تربیت فرزند بر اساس آموزه‌های امام صادق (ع)

مهرخانه/ از جمله تأکيدات و سفارشات امام صادق عليه‌السلام در مورد کودکان آن است که: «فرزندان خود را زياد ببوسيد؛ به درستي که براي هر بوسه‌اي درجه‌اي براي شما در بهشت به اندازه مسير پانصد سال خواهد بود». فرزندآوري، توصيه اسلام است و يکي از اهداف ازدواج، اما در اسلام همان‌قدر که بر فرزندآوري تأکيد شده است، براي تربيت فرزند و انديشيدن به آن نيز توصيه‌هاي فراواني صورت گرفته است؛ به‌طوري‌که حتي در انتخاب همسر نيز بر اين نکته که انتخاب امروز، مادر و پدر فرزند آينده است هم توجه مي‌شود. قدم بعدي آموزه‌هاي اسلام، نحوه برخورد و نوع مراوده با فرزند است؛ خصوصاً در ايامي که کودک هم نيازمند به حمايت والدين است و هم تأثيرپذير از ايشان. توجه به ابعاد مختلف روحي کودک و تربيت غيرمستقيم و گاه مستقيم او، همه و همه از عوامل اثرگذار بر آينده و شخصيت‌يافتن اوست. نگاهي به آموزه‌هاي اسلام در بيان امام صادق عليه‌السلام به عنوان رييس مکتب شيعه که شاگردان فراواني نيز داشته‌اند، ما را در اين راه دشوار و در يافتن مسير صحيح هم‌قدمي با کودکانمان ياري خواهد کرد. چنان‌چه امام صادق عليه‌السلام هم بر عواقب اقدام بدون برنامه‌ريزي و دقت عمل تذکر داده و مي‌فرمايند: «کسي که بدون بصيرت و دانايي به کاري دست زند، مانند مسافري است که در بيراهه مي‌رود؛ هر قدر بر سرعت خود مي افزايد، به همان نسبت از جاده دورتر مي‌شود» 1. اصول والديني پدر و مادري، تابع رعايت اصول و قواعدي کلي است. الف- دعا دعا، يکي از ضروري‌ترين عوامل اتحاد ميان خالق و مخلوق است؛ از عواملي است که باعث ياد مستمر خداوند و مرور خواسته‌هاي خود و دستورات الهي مي‌شود. اين نکته در مورد تربيت و مقدمات تربيت نيز مصداق يافته است؛ چنان‌چه از امام صادق عليه‌السلام نقل شده است که زماني که ازدواج کرديد، چنين دعا کنيد: «خدايا، براي من از اين زن، فرزند پاکي مقدر نما و او را جانشين صالحي براي من در زندگي دنيا و بعد از مرگم قرار ده». ب- رعايت حقوق امام صادق عليه‌السلام سه حق را بر پدر لازم مي‌دانند؛ سه حقي که از مراحل اوليه خلق تا بزرگسالي با اوست. ايشان مي‌فرمايند: «فرزند بر پدر سه حق دارد: انتخاب مادر مناسب براي او، نام نيک نهادن بر او و جديت در تربيت او». ج- رعايت عدالت يکي از اولين اقدامات پيامبر بعد از علني‌شدن اسلام، مبارزه با سنت جاهلي دخترکشي بود. پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم با اکرام فاطمه زهرا سلام‌الله‌عليها در برابر اين سنت، ايستادگي کردند و به مسلمانان آموختند که تفاوتي ميان دختر و پسر وجود ندارد. لذا رعايت اين اصل در تمام مراحل، از اصول اساسي و بنيادين به‌شمار مي‌رود. امام صادق عليه‌السلام مي‌فرمايند: «بين فرزندان خود به عدالت رفتار نماييد؛ همان‌طور که مايل‌ايد فرزندان شما بين‌تان به عدل و داد رفتار کنند». حتي اهميت بيشتر را به دختر داده و مي‌فرمايند: «دختران نيکي‌هايى هستند که در برابر آن پاداش داده مى‌شود؛ و پسران همچون نعمتى هستند که از آن بازخواست مى‌شود». د- توجه به تربيت همان‌طور که گفته شد تربيت و آموختن اصول رفتاري به کودکان، از اصلي‌ترين وظايف والدين است. امام صادق عليه‌السلام فرموده‌اند: «بهترين ارثى که پدران براى فرزندان باقى مى‌گذارند، ادب است نه ثروت.». 2. اقتضائات سني هر سن، اقتضائات مخصوص به خود را دارد و بايد با توجه به مناسبات آن سن، با کودک برخورد کرد. آموختن پيش از موعد برخي امور به کودک، ممکن است باعث دل‌زدگي و عکس‌العمل منفي او شود؛ ازاين‌رو اسلام بر محدوده‌هاي سني و نوع آموزش در آن‌ها نيز توجهي خاص داشته و تذکراتي در اين باب ارائه داده است. الف- قانون هفت سال يکي از مهم‌ترين نکات در آموزه‌هاي اسلامي، تقسيم مراحل تربيتي کودک به هفت سال اول و دوم و سوم است. در اين تقسيم‌بندي چنانچه امام صادق عليه‌السلام مي‌فرمايند: «طفل هفت سال بازي کند، هفت سال خواندن و نوشتن بياموزد، هفت سال حلال و حرام (احکام الهي) را ياد بگيرد». ب- آموزش مستمر از نکات ديگر آموزه‌ها آن است که نوجوان بايد در حال فراگيري باشد و تلاش کرد زمان خالي براي انديشه‌هاي بيهوده و افکار نادرست براي او باقي نماند و تمام مدت او به آموزش فنوني براي آينده زندگي و يا تفريحاتي نشاط‌بخش بگذرد. امام صادق عليه‌السلام توصيه مي‌کنند: «دوست ندارم يکي از شما جوانان را ببينم؛ مگر در يکي از دو حال: يا دانا يا در حال يادگيري و دانش‌اندوزي». 3. تربيت عاطفي يکي از مهم‌ترين نکاتي که در برخورد با کودکان و حتي بزرگسالان قابل تأمل است، ارضاي عاطفي و بيان علاقه‌مندي‌هاست. مخاطب ما، خصوصاً زماني که کودک است، نيازمند آن است که مورد محبت و تأييد قرار بگيرد و از لحاظ عاطفي دلگرم باشد. الف- مهرباني محبت به کودک، خصوصاً در سن نوپايي، حد و مرزي ندارد و بايد بي‌دريغ ابراز شود. امام صادق عليه‌السلام در عبارتي اين محبت را عاملي براي آمرزش والدين دانسته و مي‌فرمايند: «خداوند به بنده، به خاطر محبت شديد او به فرزندش، رحم مى‌کند». امام عليه‌السلام در جايي ديگر و در مورد اجر نيکي و مهرباني با فرزندان مي‌فرمايند: «نيکى انسان به فرزند خويش همان نيکى او به پدر و مادر خويش است». و در عبارتي ديگر توصيه مي‌کنند: «فرزندانتان را گرامى بداريد و آدابشان را نيکو کنيد تا آمرزيده شويد» . ب- بوسيدن از جمله تأکيدات و سفارشات امام صادق عليه‌السلام در مورد کودکان آن است که: «فرزندان خود را زياد ببوسيد؛ به درستي که براي هر بوسه‌اي درجه‌اي براي شما در بهشت به اندازه مسير پانصد سال خواهد بود». ج- هديه دادن هديه دادن، يکي ديگر از نشانه‌هاي علاقه است؛ ميزان و قيمت هديه مهم نيست، بلکه آن‌چه در آن اهميت دارد، به‌خاطر داشتن فرد است. هرچند خوب است آن‌چه براي فرزندانمان تهيه مي‌کنيم، متناسب با سن و شرايط مالي و نوع نگاه ما به زندگي باشد. امام صادق عليه‌السلام در اين زمينه مي‌فرمايند: «هرگاه مردي به سفر مي‌رود، هنگامي که نزد خانواده‌اش برمي‌گردد، بايد چيز تازه‌اي بخرد؛ اگر چه چيزي کم‌ارزش همچون سنگ باشد» . 4. تربيت ديني تربيت عاطفي کودک، يک بعد تربيتي اوست، اما بايد به ابعاد ديگري وجودي کودک، خصوصاً هدف از خلقت، توجه ويژه داشت. در اين مسير، اسلام نکات مهمي را از ابتداي تولد تا مراحل بعدي آن متذکر شده است که امام عليه‌السلام نيز بدان‌ها اشاره کرده‌اند. الف- آموزه‌هاي بدو تولد اذان و اقامه گفتن در گوش کودک، نشان از مسلماني اوست. امام صادق عليه‌السلام نيز مي‌فرمايند: «هر کس فرزندي براي او متولد شد، پس در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه بگويد. همانا اين عمل، ايمني از شيطان است». سفارش ديگر امام عليه‌السلام در مورد برداشتن کام نوزاد با تربت سيدالشهدا عليه‌السلام است: «کام فرزندانتان را با تربت امام حسين عليه‌السلام برداريد که ايمني‌بخش است». در روايت ديگري از امام به آموزه‌اي ديگر اشاره شده است: «نوزاد را در روز هفتم ولادت نامگذاري مي‌کنند و براي او عقيقه مي‌دهند و موي سرش را مي‌تراشند». ب- رفتار عملي لازم است بيش و پيش از هر رفتاري، آن‌چه بايد انجام گيرد را به صورت عملي به کودک بياموزيم و نشان دهيم. در سيره امام عليه‌السلام مي‌خوانيم که ايشان در بازي کودکان شرکت مي‌کردند و هرگاه با عدم صداقت برخي از کودکان مواجه مي‌شدند، بازي را ترک کرده و با خواهش ديگران به بازي برمي‌گشتند. ج- آن‌چه بايد تعليم داد در مراحل بعدي، بايد بر روي بنيه علمي و اعتقادي نوجوانان کار کرد. امام صادق عليه‌السلام بر اين امر سفارشات زيادي دارند. ايشان مي‌فرمايند: «احاديث اسلامي را به نوجوانان خود بياموزيد (و در انجام اين وظيفه تربيتي تسريع کنيد)، پيش از آن‌که مخالفان گمراه بر شما پيشي گيرند (و آنان را گمراه سازند)». امام عليه‌السلام در عبارت ديگري باتوجه به اثرگذاري قرآن بر انديشه و افکار آدمي بر قرائت قرآن تأکيد داشته و مي‌فرمايند: «جوان مؤمني که به قرائت قرآن بپردازد، قرآن باگوشت و خونش درمي‌آميزد». با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد