زندگی پر رمز و راز زنان در ترکمن صحرا

خراسان/ ايران سرزميني بي‌همتا از همنشيني صدها قوم و طايفه است. اقوامي با آداب و رسوم و فرهنگ‌ رنگارنگ که همجواري‌شان، ترکيبي بي‌نظير و رنگين‌کماني زيبا آفريده است. هر بخش از ايران به فراخور تاريخ کهن و اقليم و آب و هوا و رسوم ديرينه‌شان، سبک زندگي ويژه‌اي دارند که شايد براي بسياري از ما شگفت‌انگيز باشد؛ آداب و سنت‌هايي که در کمال تاسف بخشي از آن در حال فراموشي است. با اين همه، هنوز در عروسي و عزا، در تولد و مرگ و در کار و زندگي روزمره هر يک از اين اقوام، اتفاقات جالب و هيجان‌انگيزي وجود دارد که ايران‌گردان جهان را همچنان به سوي خود مي‌خواند. ترکمن‌هاي ايران هم، در زمره همان اقوام اصيل و شريفي هستند که سبک زندگي و آداب و رسوم‌ بسيار جذابي دارند.آداب و رسومي که پشت سر هر کدام از آن ها چند معني و رمز و راز جالب نهفته است. در پرونده پيش‌رو قدم گذاشته‌ايم به سرزمين رنگارنگ اقوام ترکمن و سبک زندگي زناني که روح حيات ترکمن‌ها هستند. به ياد «مارال»، شير زن ترکمن و قهرمان رمان «آتش بدون دود»، شاهکار «نادر ابراهيمي». با ما همراه باشيد. قومي با پيشينه 6هزار ساله ترکمن‌ها از شش هزار سال پيش در بخش انتهايي منطقه شمالي سواحل درياچه اشيق گل، در کنار مسير دريا و رود جيحون اقامت داشتند. در حقيقت محدوده ترکمنستان کنوني که از ديرباز مسکوني بوده است، همواره جزئي از حکومت هاي ايران يا کوشانيان سغدي (حکام آسياي مرکزي و بخشي از افغانستان فعلي) بوده است. اما تاريخ جديد ترکمن‌هاي ايران، با امضاي قرارداد رسمي مرزبندي در دسامبر 1881 ميلادي بين دو کشور ايران و روسيه آغاز شده است. قراردادي که مرزهاي رسمي بين دو کشور را به وسيله عوامل جغرافيايي تعيين کرد. ترکمن‌هاي ايران در استان گلستان ساکن‌اند و با جمعيتي در حدود يک سوم جمعيت گلستان، بيشتر در شهرستان‌هاي گنبدکاووس، آق قلا، گميشان، بندرترکمن و مراوه تپه زندگي مي‌کنند. ترکمن‌ها به قبايل و تيره‌هاي متعددي تقسيم مي‌شوند که برخي از آن ها عبارتند از: عالي ايلي، چاودار، يمرلي، ارساري، سالور، ساريق، تکه، يموت و گوگلان. به طور کلي، از نظر ساخت اجتماعي سنتي ترکمن‌ها، هر ايل به چند طايفه و هر طايفه به چند تيره يا اونليق و هر تيره به چند ابه تقسيم شده‌اند. ابه کوچک‌ترين واحد اقتصادي، اجتماعي و سياسي ترکمن است که برحسب خويشاوندي خوني در خط ذکور از چند «اُي» هم تبار تشکيل يافته است. زنان ترکمن، نقش اول سناريوي مديريت زندگي ترکمن‌ها قبل از اين داراي خانواده‌هاي گسترده و بزرگ با يک رئيس خانواده مقتدر و مستبد بوده‌اند. خانواده کوچک تر و هسته‌اي (زن و شوهري)، در قرن حاضر و به تدريج در ميان آن ها پا گرفته است. در ميان ترکمن‌ها، فعاليت‌هاي زن و مرد به طور جداگانه مشخص شده است. مردان کارهاي کشاورزي و دامداري را انجام مي‌دهند در حالي که زنان به کارهايي همچون برپا کردن و برچيدن «اُي» (آلاچيق ترکمني)، تهيه آرد، چيدن و خشک کردن ميوه، دوشيدن شير گاو و گوسفند، قالي بافي، نمدمالي، تهيه لبنيات و تميز کردن پشم مي‌پردازند. گذشته از آن، زنان فعاليت هاي ديگري همچون بزرگ کردن بچه، نگهداري کودک، آشپزي و شست و شو را انجام مي‌دهند. زنان ترکمن در بافتن قالي‌هاي مشهور ترکمني نقش اصلي را دارند. آن‌ها از همان کودکي به دختران خود هنر قالي‌بافي را مي‌آموزند. در واقع زنان رنگرزان نخ‌هاي قالي و بافندگان اصلي تار و پود آن هستند. با سنت‌هاي زنان ترکمن، آشنا شويد لاله‌خواني| عاشقانه‌اي زنانه دختران ترکمن از ديرباز با سرودن ترانه‌هايي که اصطلاحا (لاله) گفته مي‌شود به بيان افکار و احساسات خود مي‌پردازند. لاله در شب‌هاي مهتابي به صورت دسته جمعي خوانده مي‌شود. لاله بوقوردان لاله (صدايي که از گلو خارج مي‌شود) و حمل لاله، شکل‌هاي مختلف لاله‌خواني است. از مشهورترين لاله‌ها «چونقير قوي» است که سرنوشت دختري را بيان مي‌کند که به اجبار عروس ديار غريبه شده است. بيت اول اين سروده چنين است: «اگر به چاه عميقي سنگ بياندازي گم مي شود مادرجان، اگر هم به جاي دور دختر بدهي گم مي شود مادر جان».