گرفتاران «بُت چین» از حافظ شیرازی تا شهرام ناظری

خراسان/ فکر نکنيد حضور چين و محصولات چيني در ايران تنها مربوط به سال‌ها و دهه‌هاي اخير مي‌شود. چين و اهالي‌اش قرن‌هاست که حضوري پررنگ در کشور ما، به ويژه در ادبياتمان دارند. دقيق‌ترش مي‌شود از حدود قرن سوم هجري تاکنون! در طول اين دوران، جلوه‌هاي گوناگون فرهنگ و تمدن چيني‌ها از معماري و نقاشي‌شان گرفته تا صنايع‌دستي، حيوانات و شهرهايشان، در شعر و ادبيات فارسي بازتاب پيدا کرده‌است. شايد معروف‌ترين عنصر چيني در ادبيات ما، بت‌ها و بتخانه‌هاي چيني باشد و نکته مهمش اين است که شاعران ما کمترين توجهي به معناي مذهبي يا آييني آن‌ها نداشته‌اند و منظورشان از کاربرد اين ترکيب‌ها، صرفاً آراستگي و زيبايي آن‌ها بوده است. در ادامه بيشتر از حضور چيني‌ها در شعر فارسي مي‌خوانيد. بت‌هاي چيني از زمان سعدي که سروده: «حور عين مي‌گذرد در نظر سوختگان/ يا مه چارده يا لعبت چين مي‌گذرد» و حافظ که گفته: «بت چيني عدوي دين و دل‌هاست/ خداوندا دل و دينم نگه دار» تا همين دوران معاصر، ترکيب‌هاي «بت چين» و «لعبت چين» به معناي معشوقِ زيباروي در ادبيات فارسي کاربرد داشته و دارد. نمونه مشهور متأخر از کاربرد اين ترکيب، تصنيف «اي بت چين»، سروده علي اکبر شيدا، شاعر و ترانه‌سراي معاصر است که آن را بارها و بارها با صداي استاداني چون محمدرضا شجريان و شهرام ناظري شنيده‌ايم. اين تصنيف مشهور با اين ابيات آغاز مي‌شود: «اي مه من، اي بت چين، اي صنم/لاله رخ و زهره جبين اي صنم/ تا به تو دادم دل و دين اي صنم/ بر همه‌کس گشته يقين اي صنم/ من ز تو دوري نتوانم ديگر/ جانم وز تو صبوري نتوانم ديگر».