کتاب روز/ وقتی «فریدون مشیری» از کوچه شعر گذشت!

آخرين خبر

بروزرسانی 1394/06/30 - 09:39

کتاب روز/ وقتی «فریدون مشیری» از کوچه شعر گذشت!

آخرين خبر/ امروز زاد روز فريدون مشيري شاعر شعر معروف «کوچه» است. مشيري سرودن شعر را از نوجواني و تقريباً از پانزده سالگي شروع کرد. اولين مجموعه شعرش با نام تشنه توفان در ۲۸ سالگي او با مقدمه محمدحسين شهريار و علي دشتي در ۱۳۳۴ به چاپ رسيد. خود او دربارهٔ اين مجموعه ميگويد: «چهارپاره‌هايي بود که گاهي سه مصرع مساوي با يک قطعه کوتاه داشت، و هم وزن داشت، هم قافيه و هم معنا، آن زمان چندين نفر از جمله نادر نادرپور، هوشنگ ابتهاج (سايه)، سياوش کسرايي، مهدي اخوان ثالث و محمد زهري بودند که به همين سبک شعر مي‌گفتند و همه شاعران نامدار شدند، زيرا به شعر گذشته بي‌اعتنا نبودند. اخوان ثالث، نادرپور و من به شعر قديم احاطه کامل داشتيم، يعني آثار سعدي و حافظ و فردوسي را خوانده بوديم، در مورد آنها بحث مي‌کرديم و بر آن تکيه مي‌کرديم.» فريدون مشيري که بود؟ فريدون مشيري در سي‌ام شهريور ۱۳۰۵ در تهران به دنيا آمد. جد پدري‌اش بواسطه ماموريت اداري به همدان منتقل شده بود و از سرداران نادر شاه بود. پدرش ابراهيم مشيري افشار فرزند محمود در سال ۱۲۷۵ شمسي در همدان متولد شد و در ايام جواني به تهران آمد و از سال ۱۲۹۸ در وزارت پست مشغول خدمت گرديد. او نيز از علاقه‌مندان به شعر بود و در خانوده او هميشه زمزمه اشعار حافظ و سعدي و فردوسي به گوش مي‌رسيد. مشيري سالهاي اول و دوم تحصيلات ابتدايي را در تهران بود و سپس به علت ماموريت اداري پدرش به مشهد رفت و بعد از چند سال دوباره به تهران بازگشت و سه سال اول دبيرستان را در دارالفنون گذراند و آنگاه به دبيرستان اديب رفت. به گفته خودش: ” در سال ۱۳۲۰ که ايران دچار آشفتگي‌هايي بود و نيروهاي متفقين از شمال و جنوب به کشور حمله کرده و در ايران بودند ما دوباره به تهران آمديم و من به ادامه تحصيل مشغول شدم. دبيرستان و بعد به دانشگاه رفتم. با اينکه در همه دوران کودکي‌ام به دليل اينکه شاهد وضع پدرم بودم و از استخدام در ادارات و زندگي کارمندي پرهيز داشتم ولي مشکلات خانوادگي و بيماري مادرم و مسائل ديگر سبب شد که من در سن ۱۸ سالگي در وزارت پست و تلگراف مشغول به کار شوم و اين کار ۳۳ سال ادامه يافت. در همين زمينه شعري هم دارم با عنوان عمر ويران “ . مادرش اعظم السلطنه ملقب به خورشيد به شعر و ادبيات علاقه‌مند بوده و گاهي شعر مي گفته، و پدر مادرش، ميرزا جواد خان مؤتمن‌الممالک نيز شعر مي‌گفته و نجم تخلص مي‌کرده و ديوان شعري دارد که چاپ نشده است. مشيري همزمان با تحصيل در سال آخر دبيرستان، در اداره پست و تلگراف مشغول به کار شد، و در همان سال مادرش در سن ۳۹ سالگي درگذشت که اثري عميق در او بر جا گذاشت. سپس در آموزشگاه فني وزارت پست مشغول تحصيل گرديد. روزها به کار مي‌پرداخت و شبها به تحصيل ادامه مي‌داد. از همان زمان به مطبوعات روي آورد و در روزنامه‌ها و مجلات کارهايي از قبيل خبرنگاري و نويسندگي را به عهده گرفت. بعدها در رشته ادبيات فارسي دانشگاه تهران به تحصيل ادامه داد. اما کار اداري از يک سو و کارهاي مطبوعاتي از سوي ديگر، در ادامه تحصيلش مشکلاتي ايجاد مي‌کرد . مشيري اما کار در مطبوعات را رها نکرد. از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۱ مسئول صفحه شعر و ادب مجله روشنفکر بود. اين صفحات که بعدها به نام هفت تار چنگ ناميده شد، به تمام زمينه‌هاي ادبي و فرهنگي از جمله نقد کتاب، فيلم، تئاتر، نقاشي و شعر مي‌پرداخت. بسياري از شاعران مشهور معاصر، اولين بار با چاپ شعرهايشان در اين صفحات معرفي شدند. مشيري در سال‌هاي پس از آن نيز تنظيم صفحه شعر و ادبي مجله سپيد و سياه و زن روز را بر عهده داشت . فريدون مشيري در سال ۱۳۳۳ ازدواج کرد. همسر او اقبال اخوان دانشجوي رشته نقاشي دانشکده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران بود. او هم پس از ازدواج، تحصيل را ادامه نداد و به کار مشغول شد. فرزندان فريدون مشيري، بهار ( متولد ۱۳۳۴) و بابک (متولد ۱۳۳۸) هر دو در رشته معماري در دانشکده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران و دانشکده معماري دانشگاه ملي ايران تحصيل کرده‌اند. مشيري سرودن شعر را از نوجواني و تقريباً از پانزده سالگي شروع کرد. سروده‌هاي نوجواني او تحت تاثير شاهنامه‌خواني‌هاي پدرش شکل گرفته که از آن جمله، اين شعر مربوط به پانزده سالگي اوست :

چرا کشور ما شده زيردست چرا رشته ملک از هم گسست چرا هر که آيد ز بيگانگان پي قتل ايران ببندد ميان چرا جان ايرانيان شد عزيز چرا بر ندارد کسي تيغ تيز برانيد دشمن ز ايران زمين که دنيا بود حلقه، ايران نگين چو از خاتمي اين نگين کم شود همه ديده‌ها پر ز شبنم شود انگيزه سرودن اين شعر واقعه شهريور ۱۳۲۰ بوده است. اولين مجموعه شعرش با نام تشنه توفان در ۲۸ سالگي با مقدمه محمدحسين شهريار و علي دشتي به چاپ رسيد (نوروز سال ۱۳۳۴). مشيري توجه خاصي به موسيقي ايراني داشت و در پي‌ همين دلبستگي طي سالهاي ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ عضويت در شوراي موسيقي و شعر راديو را پذيرفت، و در کنار هوشنگ ابتهاج، سيمين بهبهاني و عماد خراساني سهمي بسزا در پيوند دادن شعر با موسيقي، و غني ساختن برنامه گلهاي تازه راديو ايران در آن سالها داشت. ” علاقه‌ به موسيقي در مشيري به گونه‌اي بوده است که هر بار سازي نواخته مي‌شده مايه آن را مي‌گفته، مايه‌شناسي‌اش را مي‌دانسته، بلکه مي‌گفته از چه رديفي است و چه گوشه‌اي، و آن گوشه را بسط مي‌داده و بارها شنيده شده که تشخيص او در مورد برجسته‌ترين قطعات موسيقي ايران کاملاً درست و همراه با دقت تخصصي ويژه‌اي همراه بوده است. اين آشنايي از سالهاي خيلي دور از طريق خانواده مادري با موسيقي وتئاتر ايران مربوط بوده است. فضل‌الله بايگان دايي ايشان در تئاتر بازي مي‌کرد و منزل او در خيابان لاله‌زار (کوچه‌اي که تماشاخانه تهران يا جامعه باربد در آن بود) قرار داشت و درآن سالهايي که از مشهد به تهران مي‌آمدند هر شب موسيقي گوش مي‌کردند . مهرتاش، مؤسس جامعه باربد، و ابوالحسن صبا نيز با فضل‌الله بايگان دوست بودند و شبها به نواختن سه‌تار يا ويولون مي‌پرداختند، و مشيري که در آن زمان ۱۴-۱۵ سال داشت مشتاقانه به شنيدن اين موسيقي دل مي‌داد.“ فريدون مشيري در سال ۱۳۷۷ به آلمان و امريکا سفر کرد، و مراسم شعرخواني او در شهرهاي کلن، ليمبورگ و فرانکفورت و همچنين در ۲۴ ايالت امريکا از جمله در دانشگاه‌هاي برکلي و نيوجرسي به طور بي‌سابقه‌اي مورد توجه دوستداران ادبيات ايران قرار گرفت. در سال ۱۳۷۸ طي سفري به سوئد در مراسم شعرخواني در چندين شهر از جمله استکهلم و مالمو و گوتبرگ شرکت کرد. معروفترين اثر وي شعر «کوچه» نام دارد که در ارديبهشت ۱۳۳۹ در مجله «روشنفکر» چاپ شد. اين شعر از زيباترين و عاشقانه ترين شعرهاي نو زبان فارسي است. از وي شعر زمان ما و گزيده اشعارش در نشر نگاه منتشر شده است . تولدت مبارک آقاي شاعر! کوچه بي تو، مهتاب‌شبي، باز از آن کوچه گذشتم، همه تن چشم شدم، خيره به دنبال تو گشتم، شوق ديدار تو لبريز شد از جام وجودم، شدم آن عاشق ديوانه که بودم. در نهانخانۀ جانم، گل ياد تو، درخشيد باغ صد خاطره خنديد، عطر صد خاطره پيچيد: يادم آمد که شبي باهم از آن کوچه گذشتيم پر گشوديم و در آن خلوت دل‌خواسته گشتيم ساعتي بر لب آن جوي نشستيم. تو، همه راز جهان ريخته در چشم سياهت. من همه، محو تماشاي نگاهت. آسمان صاف و شب آرام بخت خندان و زمان رام خوشۀ ماه فروريخته در آب شاخه‌ها دست برآورده به مهتاب شب و صحرا و گل و سنگ همه دل داده به آواز شباهنگ يادم آيد، تو به من گفتي: ـ «از اين عشق حذر کن! لحظه‌اي چند بر اين آب نظر کن، آب، آيينۀ عشق گذران است، تو که امروز نگاهت به نگاهي نگران است، باش فردا، که دلت با دگران است! تا فراموش کني، چندي از اين شهر سفر کن!» با تو گفتم:‌ «حذر از عشق!؟ - ندانم سفر از پيش تو؟ هرگز نتوانم، نتوانم! روز اول، که دل من به تمناي تو پر زد، چون کبوتر، لب بام تو نشستم تو به من سنگ زدي، من نه رميدم، نه گسستم . . .» باز گفتم که : «تو صيادي و من آهوي دشتم تا به دام تو درافتم همه جا گشتم و گشتم حذر از عشق ندانم، نتوانم!» اشکي از شاخه فرو ريخت مرغ شب، نالۀ تلخي زد و بگريخت . . . اشک در چشم تو لرزيد، ماه بر عشق تو خنديد! يادم آيد که: دگر از تو جوابي نشنيدم پاي در دامن اندوه کشيدم. نگسستم، نرميدم. رفت در ظلمت غم، آن شب و شب‌هاي دگر هم، نه گرفتي دگر از عاشق آزرده خبر هم، نکُني ديگر از آن کوچه گذر هم . . . بي تو، اما، به چه حالي من از آن کوچه گذشتم!