاي ديگر و دست‌نوشته‌ها و فيش‌هايش. اين روايات را که مي‌شنود روي صندلي جابه‌جا مي‌شود و مي‌گويد: ما را از مدارسه بيرون... رفتيم محضِ اطلاع شما بگويم در جريان ترجمه‌هاي «اوليس» هستم اما به‌خاطر طبع قانون‌مداري و رعايت قواعد، به‌ طور کلي معتقدم هر نوع قضاوت و داوري بايد بي‌طرف باشد و در مورد «اوليس» من اصلا و ابدا بي‌طرف نيستم، بلکه يک طرفِ قضيه هستم. به اين مناسبت نمي‌توانم نظر خودم را اظهار کنم و بدانيد هر نظري که بدهم شبهه‌اي پيش مي‌آيد. آدمي که بي‌طرف نيست اگر نظر بدهد اثر بسيار بدتري دارد تا اينکه سکوت کند. بنابراين من مطلقا درباره ترجمه‌هاي ديگران حرفي نمي‌زنم و نخواهم زد. معروف است طلبه‌اي را از مدرسه بيرون مي‌کنند لجش مي‌گيرد و مي‌گويد: ما را از مدارسه بيرون... رفتيم. من هم به مترجمان ديگر و دوستان و همه کساني که به اين موضوع توجه دارند مي‌گويم ما را از مدارسه بيرون... رفتيم! 1. مقدمه «اوليس جويس: عصاره داستاني»، هري بلامايزر و ماتيو هاجارت و دان گيفورد، ترجمه منوچهر بديعي، نشر نيلوفر 2. «مثنوي معنوي»، جلال‌الدين رومي، تصحيح و ترجمه رينولد ا. نيکلسون، انتشارات سعاد ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد