حدود شرعی محرمیت خواهر و برادر

دخت ايران/ مقولۀ تقويت ارتباطات خانوادگي به ويژه ميان خواهر و برادر و والدين از اهميت بالايي برخوردار مي‌باشد، ليکن رعايت حدود شرع و عرف بايد به عنوان شاخصۀ کليدي در تداوم ارتباط سالم در ميان اعضاي خانواده مورد نظر قرار گيرد، لذا دخت ايران بر آن شد تا با تبيين مؤلفه‌هاي بنيادين حدود شرع و عرف در مقولۀ محرميت، با ذکر شاخصه‌هاي آن گامي در جهت ارتقاي سلامت ديني نهاد مقدس خانواده بردارد. لزوم آگاه‌سازي اعضاي خانواده به ويژه خواهر و برادر و هم جنس از حدود شرعي و عرفي روابط و تبيين موضوعات مبتلا به ميان محارم مي‌تواند زمينۀ شناخت صحيح از مناسبات با جنس مخالف و يا هم جنس را در ميان ديگر محارم تقويت سازد، لذا خواهر و برادر در يک خانواده بايد بدانند: - تا چه حد مي‌توان به محارم (خواهر و برادر و...) نگاه کرد. - حکم پوشش در برابر محارم به ويژه پوشش خواهر و برادر چيست. حدود شرعي محرميت خواهر و برادر به طور کلي مقولۀ نگاه و پوشش اهم موضوعات مرتبط با حدود شرعي و عرفي ميان خواهر و برادر محسوب مي‌گردد، لذا در ابتدا حد شرعي نگاه و پوشش ذکر مي‌گردد: از منظر شرع و طبق نظر مراجع عظام تقليد[۱] در موضوع نگاه ميان خواهر و برادر و يا هم جنس به غير از عورتين[۲] به تمام بدن محارم خويش مي‌توان نگاه انداخت، مشروط به آنکه اين نگاه به قصد لذت نباشد، هم چنين ترس از مفسده انگيز بودن اين‌گونه نگاه‌ها به بدن محارم از جمله خواهر و برادر در بين نباشد. لذا برادر و خواهر و يا هم جنس (خواهر خواهر و برادر برادر) نمي‌توانند عورتين يکديگر و يا ديگر محارم خود را ببينند، اگر چه بدون قصد لذت و ايجاد مفسده‌اي باشد. در باب پوشش ميان محارم نيز از منظر فقه فقط پوشاندن عورت واجب است و لازم نيست که زن بدن خود را از آنها بپوشاند، اما در صورتي که لباس زن در مقابل محارم مناسب نباشد و باعث مفسده خاصي شود و يا احتمال و ظن انجام کار حرام در ميان باشد يا در مقابل پسران بزرگ‌سال، باعث بد آموزي شود (که غالباً اين گونه است) زن بايد به نحو متعارف و مناسب، لباس بپوشد[۳]. بايد اذعان نمود درباره محدوده پوشش در مقابل محارم دو نوع پوشش فقهي و عرفي در جامعه وجود دارد. برادر و خواهر يا هم جنس اگر در مقابل يکديگر عورتين را بپوشانند کفايت مي‌کند و لازم نيست بقيه بدن را بپوشانند اين حدود پوشش فقهي و شرعي است[۴]. البته لازم به ذکر است مقولۀ اضطرار[۵] در بيماري از جمله مواردي است که حرمت نگاه به عورتين و نيز نگاه و لمس بدن نامحرم و لزوم رعايت پوشش عورتين را از ميان بر مي‌دارد، لذا دکتر محرم نيست و نگاه دکتر به بدن زن وعورتين بيمار حرام است، مگر در مقام اضطرار در مريضي که وجوب پوشش زن از دکتر نامحرم و حرمت نگاه به بدن زن برداشته مي‌شود، ليکن دکتر در غير مقام اضطرار نمي‌تواند به بدن زن نامحرم نگاه کند.[۶] حدود عرفي محرميت ميان خواهر و برادر حال با ذکر احکام شرعي مذکور شايد براي برخي افراد اين پرسش مطرح گردد که پس مي‌توان به همه جاي بدن محارم خود از جمله خواهر و برادر خود نگاه کنيم و اشکال و ايراد شرعي بر آن مترتب نيست، در پاسخ بايد گفت احکام شرعي ناظر به بهترين وضعيت ممکن و رعايت همۀ جوانب و نيز تبعيت از عرف و اخلاق است به نحوي که دغدغۀ شرع بر حرمت کمترين احتمال مفسده و تحريک‌پذيري ميان محارم به ويژه خواهر و برادر استوار گشته است که مصاديق آن احکام در ادامه ذکر خواهد شد. لذا با همۀ تفاصيل در شرع، محارم بايد در نوع پوشش خود عرف و اخلاق را مراعات نمايند، لذا پوشش و نگاه و معاشرت و ارتباط ميان خواهر يا برادر يا ديگر محارم طوري باشد که زمينه فساد و گناه را فراهم نکند. در تبيين ضرورت رعايت عرف در مقولاتي از قبيل نگاه و پوشش ميان خواهر و برادر بايد گفت هرچند بر اساس شرع، مقدار پوشش محارم -مانند برادر و خواهر- در منزل کم تر از مواقعي است که در مقابل نامحرم هستند، ولي بايد دانست رعايت نکردن معيارهاي عرفي ميان محارم مي‌تواند قواعد شرعي را نيز مورد چالش قرار دهد، لذا شرع براي تقويت جايگاه عرف و اخلاق در خانواده و محارم به ويژه خواهر و برادر و جنس موافق يا مخالف، نگاه با قصد و لذت و مفسده انگيز ميان خواهر و برادر و ديگر محارم را منع کرده است[۷]، هم چنين نپوشاندن هر کجاي بدن به قصد به حرام انداختن ديگري حرام دانسته است.[۸] لذا با رعايت معيارهاي عرف مي‌توان حريم عفاف و حيا را در نهاد مقدس خانواده حفظ نمود، زيرا بي اعتنائي به رويۀ مرسوم در پوشش ميان محارم در عرف خانواده‌ها مي‌تواند تبعات فراواني را به همراه داشته باشد؛ بدين نحو که به نام عدم تحريک‌پذيري از بد پوششي خواهر و برادر، تدريجاً مفاسد اجتماعي توسعه پيدا خواهد کرد، از اين رو خانم‌ها بايد بدانند که تا چه حدي بايد پوشش خود را در مقابل پسرها و دخترهاي جوانشان در خانواده حتي کساني که محرمشان هستند، مثل برادر، داماد، رعايت کنند که خانواده دچار آسيب نشود، در جامعه مي‌بينيم که در اثر همين رعايت نکردن‌هاي معيارهاي عرفي در خانواده، جوانان بزه کاري به وجود مي‌آيد. فرهنگ خانواده؛ مهم‌ترين شاخصۀ حد عرفي بديهي است فرهنگ عرفي خانواده، فرهنگي پذيرفتني است و اعضاي خانواده ساليان سال با آزادي عمل و راحتي در پوشش و نگاه به سر برده‌اند لذا حيات خانواده مبتني بر رعايت حدود عرفي و اخلاقي و شرعي است.به عنوان مثال به فرمايش رسول اکرم(ص)هنگامي که کودکان به سن هفت سالگي مي‌رسند بهتر است محل خواب آنان از يکديگر جدا باشد و در يک تشک يا تخت نخوابند. اين مسأله اختصاص به جنس مخالف ندارد، بلکه محل خواب خواهر از برادر و خواهر از خواهر و برادر از برادر بايد جدا باشد[۱۱]. لذا به نظر مي‌رسد بايد مؤلفه‌ها عرفي و آنچه نهاد خانواده به صورت پوشش عرفي و نگاه عرفي و اخلاقي در ميان اعضاي خانواده به ويژه خواهر و برادر مرسوم بوده است بايد مدنظر همۀ کارشناسان قرار گيرد، زيرا ايرادها و بگير و ببندهاي بي‌مورد و سخت‌گيري‌هاي تنگ‌نظرانه در قالب برخي تذکرات شرعي، حساسيت زائي براي اقشار مختلف خانواده و خدشه‌دار شدن فضاي عرفي و بدون مفسدۀ مرسوم در فرهنگ خانواده‌هاي ايراني را به همراه خواهد داشت، لذا از يک سو بايد با تبعيت از دستورات ائمۀ اطهار(ع) در رعايت جوانب عرفي و اخلاقي که در قالب روايات به دست ما رسيده است تلاش نمود و هم چنين با دوري از افراط و تفريط و انتخاب حد اعتدال که همان فرهنگ عرفي خانواده‌هاي مسلمان ايراني است در راستاي تقويت مقولۀ حيا در خانواده‌ها و تعامل صحيح ميان اعضاي خانواده و ارتقاي سلامت ديني و امنيت اجتماعي نهاد خانواده اقدام نمود. منابع: [۱] امام، فاضل، گلپايگاني و مکارم: عروه، (نکاح)، مسئله ۳۲ و ج ۱ (ستر و ساتر)، ص ۵۴۹..... [۲]، مخرج بول، آلت تناسلي و مخرج مدفوع»برگرفته از پرسمان «عورتين يعني دو عورت جلو و عقب انسان [۳] سؤال تلفني از دفتر آيت‌الله خامنه‌اي (۷۷۴۶۶۶۶-۰۲۵۱) [۴] امام، اراکى، فاضل، گلپايگاني و مکارم: عروه، (ستروساتر)، قبل از مسئله ۱و.... [۵] (کسي که بيم آن دارد که در صورت عدم مراجعه به دکتر و يا عدم دسترسي به دکتر هم جنس...مريضي او گسترش يابد) [۶] امام،اراکي،تبريزي،خامنه‌اي،سيستاني و گلپايگاني بهجت و مکارم (احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعي آن)ص۴۸ [۷] امام،فاضل و گلپايگاني،اراکي،بهجت،خامنه‌اي،سيستاني،فاضل مکارم(احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعي آن)ص۶۷ [۸] امام،اراکي،تبريزي،خامنه‌اي،سيستاني و گلپايگاني بهجت و مکارم (احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعي آن)ص۱۰۱ [۹] بحارالأنوار, ج ۱۰۱, ص ۳۸؛ مستدرک الوسائل, ج۱۴, ص ۳۰۳. [۱۰] من لايحضره الفقيه، صدوق، ج۴، ص۴۷۴، ح۴۶۵۹. [۱۱] (المسندرک علي الصحيحين،ج۱فص۲۰۱)