روانشناسی/ چرا نمی‌نشینی بچه؟

جام جم/ بيش‌فعالي از شايع‌ترين اختلال‌هاي روان‌شناسي است و شيوع آن تا 20 درصد تخمين‌زده مي‌شود. اين بيماري امروزه به علت دسترسي بهتر به امکانات بهداشتي، تغيير سبک زندگي و تعداد کمتر فرزندان در خانواده که باعث مي‌شود والدين بيشتر به آنها توجه کنند، بهتر تشخيص داده و درمان مي‌شود. از طرفي سطح آگاهي مردم بالا رفته و با مشاهده علائم، فرزندشان را نزد پزشک مي برند. دکتر ميترا حکيم شوشتري، فوق تخصص روانپزشکي کودک و نوجوان و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشکي تهران، در گفت وگو با جام جم مي گويد: عامل اين بيماري بيولوژيک است و معمولا در اطرافيان سابقه ابتلا وجود دارد. او ادامه مي دهد: برخي کودکان فقط دچار بيش فعالي هستند و برخي هم بيش فعالي و هم نقص توجه دارند که در حالت دوم اوضاع بد است. البته اين طور نيست که هر کودکي که کم تمرکز است الزاما به بيش فعالي هم مبتلاست. بچه هايي که نمي توانند آرام بمانند دکتر شوشتري مي گويد: بچه هاي دچار بيش فعالي مدام در حال حرکت و پرحرفي هستند و نمي توانند آرام و در حالت نشسته بازي کنند و ماندن در يک وضع ثابت برايشان سخت است. مادر و پدر اين کودکان مي گويند انگار موتوري در وجود آنها روشن است که هرگز خاموش نمي شود.او يادآوري مي کند: هر نوع پرتحرکي را نمي توان بيش فعالي دانست، زيرا اضطراب هم برخي علائم اين اختلال را تقليد مي کند و نبايد بي جهت انگ بيش فعالي به کودک زد. وقتي کودک از اين شاخه به آن شاخه مي پرد بچه دچار بيش فعالي تحمل کمي دارد و فعاليت هايش را نيمه کاره رها مي کند و مدام از اين شاخه به آن شاخه مي پرد. کودکان دچار اين اختلال نمي توانند نوبت را رعايت کنند. برخي کودکان هم دچار نقص توجه و کم تمرکزي هستند. براي آنها شروع کار، سازمان دهي و انجام مرحله به مرحله کارها سخت است، مدام وسايل خود را گم مي کنند و نامرتب و بي نظم هستند. شوشتري، روانپزشک کودک و نوجوان مي گويد: برخلاف آنچه همه فکر مي کنند، اين بچه ها در رياضي مشکل چنداني ندارند، چون رياضي به تمرکز وابسته نيست و استدلالي است و هر وقت حواس کودک پرت شود، مي تواند با جمع کردن دوباره حواسش به حل مساله بپردازد؛ ولي آنها در ديکته مشکل دارند، چون ديکته نوشتن روند مداومي دارد و اگر به علت از دست دادن تمرکز لحظه اي عقب بماند، فرصت اصلاح وجود نخواهد داشت.گاهي مشکل بچه هاي دچار نقص توجه به دليل اين که علائم خاصي ندارند، تشخيص داده نمي شود و اطرافيان تصور مي کنند کم هوش هستند و حتي ممکن است از مدرسه اخراج شوند. به گفته دکتر حکيم شوشتري، بچه هاي بيش فعال چون پر سروصدا هستند و نظم را مختل مي کنند، جلب توجه مي کنند و احتمال اين که براي درمانشان اقدام و بيماري شان تشخيص داده شود، بيشتر است. هر شيطنتي بيش فعالي نيست خيلي از بچه هاي زيردبستان انرژي بالايي دارند، پرتحرک هستند و حوصله انجام کاري را ندارند، اما برخي والدين با مشاهده اين شيطنت ها، تصور مي کنند کودکشان دچار بيش فعالي است؛ در صورتي که اين تصور اشتباه است. اين روانپزشک کودک توضيح مي دهد: يک کمبود خواب ساده يا سوءتغذيه نيز ممکن است باعث حواس پرتي و بي قراري کودک شود. حتي بازي با اسباب بازي هاي غيراستاندارد که معمولا حاوي سرب است نيز مسموميت ايجاد مي کند که اين مسموميت علائم بيش فعالي را نشان مي دهد، بنابراين نبايد بي جهت و بدون مشورت با پزشک به کودک انگ زد. بچه هايي که کارهاي غيرعادي انجام مي دهند کودک بيش فعال همه جا علائم بيش فعالي را دارد و اگر بچه اي فقط در خانه يا مدرسه چنين علائمي را نشان دهد، بايد به دنبال مشکلي در خانه يا مدرسه بود. دکتر شوشتري با اشاره به اين که علائم معمولا قبل از هفت سالگي شروع مي شود و اگر بعد از ده سالگي ديده شود، بايد به دنبال علت ديگري بود، مي گويد: کودکان بيش فعال کارهاي خطرناک و غيرعادي انجام مي دهند، در حالي که کودک عادي از چهار سالگي به بعد مثلا مي ترسد روي بلندي برود، مگر اين که واقعا هيچ سرگرمي اي نداشته باشد يا به او بي توجهي شود. او يکي از راه هاي تشخيص را توجه به پيشرفت نقاشي کودکان مي داند. پيشرفت نقاشي کودکان بيش فعال و دچار نقص توجه، مطلوب نيست. اگر کودک محرک ها و ابزار لازم را داشته باشد، بايد در چهار سالگي بتواند يک آدمک ساده بکشد، ولي اگر نتواند و حوصله اين کار را نداشته باشد، احتمال دارد به نقص توجه مبتلا باشد. رفتار درست با کودکان بيش فعال کودکان بيش فعال در مکان هايي که محرک بيشتري وجود دارد بدتر رفتار مي کنند، مثلا در مهماني رفتارشان بدتر از رفتار در خانه خودشان است. دکتر حکيم شوشتري مي گويد: متاسفانه از آنجا که اين کودکان مدام طرد مي شوند احتمال اين که بعدها دچار مشکل و به راه خلاف کشيده شوند وجود دارد. کودکان بيش فعال پرخاشگر هستند و کنترل هيجان خوبي ندارند و چون قانونمند نيستند و دوست دارند سرگروه باشند و حرف خود را به کرسي بنشانند، روابطشان با ديگران دچار تنش مي شود. آنها راحت ارتباط برقرار مي کنند، ولي چون رفتارشان قابل پيش بيني نيست، ادامه رابطه امکان ندارد. وي مي افزايد: اثر مخرب تنبيه در اين کودکان بيشتر است، چون لجباز هستند و اگر پرخاشگري ببينند، پرخاشگري مي کنند. اين کودکان اعتمادبه نفس پايين تري دارند، چون مدام طرد مي شوند.حمايت خانواده، ضريب هوشي، جايگاه فرزند در خانواده، تعداد فرزندان و بيماري هاي ديگري که مي تواند با بيش فعالي همراهي داشته باشد (مانند تيک و وسواس) در درمان بيماري و پيشرفت آن موثر است. به گفته اين عضو هيات علمي دانشگاه، هر چه زودتر براي درمان اقدام شود، بهتر است زيرا کودک ده دوازده ساله اي که به دليل ابتلا به بيش فعالي يا نقص توجه پيشرفت تحصيلي نداشته و از ديگر همسالانش عقب مانده ممکن است ديگر اعتمادبه نفس و انگيزه لازم را پيدا نکند. درمان بيش فعالي ضروري است فوق تخصص روانپزشکي کودک و نوجوان مي گويد: درمان اصلي بيش فعالي دارويي است. هدف از تجويز داروها آرام کردن کودک نيست، بلکه هدف اين است که کودک کارهاي هدف دار انجام دهد و عملکرد خوبي داشته باشد. شوشتري تاکيد مي کند: متاسفانه يکي از ذهنيت هاي غلط اين است داروهايي که براي اين کودکان تجويز مي شود، اعتيادآور است، در حالي که اگر اين بيماران درمان نشوند، ممکن است در آينده مستعد ابتلا به اعتياد شوند. مصرف دارو زير نظر پزشک به هيچ وجه معتادکننده نيست. او تاکيد مي کند: گاهي پدر و مادرها مي گويند مثلا دايي يا عموي اين بچه هم همين طوري بود و خوب شد؛ ولي اين تفکر غلط است، چون اگر آنها هم درمان مي شدند بي شک مي توانستند جايگاه اجتماعي و خانوادگي بهتري داشته باشند. کنترل علائم مانع افت تحصيلي و دور شدن کودک از محيط سالم مي شود. مثلا اگر آموزگار کودکي را که در کلاس ناآرامي و شلوغ مي کند بيرون و از همسالان سالم دور کند، ممکن است او همنشين آدم هاي ناسالم شده و دچار مشکلات بيشتري شود.