ماجرای جذاب عشقی آلبر کامو در نامه‌هایش

  اتفاق عجيب و جالب توجه در خواندن نامه‌هاي عاشقانه کامو اين است که در اغلب آثار کامو، مثل «بيگانه» با نثر سردي مواجهيم که احساسات نويسنده را بروز نمي‌دهد و از حس‌آميزي و عواطف زياد پرهيز مي‌کند. اين فقط ويژگي کاراکتر اصلي نيست، بلکه نثر هم چنين خصلتي دارد. يا در مجموع روابط کاراکترهاي نمايشنامه‌اي مثل «سوء تفاهم». البته «کاليگولا» عواطفش را بي‌محابا نشان مي‌داد و خشونتش را هم ـــ که جنس عواطفش با کامو متفاوت است. يا حتي نگاه تئوريکي که در کتاب «عصيانگر »دارد چنين است. اما در اين نامه‌ها با بيان بي‌تابانه احساسات مواجه هستيم که گاهي حتي کودکانه هم مي‌شود. و اصلا انگار در اين کتاب، شق ديگري از کامو برملا مي‌شود که در آثارش ديده نشده است. بله. قطعا جذابيت اين کتاب، هم براي من و هم براي نشر نو، همين بود و همين يکي از دلايلي بود که باعث شد اين اثر را انتخاب کنيم. ترجمه و انتشار چنين اثري در شرايط فعلي، کاري سهمگين مي‌طلبد؛ 1300 صفحه نامه با لحن‌ها و نحوهاي جورواجور به‌فراخور احوال و شرايط هر دو نويسنده. اين احساسات گدازان و سينه‌سوختگيِ عريان چيزي‌ست که احتمالا هيچ کس از کامو انتظار ندارد. خيلي‌ها فکر مي‌کنند که او يک مرد متفکر، خونسرد و تودار است که فقط گوشه‌اي پشت ميز نشسته، سيگار پشت سيگار و فقط مي‌نويسد و گاهي از بالکن دفتر گاليمار به خيابان نظر مي‌کند (با آن عکس‌هاي درخشان هانري کارتيه-برسون که تصور ما را از چهره و مشغله‌هاي کامو به‌نحوي شکل داده است). اما به‌جز وجه عاشقانه کامو، در نامه‌ها با وجه ديگري از او هم آشنا مي‌شويم و متوجه مي‌شويم که آدمي چندبعدي است. هميشه ورزش مي‌کند، به گدارها و تپه‌ها سرک مي‌کشد، به گل‌وگياه عنايت دارد و طوري آشپزي مي‌کند که بيا و ببين. حتي وقتي کاري پيدا نمي‌کند هم مي‌گذارد مي‌رود يک برکه‌اي کانالي پيدا مي‌کند و تني به آب مي‌زند. از شيرين‌زباني و طنازي او براي ماريا هم نبايد به‌سادگي گذشت. اين‌ خصلت‌ها اگر در آثارش هم باشد، به‌سختي قابل درک و دريافت است. اما در اين نامه‌ها ـــ مثل بيشتر نامه‌هاي قوم بشر ـــ با عريانيِ جانِ نويسنده روبه‌رو مي‌شويم. من فکر مي‌کنم اين همه کار بدني به اين دليل است که افسردگي‌هايش را کنترل کند. چون در طي نامه‌ها به دوره‌هاي سه هفته‌اي افسردگي اشاره مي‌کند. بخشي از اين افسردگي‌ها که به‌خاطر اضطراب وجودي نويسنده است. وقتي نويسنده‌اي مدام با بيهودگي چهره‌به‌چهره است و مدام به بغرنج‌هاي فلسفي مي‌انديشد و سربه‌سر دلمشغول اجتماع و انسان و سرنوشت اوست، مضطرب مي‌شود؛ اما اين اضطراب و اين افسردگي، همان‌طور که اشاره کرديد، براي کامو مرحله‌اي و موسمي است. او مدام طغيان مي‌کند و سرکشي مي‌کند و نمي‌گذارد در چنبره افسردگي و بيهودگي له شود. شايد اين کار بدني هم نمودي از اين تلاش خستگي‌ناپذير باشد. وقتي که در نامه‌هاي بعدي با ماريا راجع به کارهايش صحبت مي‌کند، متوجه مي‌شويم که وضعيت بشر و حقيقت زندگي ــ در کنار هنر و ادبيات ـــ چقدر برايش مهم است؛ آن‌قدر که عمده اوقات خودش را وقف انديشيدن و عمل در جهت اين قضيه مي‌کند. متفکري گفته بود که افسردگي، امتداد تفکر است. طبيعي‌ست که مقاومت در برابر افسردگي نيز امتداد «طغيان» باشد. کشور طاعون‌زده و جنگ‌زده هم مزيد بر علت بوده است و ديگر اينکه، بدون شک، کامو زندگي شخصي خوبي نداشته است. چرا؟ در ازدواج اولش که زنش معتاد بوده و کامو هر کار مي‌‌کند نمي‌تواند ترکش بدهد و مجبور مي‌شود که جدا شود. ذکر جميلش بماند. ازدواج دومش هم که بدون عشق بوده و اين وسط جنگ هم باعث مي‌شود که دو سال از زنش جدا بماند ـــ از غربتي به غربت ديگر! در همين مدت است که با ماريا آشنا مي‌شود. ماريا تنها کسي است که او واقعاً دوستش دارد. کامو به‌شدت عاشق تئاتر است و ماريا را اول‌بار کجا مي‌بيند؟ در صحنه تئاتر. ماريا هم بازيگر بسيار قابلي است. اصلا و ابدا سطحي نيست. اهل فکر و مطالعه است و در عين حال، دلفريب و زيباست و گرماي اسپانيا را با خود دارد. وقتي که فرانسين، همسر کامو، برمي‌گردد ماريا ديگر تن به ادامه رابطه نمي‌دهد. و بخشي از افسردگي کامو که ما در نامه‌ها مي‌بينيم به همين دليل است. اما بعد که زنش برمي‌گردد و بچه‌دار مي‌شوند مي‌ماند و ديگر رابطه‌اش با ماريا تا هميشه همين‌طور موازي و پنهاني مي‌ماند که مي‌ماند. هم براي زنش ناراحت است که نمي‌تواند با او رابطه داشته باشد و هم به خاطر دور بودنش از ماريا ناراحت است ــــ يک برهوتِ بي‌واحه! هرکس ديگري هم در يک رابطه عاطفي موازي، افسردگي ــ و بيش از آن ــ اضطراب را تجربه مي‌کند. نثر کامو و ماريا در اين نامه‌ها چه خصوصياتي دارد و آيا نثر کامو را در اين نامه‌ها، مي‌توانيم با نثر او در آثار ادبي‌اش مقايسه کنيم؟ تفاوت دو نثر مشخص است. به‌خصوص در اوايل رابطه‌شان. و بعد به مرور که ماريا هم بيشتر کتاب مي‌خواند و در تئاترهاي بيشتري هم بازي مي‌کند و با کامو در ارتباط است و مکاتبه مي‌کنند، نثرش متحول مي‌شود. هر دو نثر تپنده‌اي دارند و چون اينجا ما با نامه مواجهيم، يک خصوصيت مشترک در نثر هر دو نويسنده هست که توجه به آن ضروري است: اولِ اغلب نامه‌ها اين‌ها حال خوشي دارند که پاسخ نامه قبلي را گرفته‌اند. بعد به اوضاع و احوال روز و خط‌وخبر روزانه مي‌پردازند. طبعا نثر هم از اين موضوعات متأثر مي‌شود و افت‌وخيز پيدا مي‌کند. اما بعد که هر دو شروع مي‌کنند از عشق‌شان و حال و هواي خودشان صحبت مي‌کنند، نثرشان بسيار گرم مي‌شود. نثر ماريا به‌لحاظ گرامري و ريزه‌کاري‌هاي نحوي هيچ‌وقت به گرد پاي نثر کامو نمي‌رسد. اما به‌لحاظ انتخاب لغت و غناي احساسي که در نامه‌هايشان وجود دارد، ماريا هم دست کمي از کامو ندارد. در نثر ماريا گاهي ايرادهاي نحوي و اصطلاحي به چشم مي‌خورد و پيش مي‌آيد که گاهي اصطلاحي اسپانيايي را به‌فرانسه بنويسد و کلام رنگ اسپانيايي به خود بگيرد. در مجموع لکنتي خفيف در بعضي جملاتش احساس مي‌شود که طبيعي‌ست. خب، دختر رئيس‌جمهور اسپانيا هم که باشي، زبان دوم رامت نمي‌شود که نمي‌شود! اين از ماريا. برويم سراغ کامو. در بسياري از موارد که کامو از عطش و عاطفه جوشانش صحبت مي‌کند، با نثري موزون و متوازن و آهنگين در توصيف عشقش به ماريا مواجه مي‌شويم. اگر نداني نامه است، خيال مي‌کني که داري سطرهايي از يک شعر را مي‌خواني. کلمات کامو گهگاه دلالت‌هاي گوناگون دارد و پيش مي‌آيد که در يک نامه با دو سه سطح نوشتار مواجه ‌شويم. در جلد اول، با اين ويژگي کمتر مواجهيم و در جلدهاي بعد اين خيلي پررنگ مي‌شود. بايد اشاره کنم که مختصات نثر نامه‌هاي آلبر کامو کمابيش با نثر آثارش متفاوت است و نثر خودِ نامه‌ها هم گاه اختلافاتي به چشم مي‌خورد. به‌هرحال، اولا اين‌ها نامه است. در ثاني، گاهي نامه را چند دقيقه‌اي نوشته و فرستاده، گاهي بر عرشه کشتي چشم‌به‌اقيانوس نوشته و پاکنويس‌شده فرستاده، گاهي هم از زبان يک زبان و با امضاي يک نفر ديگر نوشته و فرستاده! همه اين‌ها باعث مي‌شود که با مختصات يکسان و موبه‌مو حساب‌شده‌اي در نثرِ کامو مواجه نباشيم و گاهي فرازي و فرودي احساس کنيم. اين خودْ‌ يکي از دشواري‌هاي لحن‌سازي و انتخاب کلمه در اين اثر بود. به‌طور کلي، حجم نامه‌هاي عاشقانه کامو چقدر است؟ به چه ميزان ترجمه شده و چقدر زير چاپ است؟ اول بگويم که دليل اينکه تصميم گرفتيم نامه‌ها را «گلچين» نکنيم اين بود که نمي‌شد چنين کرد و به اثر لطمه نزد. اين کتاب، همان‌طور که مجلات و منتقدان معتبر اروپايي نوشتند، مختصات يک «اثر ادبي» را دارد. ديگر اينکه اين نامه‌ها را مي‌توان به‌شکل يک «رمان مکاتبه‌اي» خواند و حظي ادبي نيز از آن بُرد. حذف هر نامه يا هر سال شبيه اين بود که بخشي از يک رمان را برداريم و حدس کم‌وکيف آن را به مخاطب واگذار کنيم؛ احساس کرديم يک‌جور شانه خالي کردن از زير بار کار است و يک «تاريخ پيوسته» را به «تاريخچه‌هاي گسسته» بدل مي‌کند. تازه، که را خوش مي‌آيد که سطري از کامو حذف شود؟ لابد کاترين کامو و انتشارات گاليمار بهتر از ما مي‌توانستند گلچين کنند و ما را با بخشي از نامه‌ها اصلاً مواجه نکنند. اما چرا نکرده‌اند؟ شايد يک دليلش اين است که بخشي از تاريخ فرهنگ و هنر معاصر فرانسه در اين نامه‌ها ثبت است و اين به‌لحاظ زندگي‌نامه‌اي و تاريخ‌نگاري نيز بسيار مهم است که همه اين نامه‌ها مستند شود. روي‌هم‌رفته، اين کتاب پر از اطلاعات تاريخي است و از دست رفتن اين‌ها به‌جد لطمه‌اي جبران‌ناپذير است. باري، به‌احتمال خيلي زياد، کل مجموعه چهار جلدي تا نمايشگاه کتاب سال آينده منتشر مي‌شود. جلد دوم، که حاوي بخش مهمي از نامه‌هاست، پاييز منتشر مي‌شود. جلد دوم حدوداً هفتصد صفحه از آب درمي‌آيد. الآن در حال ويرايش است. و کل کار، حدود 1500 صفحه رقعي است. جلد دوم براي من جذاب‌‍ترين جلد است، چون اين‌ دو عزيز در سال 1950 خيلي از هم دور مانده‌اند و خيلي براي هم نامه نوشته‌اند. در سال‌هاي بعد پيش مي‌آيد که مدتي را با هم مي‌گذرانند و نامه‌ها کمتر مي‌شود و در نتيجه، بخش‌هايي از زندگي آن‌ها هم در کتاب نيامده است. اما در سال 1950، به جز يکي دو ماه آخر سال، انگار که ما روز به روز با کامو و کاسارس زندگي مي‌کنيم و اين براي من خيلي جذاب است. اوج اين رمان است! و سخن آخر؟ اميدوارم ما مترجمان بتوانيم آثار ناديده و به‌فارسي‌ درنيامده فرانسه را به فارسي ترجمه کنيم و زبان و زيست‌جهان خودمان را با افق‌هاي ناديده آشنا کنيم. راه‌هاي رفته، راه‌هاي به‌خوبي پاکوب‌شده، رفتن ندارد و تکرار و دوباره‌کاري مغاير ذات ترجمه است. جست‌وجوي راه‌هاي نو، يک ضرورت است. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد

---

بازار

---