مهر/ رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی، خواستار مشارکت همه بخشهای سلامت، دامپزشکی و محیط زیست برای مقابله با بحران جهانی مقاومت میکروبی شد.
به مناسبت هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی و با توجه به اهمیت روزافزون این موضوع در سلامت عمومی، با یدالله سهرابی، رئیس نظام پزشکی نوشهر و رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی، گفتگو کرده ایم.
چرا مقاومت میکروبی به یکی از مهمترین تهدیدهای نظام سلامت در جهان تبدیل شده است.
سهرابی: مقاومت میکروبی یا مقاومت ضدمیکروبی (AMR) زمانی اتفاق میافتد که میکروارگانیسمهایی مانند باکتریها، ویروسها، قارچها و انگلها در برابر داروهایی که برای مهار و درمان عفونتها استفاده میشوند، مقاومت پیدا کنند. در نتیجه، داروهایی که پیشتر برای درمان عفونتها مؤثر بودند، دیگر اثربخشی لازم را ندارند و درمان بیماران با دشواری بیشتری مواجه میشود.
امروزه مقاومت میکروبی یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی در سطح جهان محسوب میشود. برآوردهای جهانی نشان میدهد که در سال ۲۰۱۹، مقاومت باکتریایی به طور مستقیم عامل حدود ۱.۲۷ میلیون مرگ بوده و در مجموع با حدود ۴.۹۵ میلیون مرگ ارتباط داشته است.
این آمار نشان میدهد که با یک بحران جدی و فراگیر مواجه هستیم؛ بحرانی که اگر بهموقع کنترل نشود، میتواند دستاوردهای چندین دهه علم پزشکی را با خطر مواجه کند.
اهمیت موضوع زمانی بیشتر میشود که بدانیم مقاومت میکروبی میتواند درمان عفونتهای ساده، جراحیها، پیوند اعضا، شیمیدرمانی و مراقبت از بیماران بستری را با چالش جدی مواجه کند.
شعار هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی «میکروبهای مقاوم به دارو قابل دیدن نیستند، ولی مبتلایان به آن قابل مشاهدهاند»، چه پیامی برای جامعه دارد.
سهرابی: این شعار پیام بسیار مهمی دارد؛ مقاومت میکروبی پدیدهای نامرئی است، اما آثار و پیامدهای آن کاملاً قابل مشاهده است.
مردمی که به عفونتهای مقاوم مبتلا میشوند، ممکن است مدت طولانیتری در بیمارستان بستری شوند، درمانهای پیچیدهتری دریافت کنند، هزینههای سنگینتری بپردازند و حتی جان خود را از دست بدهند.
هدف این شعار آن است که جامعه متوجه شود مقاومت میکروبی صرفاً یک موضوع تخصصی و مربوط به پزشکان و داروسازان نیست، بلکه مسئلهای عمومی است که سلامت همه افراد جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد.
بنابراین، افزایش آگاهی عمومی، اصلاح رفتارهای مصرف دارو و مشارکت همه بخشهای جامعه برای مقابله با این تهدید ضروری است.
مهمترین اهداف هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی چیست.
سهرابی: مهمترین هدف، ارتقای آگاهی عمومی و حرفهای درباره پیامدهای مصرف نادرست و بیرویه داروهای ضدمیکروبی است.
در این هفته باید بر چند محور اساسی تأکید کنیم:
۱. آگاهسازی مردم درباره خطر مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها.
۲. ترویج مصرف منطقی و مسئولانه داروهای ضدمیکروبی.
۳. تقویت نقش پزشکان، داروسازان، پرستاران و سایر کارکنان نظام سلامت در پیشگیری از مقاومت میکروبی.
۴. توسعه فرهنگ پیشگیری از عفونتها از طریق رعایت بهداشت فردی و عمومی.
۵. ارتقای نظام پایش و مراقبت مقاومت میکروبی و مصرف آنتیبیوتیکها.
۶. جلب مشارکت بخش دامپزشکی، کشاورزی، صنایع غذایی و محیط زیست در چارچوب رویکرد سلامت واحد.
هدف نهایی این است که اثربخشی داروهای حیاتی برای نسل امروز و نسلهای آینده حفظ شود.
چرا مصرف بیرویه و خودسرانه آنتیبیوتیکها تا این اندازه خطرناک است.
سهرابی: آنتیبیوتیکها داروهایی ارزشمند و حیاتی هستند که در درمان عفونتهای باکتریایی نقش اساسی دارند؛ اما مصرف نادرست آنها میتواند به انتخاب و گسترش باکتریهای مقاوم منجر شود.
یکی از اشتباهات رایج در جامعه، مصرف آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا است؛ در حالی که آنتیبیوتیکها بر ویروسها اثری ندارند.
از دیگر رفتارهای نادرست میتوان به مصرف آنتیبیوتیک بدون تجویز پزشک، استفاده از داروهای باقیمانده از درمان قبلی، مصرف داروی دیگران، تغییر خودسرانه مقدار مصرف و قطع یا ادامه درمان برخلاف دستور پزشک اشاره کرد.
باید توجه داشت که نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید براساس تشخیص پزشک و دستورالعملهای علمی تعیین شود. مصرف طولانیتر یا کوتاهتر از مقدار لازم، هر دو میتوانند نامناسب باشند.
کارکنان حوزه سلامت چه نقشی در مهار مقاومت میکروبی دارند.
سهرابی: کارکنان نظام سلامت در خط مقدم مقابله با این بحران قرار دارند و مسئولیت بسیار مهمی بر عهده آنهاست.
پزشکان باید با تشخیص دقیق و در صورت لزوم انجام آزمایشهای میکروبیولوژی، از تجویز غیرضروری آنتیبیوتیکها خودداری کنند و داروی مناسب را با توجه به نوع عفونت، شرایط بیمار و الگوهای مقاومت انتخاب کنند.
داروسازان نیز نقش مهمی در آموزش بیماران، جلوگیری از مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها، نظارت بر مصرف منطقی دارو و اطلاعرسانی درباره عوارض و تداخلات دارویی دارند.
پرستاران و سایر کارکنان مراکز درمانی نیز با رعایت اصول کنترل عفونت، بهداشت دست، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی و مراقبتهای استاندارد میتوانند از انتقال میکروبهای مقاوم جلوگیری کنند.
همچنین اجرای برنامههای مدیریت مصرف آنتیبیوتیکها در بیمارستانها و مراکز درمانی باید به صورت جدی دنبال شود.
برای پیشگیری از مقاومت میکروبی چه اقداماتی باید در سطح جامعه انجام شود.
سهرابی: پیشگیری از مقاومت میکروبی نیازمند مشارکت همگانی است. مردم باید بدانند که آنتیبیوتیک داروی معمولی برای درمان هر نوع بیماری نیست.
مهمترین اقدامات پیشگیرانه عبارتند از:
خودداری از مصرف آنتیبیوتیک بدون تجویز پزشک.
پرهیز از درخواست آنتیبیوتیک برای بیماریهای ویروسی.
مصرف دارو دقیقاً مطابق دستور پزشک.
خودداری از به اشتراک گذاشتن دارو با دیگران.
رعایت بهداشت دست و اصول بهداشت فردی.
واکسیناسیون بهموقع برای پیشگیری از عفونتها.
رعایت اصول بهداشتی در مراکز درمانی و محیطهای عمومی.
تهیه دارو از مراکز معتبر و مجاز.
تقویت نظام پایش و گزارشدهی مقاومت میکروبی.
باید بدانیم هر بار که بدون ضرورت از آنتیبیوتیک استفاده میکنیم، احتمال انتخاب و گسترش میکروبهای مقاوم را افزایش میدهیم.
مقاومت میکروبی چه تأثیری بر آینده درمان بیماریها و عملکرد نظام سلامت خواهد داشت.
سهرابی: یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای مقاومت میکروبی، کاهش اثربخشی داروهای حیاتی است. اگر روند فعلی کنترل نشود، ممکن است درمان برخی عفونتها که امروزه بهراحتی قابل درمان هستند، در آینده بسیار دشوار یا حتی غیرممکن شود.
این مسئله فقط به درمان عفونتها محدود نمیشود. بسیاری از اقدامات پیشرفته پزشکی مانند جراحیهای بزرگ، پیوند اعضا، درمان سرطان، مراقبت از نوزادان نارس و درمان بیماران دارای نقص ایمنی، به وجود داروهای مؤثر ضدمیکروبی وابسته هستند.
از سوی دیگر، افزایش مدت بستری، هزینههای درمان، فشار بر منابع بیمارستانی و افزایش مرگومیر میتواند پایداری نظامهای سلامت را با چالش جدی مواجه کند.
بنابراین مقاومت میکروبی صرفاً یک بحران دارویی نیست، بلکه تهدیدی برای دستاوردهای پزشکی و امنیت سلامت جوامع محسوب میشود.
مصرف بیرویه آنتیبیوتیکها در دامداری، مرغداری، آبزیپروری و حوزه دامپزشکی چه نقشی در گسترش مقاومت میکروبی دارد و این مسئله چه تهدیدهایی برای سلامت انسان به همراه خواهد داشت.
سهرابی: یکی از ابعاد بسیار مهم مقاومت میکروبی که گاهی کمتر مورد توجه قرار میگیرد، مصرف غیراصولی و بیرویه داروهای ضدمیکروبی در بخش دامپزشکی، دامداری، مرغداری و آبزیپروری است.
باید توجه داشته باشیم که مقاومت میکروبی صرفاً یک مشکل مربوط به بیمارستانها و مراکز درمانی انسانی نیست، بلکه بخش مهمی از چرخه شکلگیری و انتشار آن میتواند با نحوه مصرف دارو در بخش تولیدات دامی و کشاورزی ارتباط داشته باشد.
استفاده غیرضروری یا نامناسب از آنتیبیوتیکها در دام و طیور، بهویژه زمانی که بدون تشخیص دامپزشک، بدون بررسی ضرورت درمان و بدون رعایت دستورالعملهای علمی انجام شود، موجب ایجاد فشار انتخابی بر جمعیت میکروبی میشود. در چنین شرایطی، میکروبهای حساس از بین میروند، اما میکروبهایی که توانایی مقاومت دارند باقی میمانند و تکثیر میشوند. این عوامل مقاوم میتوانند از راههای مختلف به انسان و محیط زیست منتقل شوند.
این انتقال ممکن است از طریق مصرف گوشت، مرغ، تخممرغ، شیر و سایر فرآوردههای غذایی آلوده به باکتریهای مقاوم، تماس مستقیم کارکنان دامداری و مرغداری با حیوانات، آب و خاک آلوده، کود حیوانی و پساب واحدهای پرورش دام و طیور صورت گیرد.
نکته مهم این است که خطر اصلی صرفاً وجود باقیمانده آنتیبیوتیک در مواد غذایی نیست؛ بلکه انتقال باکتریهای مقاوم و حتی ژنهای مقاومت میکروبی از حیوانات و محیط به انسان نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. بنابراین، حتی اگر باقیمانده دارو در یک محصول غذایی وجود نداشته باشد، همچنان امکان انتقال میکروبهای مقاوم از مسیرهای دیگر مطرح است.
یکی از نگرانیهای جدی، استفاده از آنتیبیوتیکها با هدف افزایش سرعت رشد و بهبود عملکرد تولیدی دام و طیور است. مصرف آنتیبیوتیکها نباید به ابزاری برای جبران ضعف مدیریت بهداشتی، تراکم نامناسب پرورش، تهویه غیراستاندارد یا شرایط نامطلوب نگهداری حیوانات تبدیل شود.
استفاده از این داروها باید بر اساس ضرورت علمی و با نظارت دامپزشک صورت گیرد. همچنین مصرف پیشگیرانه و گروهی آنتیبیوتیکها در گلهها، بدون ارزیابی خطر و اندیکاسیون مشخص، میتواند زمینه گسترش مقاومت را فراهم کند.
در این زمینه چند اقدام اساسی ضروری است:
نخست، تجویز و مصرف آنتیبیوتیک در دام و طیور باید با تشخیص و نظارت دامپزشک و بر اساس دستورالعملهای علمی انجام شود.
دوم، مصرف آنتیبیوتیکها برای تحریک رشد و افزایش وزن دام و طیور نباید مجاز باشد.
سوم، از مصرف خودسرانه، غیرضروری و گروهی داروهای ضدمیکروبی در واحدهای پرورش دام، طیور و آبزیان جلوگیری شود.
چهارم، در صورت امکان و ضرورت بالینی، از کشت میکروبی و آزمون تعیین حساسیت آنتیبیوتیکی برای انتخاب داروی مناسب استفاده شود.
پنجم، دوره درمان، مقدار و نحوه مصرف دارو مطابق دستورالعمل دامپزشکی رعایت شود.
ششم، دوره منع مصرف داروهای دامپزشکی پیش از عرضه گوشت، شیر، تخممرغ و سایر فرآوردههای دامی به بازار بهطور دقیق رعایت شود تا باقیمانده داروها در محصولات غذایی از حدود مجاز تجاوز نکند.
هفتم، نظارت بر واردات، تولید، توزیع و عرضه داروهای دامپزشکی و کنترل مصرف آنها در واحدهای تولیدی تقویت شود.
هشتم، بهداشت جایگاه نگهداری حیوانات، واکسیناسیون، تهویه مناسب، تأمین آب و غذای سالم، کاهش تراکم پرورش و رعایت اصول امنیت زیستی مورد توجه جدی قرار گیرد.
نکته دیگری که باید به آن توجه کنیم، نقش صنعت آبزیپروری است. مصرف غیراصولی داروهای ضدمیکروبی در مزارع پرورش ماهی و میگو میتواند از طریق آب، رسوبات و محیطهای آبی، زمینه انتشار عوامل مقاوم را فراهم کند. بنابراین نظارت بر مصرف دارو در این بخش نیز اهمیت زیادی دارد.
در مجموع، باید بپذیریم که سلامت انسان، حیوان و محیط زیست به یکدیگر وابستهاند. هیچ کشوری نمیتواند صرفاً با کنترل مصرف آنتیبیوتیک در بیمارستانها، بحران مقاومت میکروبی را مهار کند و در عین حال نسبت به مصرف دارو در دامداریها، مرغداریها و سایر بخشهای تولید مواد غذایی بیتفاوت باشد.
منظور از رویکرد اقدام واحد یا سلامت واحد در مقابله با مقاومت میکروبی چیست.
سهرابی: مقاومت میکروبی مرز جغرافیایی و سازمانی نمیشناسد. به همین دلیل مقابله با آن نیازمند همکاری هماهنگ میان وزارت بهداشت، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان دامپزشکی، سازمان غذا و دارو، پزشکان، داروسازان، دامپزشکان، دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی و سازمانهای مرتبط با محیط زیست است.
رویکرد سلامت واحد (One Health) بر این اصل تأکید دارد که سلامت انسان، حیوان و محیط زیست به یکدیگر وابستهاند.
برای مثال، اگر در حوزه پزشکی مصرف آنتیبیوتیکها کنترل شود اما در دامداری و مرغداری مصرف بیرویه ادامه داشته باشد، همچنان خطر انتشار میکروبهای مقاوم وجود خواهد داشت.
بنابراین باید سیاستگذاری، آموزش، نظارت، پایش و اقدامات پیشگیرانه بهصورت یکپارچه و هماهنگ انجام شود.
در حقیقت، سلامت انسان را نمیتوان جدا از سلامت حیوانات و محیط زیست بررسی کرد و مهار مقاومت میکروبی بدون همکاری بینبخشی امکانپذیر نخواهد بود.
برای مهار این بحران چه اقدام فوری باید در دستور کار مسئولان و متولیان حوزه سلامت قرار گیرد.
سهرابی: شعار «اقدام فوری، حفاظت از امروز و تضمین آینده» باید به یک برنامه عملیاتی و مستمر تبدیل شود.
در این مسیر چند اقدام ضروری است:
نخست، تقویت نظام پایش مقاومت میکروبی و ایجاد بانک اطلاعاتی دقیق از الگوهای مقاومت در کشور.
دوم، اجرای جدی دستورالعملهای تجویز و مصرف منطقی آنتیبیوتیکها در مراکز درمانی.
سوم، تقویت آزمایشگاههای میکروبشناسی و دسترسی مناسب به خدمات تشخیصی.
چهارم، افزایش نظارت بر زنجیره تأمین و توزیع دارو و مقابله با عرضه غیرمجاز آنتیبیوتیکها.
پنجم، آموزش مستمر جامعه و کارکنان حوزه سلامت.
ششم، کنترل مصرف آنتیبیوتیکها در بخش دامپزشکی و کشاورزی.
هفتم، توسعه برنامههای پیشگیری از عفونت و کنترل انتقال عوامل بیماریزا در مراکز درمانی و محیطهای تولیدی.
و در نهایت، حمایت از پژوهش، تولید داروهای جدید و توسعه روشهای تشخیصی سریع.
با توجه به مسئولیت شما در کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی کشور، نقش نظام پزشکی در این زمینه چیست.
سهرابی: سازمان نظام پزشکی بهعنوان یکی از نهادهای مهم حرفهای حوزه سلامت، میتواند نقش مؤثری در ارتقای فرهنگ تجویز و مصرف منطقی دارو ایفا کند.
کمیسیون دارو و تجهیزات سازمان نظام پزشکی نیز با توجه به مأموریتهای تخصصی خود میتواند در زمینه بررسی چالشهای دارویی، ارتقای سیاستهای مصرف منطقی دارو، تعامل با نهادهای مسئول و حمایت از برنامههای آموزشی و نظارتی نقشآفرینی کند.
ما معتقدیم که مقابله با مقاومت میکروبی باید از سطح توصیههای عمومی فراتر برود و به یک اولویت جدی در سیاستگذاری سلامت کشور تبدیل شود.
همچنین لازم است پزشکان و داروسازان در کنار سایر اعضای تیم سلامت، با مسئولیتپذیری حرفهای و همکاری علمی، در این مسیر مشارکت کنند.
چه توصیه ای به مردم و جامعه پزشکی به مناسبت هفته اطلاعرسانی مهار مقاومت میکروبی دارید.
سهرابی: پیام من به مردم این است که آنتیبیوتیکها سرمایهای ارزشمند برای سلامت جامعه هستند و نباید با مصرف خودسرانه و غیرمنطقی، اثربخشی آنها را به خطر بیاندازیم.
از همکاران پزشک، داروساز، پرستار و سایر کارکنان نظام سلامت نیز انتظار داریم که با رعایت اصول علمی، تجویز منطقی دارو و آموزش مستمر بیماران، در مهار این بحران نقشآفرینی کنند.
همچنین از مسئولان حوزه دامپزشکی، کشاورزی و محیط زیست درخواست میکنم که با جدیت بیشتری در زمینه کنترل مصرف داروهای ضدمیکروبی و پیشگیری از انتشار عوامل مقاوم اقدام کنند.
باید به خاطر داشته باشیم که مقاومت میکروبی یک تهدید خاموش اما بسیار جدی است. اگر امروز اقدام نکنیم، فردا ممکن است داروهایی که جان میلیونها انسان را نجات میدهند، کارایی خود را از دست بدهند.
مقابله با مقاومت میکروبی مسئولیت مشترک همه ما است؛ از پزشک و داروساز و پرستار گرفته تا دامپزشک، دامدار، مرغدار، تولیدکننده مواد غذایی و مصرف کننده.
آنتیبیوتیکها را مسئولانه مصرف کنیم تا اثربخشی آنها برای امروز و نسلهای آینده حفظ شود.
















