آخرین خودرو/توییت جنجالی بنزین درباره احتمال اجرای نرخ ۱۰ هزار تومانی، بار دیگر چالش قدیمی قیمت‌گذاری و توزیع سوخت را به صدر اخبار بازگرداند.

به گزارش آخرین خودرو، با انتشار توییت مالک شریعتی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، درباره احتمال اجرای نرخ سوم ۱۰ هزار تومانی بنزین، بار دیگر پرونده افزایش قیمت بنزین به یکی از مهم‌ترین موضوعات اقتصادی کشور تبدیل شد. هرچند دولت تاکنون اجرای چنین طرحی را به صورت رسمی تأیید نکرده است، اما این اظهارات بار دیگر بحث قدیمی اصلاح قیمت و نحوه توزیع سوخت را به جریان انداخته؛ موضوعی که سال‌هاست به یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های حکمرانی انرژی در ایران تبدیل شده است.

افزایش قیمت بنزین؛ مسئله قیمت نیست، مسئله حکمرانی است
مسئله بنزین در ایران دیگر صرفاً یک موضوع اقتصادی نیست، بلکه به یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های حکمرانی تبدیل شده است؛ چالشی که دولت، مجلس، مردم و حتی ساکنان استان‌های مرزی را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار داده است. شاید نمونه‌ای مشابه از نظام قیمت‌گذاری و توزیع بنزین ایران در بسیاری از کشورهای جهان وجود نداشته باشد، اما مسئله اصلی متفاوت بودن این مدل نیست؛ بلکه ناکارآمدی آن است. سال‌هاست دولت‌های مختلف به جای حل ریشه‌ای مسئله، تنها شیوه توزیع بنزین را تغییر داده‌اند. از سهمیه‌بندی و کارت سوخت گرفته تا اتصال کارت سوخت به کارت بانکی، سهمیه خانوار، نرخ سوم بنزین و طرح‌های متعدد دیگر، همگی با هدف کنترل مصرف یا اصلاح نظام توزیع مطرح شدند، اما بخش عمده‌ای از این ایده‌ها یا هیچ‌گاه اجرایی نشدند یا پس از اجرا نتوانستند به اهداف خود برسند. واقعیت آن است که بنزین ۱۵۰۰ تومانی، فارغ از اینکه با چه سازوکاری توزیع شود، دیگر با شرایط امروز اقتصاد ایران همخوانی ندارد. از سوی دیگر، تجربه نشان داده است که اقداماتی مانند تغییر کیفیت بنزین یا تغییر مدل عرضه نیز تأثیر پایداری بر کاهش مصرف نداشته و تنها صورت مسئله را تغییر داده است.

حذف یارانه بنزین نیز راهکار ساده‌ای نیست
در مقابل، حذف کامل یارانه بنزین نیز در شرایط فعلی اقتصاد ایران گزینه‌ای قابل اجرا به نظر نمی‌رسد. فشار معیشتی خانوارها، نرخ بالای تورم و شرایط اقتصادی کشور باعث شده هرگونه آزادسازی ناگهانی قیمت سوخت بتواند آثار زنجیره‌ای بر هزینه حمل‌ونقل، قیمت کالاها و نرخ تورم بر جای بگذارد. به همین دلیل، سیاست‌گذار سال‌هاست میان دو گزینه دشوار گرفتار شده است؛ از یک سو امکان ادامه وضعیت فعلی روزبه‌روز سخت‌تر می‌شود و از سوی دیگر، افزایش ناگهانی قیمت نیز می‌تواند تبعات اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

توزیع یارانه سوخت عادلانه نیست
یکی از مهم‌ترین ایرادهای نظام فعلی، نحوه توزیع یارانه بنزین است. در شرایط کنونی، افرادی که خودرو ندارند عملاً از یارانه سوخت سهم مستقیمی دریافت نمی‌کنند، در حالی که بخش عمده این یارانه به مصرف‌کنندگان بنزین اختصاص می‌یابد. از سوی دیگر، خودروهای تولید داخل همچنان مصرف سوختی به مراتب بالاتر از استانداردهای جهانی دارند و همین مسئله یکی از مهم‌ترین دلایل رشد مصرف بنزین در کشور محسوب می‌شود. ضعف حمل‌ونقل عمومی درون‌شهری و برون‌شهری نیز باعث شده بخش بزرگی از جامعه عملاً جایگزین مناسبی برای استفاده از خودروی شخصی نداشته باشد.

افزایش قیمت بنزین بدون اصلاحات ساختاری نتیجه‌ای ندارد
به همین دلیل، افزایش قیمت بنزین به تنهایی نمی‌تواند راه‌حل ناترازی سوخت باشد. هرگونه اصلاح قیمت باید هم‌زمان با مجموعه‌ای از اصلاحات ساختاری انجام شود؛ از جمله نوسازی ناوگان خودرویی، افزایش اسقاط خودروهای فرسوده، ارتقای فناوری خودروهای داخلی، کاهش مصرف سوخت خودروها و توسعه حمل‌ونقل عمومی. در غیر این صورت، تنها هزینه بیشتری به مردم تحمیل خواهد شد، بدون آنکه مصرف سوخت یا ناترازی انرژی به شکل محسوسی کاهش پیدا کند.

طرح خوبی که رد شد؛ می‌تواند دوباره مورد توجه قرار گیرد
در سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۸۰، دولت سیدمحمد خاتمی در قالب لایحه برنامه چهارم توسعه، اصلاح تدریجی قیمت حامل‌های انرژی از جمله بنزین و حرکت به سمت قیمت‌های منطقه‌ای را پیشنهاد کرد. هرچند این پیشنهاد در مجلس هفتم با مخالفت روبه‌رو شد و در نهایت متن قانون تغییر کرد، اما یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن، حرکت تدریجی و قابل پیش‌بینی قیمت‌ها بود؛ رویکردی که به خانوارها، بنگاه‌های اقتصادی و فعالان بازار امکان برنامه‌ریزی مالی می‌داد. اگرچه شرایط اقتصادی امروز با آن دوره تفاوت‌های اساسی دارد و تورم بالا می‌تواند اثرگذاری چنین مدلی را کاهش دهد، اما اصل «قابل پیش‌بینی بودن سیاست‌های قیمتی» همچنان یکی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های اصلاح بازار سوخت محسوب می‌شود. بر همین اساس، برخی کارشناسان معتقدند اگر قرار بر اصلاح قیمت بنزین باشد، اجرای افزایش‌های تدریجی و از پیش اعلام‌شده، نسبت به تصمیم‌های ناگهانی و شوک‌های قیمتی، آثار اقتصادی و اجتماعی کمتری به همراه خواهد داشت. در ماه‌های گذشته نیز پیشنهاد تعیین قیمت نرخ سوم بنزین بر مبنای درصدی از قیمت فوب خلیج فارس و تعدیل دوره‌ای آن مطرح شده، اما تاکنون به مرحله اجرا نرسیده است.

بهترین طرحی که هیچ‌گاه اجرا نشد
در میان طرح‌های مختلفی که طی سال‌های اخیر برای اصلاح نظام یارانه سوخت مطرح شده، یکی از قابل‌توجه‌ترین پیشنهادها، حذف کارت سوخت و پرداخت مستقیم یارانه سوخت به همه شهروندان بر اساس سهمیه مشخص بود. در این مدل، همه مردم، حتی افرادی که خودرو ندارند، سهم خود از یارانه انرژی را دریافت می‌کنند و مصرف‌کنندگان پرمصرف نیز هزینه بیشتری می‌پردازند. علاوه بر این، بخشی از هزینه‌های اجرایی دولت برای صدور کارت‌های سوخت و نظارت بر شبکه توزیع نیز کاهش می‌یابد. با این حال، این طرح نیز مانند بسیاری از ایده‌های دیگر، هیچ‌گاه به مرحله اجرا نرسید و همچنان این پرسش پابرجاست که چرا چنین مدلی هیچ‌گاه عملیاتی نشد.

پشت پرده یک توییت جنجالی
این اظهارات در حالی مطرح شده که تنها چند روز پیش، در ۲۳ تیرماه، انتخابات هیئت‌رئیسه کمیسیون انرژی مجلس برگزار شد و مالک شریعتی موفق به کسب کرسی در هیئت‌رئیسه این کمیسیون نشد. پس از آن نیز انتخاب حجت‌الاسلام سید موسی احمدی به ریاست کمیسیون انرژی با انتقاد برخی چهره‌های رسانه‌ای از جمله علی‌اکبر رائفی‌پور همراه شد. هم‌زمانی این تحولات با انتشار توییت شریعتی درباره احتمال اجرای نرخ سوم ۱۰ هزار تومانی بنزین، گمانه‌زنی‌هایی را در میان برخی فعالان سیاسی و کارشناسان رسانه‌ای ایجاد کرده است. برخی این احتمال را مطرح می‌کنند که این توییت، علاوه بر طرح یک دغدغه درباره سیاست‌های سوختی، جنبه رسانه‌ای نیز داشته باشد. با این حال، هیچ سند یا اظهار نظر رسمی برای تأیید این گمانه‌زنی‌ها وجود ندارد. فارغ از این حواشی، یک واقعیت روشن است؛ پرونده بنزین، چه در نحوه قیمت‌گذاری و چه در شیوه توزیع یارانه، نیازمند تعیین تکلیف نهایی است. اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده انتشار اخبار ضدونقیض درباره افزایش قیمت بنزین، بیش از هر چیز به افزایش بی‌اعتمادی عمومی دامن زده است. از این رو، طرح چنین موضوعات حساسی، بدون اطلاع‌رسانی رسمی و شفاف، بیش از آنکه به روشن شدن افکار عمومی کمک کند، بر ابهامات موجود می‌افزاید.

پایان یک سیاست اجتناب‌ناپذیر
واقعیت این است که نه قیمت فعلی بنزین و نه شیوه کنونی توزیع آن، ماندگار به نظر می‌رسد. افزایش مصرف، ناترازی سوخت، فشار مالی بر دولت و تغییر شرایط اقتصادی کشور نشان می‌دهد ادامه مسیر فعلی نیز هزینه‌های سنگینی به همراه خواهد داشت. با این حال، هرگونه افزایش قیمت بنزین تنها زمانی می‌تواند به موفقیت نزدیک شود که هم‌زمان با اصلاح نظام یارانه، توسعه حمل‌ونقل عمومی، کاهش مصرف سوخت خودروهای داخلی، نوسازی ناوگان و افزایش اسقاط خودروهای فرسوده همراه باشد. در غیر این صورت، تغییر قیمت یا تغییر شیوه توزیع، همانند تجربه سال‌های گذشته، تنها صورت مسئله را تغییر خواهد داد و بحران بنزین همچنان پابرجا خواهد ماند.

به پیج اینستاگرامی «آخرین خودرو» بپیوندید
instagram.com/akharinkhodro.ir