معروف ترین میدان های تاریخ در کجای جهان قرار دارند؟

برترين ها/ «ميدان» در مفهوم واقعي آن، فضاي باز و وسيعي است که معمولا براي اجتماعات مردمي و ارائه خدمات شهري احداث مي شود. ريشه شکل گيري ميدان با اين مفهوم را بايد در «آگورا»هاي يونان باستان جست و جو کرد. آگوراها فضاهاي بازي بودند که معمولا در مرکز شهرها ساخته و توسط ساختمان هاي عمومي و معابد احاطه مي شدند. اگورا درواقع ميدان عمومي شهر بود که براي فعاليت هاي گوناگون مذهبي، سياسي، فضايي، اجتماعي، تجاري و روزانه به کار گرفته مي شد. «فوروم»ها نيز در روم باستان تحت تاثير آگوراها به صورت ميدان هاي عمومي مستطيل شکلي در محل تقاطع دو خيابان اصلي شهر طراحي و ساخته مي شدند. فوروم ها که مراکز اصلي فعاليت هاي مذهبي، سياسي، آموزشي و تجاري بودند تا اوايل قرون وسطي نقشي محوري در شکل دهي شهرهاي رومي داشتند، اما از قرن پنجم ميلادي با انحطاط امپراتوري روم و قدرت گرفتن کليساها، فضاهاي تجمع شهري به سمت کليساها کشيده شدند. درنتيجه مهم ترين فضاي باز شهري براي فعاليت هاي اقتصادي، تجمعات عمومي و از همه مهم تر مراسم مذهبي در مقابل کليساها شکل گرفت. دوره مهم تاريخي بعدي در تکامل ميدان ها را بايد سده هاي 10 و 11 ميلادي در ايتاليا دانست که «پياتزا» يا ميدان بر پايه فوروم هاي رومي پديد آمد و توسعه يافت. در اين دوره ابتدا به خاطر انحصارطلبي اشراف و کليسا، فضاهاي عمومي و خيابان ها با ساختن ديوار و قلعه از دسترس عموم خارج شد. درنتيجه اين اتفاق، فضاهاي باز کوچکي مقابل کليساها و ميان قلعه ها شکل گرفت که امروزه به صورت ميدانچه هايي کوچک در محله هاي قديمي شهرهاي ايتاليا ديده مي شوند. مانند «پياتزا دلاچيسترنا» (Piazza della Cisterna) در مرکز سن جيمي نيانو، که به درو يک چاه آب در ميان چندين عمارت خانواده هاي اشرافي توسعه يافته است، اما به تدريج با تشکيل دولت- شهرها، قدرت اشراف و کليسا کاهش يافت و خيابان ها و مکان هاي عمومي به روي همه شهروندان باز شدند. ميدان ها بازسازي و کليساهاي بزرگ، دادگاه ها، دفاتر شوراي شهر و بازار در اطراف آنها ساخته شدند. در قرن هاي بعدي شهرهاي جديدي ظهور کردند که ميدان ها با کاربري هاي گوناگون، نقش اصلي را در شکل گيري آنها داشتند. ميدان در ايران در ايران نيز از شهرهاي ساساني گرفته (که در آنها، سلسله مراتب فضايي براي شهروندان وجود داشت) تا بعد از ورود اسلام (که برابري فضايي براي همه حاکم شد)، نقش ميدان به عنوان مرکزي براي تجمعات شهري، داد و ستد و مراسم هاي مذهبي و حکومتي غيرقابل انکار است، اما توسعه و رشد ميدان را در شهرسازي اسلامي با شکل گيري محله هاي نيمه مستقل با محوريت مسجد، بازار و ميدان مي توان ديد که برحسب قوميت يا شغل ساکنان ظاهر مي شوند. در اين شهرها ميدان هاي اصلي در مرکز شهر، به خاطر حضور مسجد جامع به عنوان اصلي ترين مکان تجمع مذهبي ظهور مي کنند و رفته رفته نقش چند منظوره اي مي يابند. از آن جمله ميدان نقش جهان در اصفهان، يادگار معماري با کاربري هاي مختلف چون بازار، مساجد، زمين ورزشي و نهادهاي اداري و حکومتي است که نه تنها مکمل و مرتبط با يکديگرند، بلکه کالبد مشترکي را براي حضور بيشتر مردم ايجاد مي کنند و نقش ميدان را از يک ميدان حکومتي فراتر مي برند. اوج شکوفايي شهرسازي در دوره قاجار، منجر به ايفاي نقش مهم ميدان در فضاي شهري مي شود. ميدان هاي محلي با داشتن مسجد، بازارچه، حمام و... نيازهاي روزمره ساکنان را برطرف مي کنند و ميدان هاي مرکزي نقش ها و عملکردهاي متفاوت تجاري، ورزشي، مذهبي، اداري و حکومتي مي گيرند. پنج ميدان مهم اين دوره در تهران ميدان هاي توپخانه، بهارستان، ارگ، پاقاپق، و مشق هستند که بعد از دوره قاجاريه تا به امروز دستخوش تغييرات بسياري شده اند و کاربري اوليه خود را از دست داده اند. گذر از ميدان به فلکه ميداني که از دوره سلجوقيان به بعد تثبيت اش شروع شده، در دوره صفويه رشد و توسعه پيدا کرده و در دوران قاجار به نهايت نقش خود دست يافته بود، رفته رفته نقش باخت تا جايي که از سال هاي مياني دوره پهلوي هويت خود را از دست داد و در دهه هاي اخير نيز در بلاتکليفي مطلق به سر مي برد. از مهم ترين عوامل اين دگرگوني، وقوع انقلاب صنعتي در اروپاست. ورود اتومبيل به فضاهاي شهري اروپايي، تاثير فراواني بر شکل و عملکرد سنتي ميدان ها گذاشت و آنها را از محل اجتماع به محل تقاطع و جهت دهنده سواره تبديل کرد. اين شکل جديد که امروزه به اشتباه نام ميدان بر آن مي گذارند، «فلکه» ناميده شد. آثار و نتايج انقلاب صنعتي برخلاف رشد پيوسته اش در اروپا، يک باره و به صورت درهم ريزنده اي وارد اين مي شود. هرچقدر شهرهاي اروپايي اين امکان را داشتند که عملکردهاي ميدان را به ديگر فضاهاي شهر ببخشند، در ايران احداث پي در پي خيابان ها با ناديده گرفتن سازمان فضايي شهرها، منجر به نابودي فضاهاي عمومي و از آن جمله ميدان مي شود. تغيير و تحولات بعدي شهرها عمدتا معطوف به حرکت سواره و توزيع ترافيک وسايل نقليه شد، تا جايي که به تدريج تقريبا همه ميادين شهري را به فلکه تبديل کرد. در ميان تقاطع هاي جديد، فلکه هايي با کانون هايي غالبا دايره شکل با پوشش گياهي، آب نما و بعضا مجسمه ساخته مي شوند که عملکرد آنها توزيع و تسهيل حرکت سواره هاست و معمولا حضوري از انسان و فعاليت او در آن مطرح نيست. ميدان در فضاي شهري امروز ميدان در طول تاريخ تکامل شهرسازي و نسبت به ضرورت هاي موجود در زمان و مکان شکل گيري اش، کاربري هاي متفاوتي داشته و به واسطه عملکردهاي فضاهاي اطراف و درون خودش، هويت مي يافته است. درگذشته بيشتر فعاليت هاي اقتصادي، مذهبي و عملکردهاي گوناگون حکومتي و اجتماعي در اين فضاي روباز انجام مي گرفته و امروزه بيشتر فضايي براي قدم زدن، رفع خستگي، خوردن، آشاميدن، خريد کردن و تماشاي اطراف است، اما آنچه که در هر دو دوران اهميت دارد، نقش انسان پياده و اولويت حضور او به عنوان زندگي بخش و قلب تپنده اين فضاست. نمي توان عملکردهاي گوناگون دوران گذشته ميدان را از آن انتظار داشت، اما دو عملکرد مهم آن هم چنان در جامعه امروز ضروري و مورد نياز هستند. ميدان از يک طرف محلي براي مکث و آسايش در ميان هياهوي خيابان براي شهروندان است و از طرف ديگر يکي از مهم ترين فضاهاي شهري است که منجر به شکل گيري برخوردهاي اجتماعي مي شود. انسان ماشين زده امروز نياز دارد در لحظاتي از روز در مکان هايي خاص متوقف شود، نگاهي به اطراف خود بيندازد و دمي بياسايد. انسان همچنين به خاطر ذات اجتماعي اش، نيازمند مکاني است که در آن سازوکارهاي زندگي جمعي چون جنبش هاي ملي و مذهبي را با ديگر شهروندان تجربه کند. مثال هايي که در بالا آمده است، ميدان هايي هستند که هم چنان به عملکرد خود به مفهوم واقعي «ميدان» پاي بنيد مانده اند و نه تنها محيطي امن و مفرح براي شهروندان پياده فراهم مي کنند، بلکه فضايي براي تبادلات اجتماعي و سرگرمي هاي فردي و جمعي به شمار مي روند. ميدان هاي واقعي دنياي مدرن پياتزا دل کامپو (Piazza del Campo) يکي از قديمي ترين نمونه هاي ميدان در شهر «سي ينا» ايتالياست که مي توان تاثير و کسترش اش را در شهر حس کرد. ميدان دل کامپو به شهر هويت مي بخشد و به نظر مي رسد تمام راه ها به آن ختم مي شوند. شيب ملايم به سمت مرکز، توجه افراد را به مرکز آن جلب مي کند، در حالي که فعاليت هاي جدي تر مانند نشستن در کافه ها يا خريد از مغازه ها در کناره ها صورت مي گيرد. در هر نقطه از اين ميدان به راحتي مي توان همه جايش را تحت نظر داشت. ميدان رينک گلوني (Rynek Glowny) يکي از بزرگ ترين و هم چنين بهترين ميدان هاي اروپا، ميدان «رينک گلوني» در شهر تاريخي کراکوف لهستان است. اين ميدان بسيار پويا و پرتحرک است که رهگذران را از هر نقطه شهر به خود فرا مي خواند. ميداني مستطيلي که با خانه هاي تاريخي، قصرها و کليساها احاطه شده است. در گذشته عملکرد اصلي آن تجارت بود و امروز نيز محلي براي برگزاري فستيوال ها و کنسرت ها به شمار مي رود. ميدان اولدتاون (Old Town Square) به راحتي مي توان يک روز را در نهايت خوشي در اين ميدان نه چندان بزرگ قلب پراگ سپري کرد و رفت و آمد توريست ها و مردم محلي را به نظاره نشست. ديدن جوان هاي شاد که بر سکوهاي فواره زيبايي در مرکز آن نشسته اند و توريست هايي که مقابل دکه هاي فروش سوغاتي جمع شده اند و افرادي که روي صندلي هاي کافه ها و رستوران ها در فضاي باز رو به روي کليسايي تاريخي به خوردن و نوشيدن مشغولند، در فواصل به صدا درآمدن زنگ ساعت معروف آن، به راستي سرگرم کننده است. اين ميدان همچنين دسترسي پياده به مکان هايي ديدني چون پل و دانشگاه «چارلز» و ميدان بزرگ تر «ونسلانس» را ممکن مي کند. پلازاهيدالگو (Plaza Hidalgo) اين ميدان، يکي از مراکز مهم زندگي اجتماعي در مکزيکوسيتي است. کليساي «ايگلسياسن خوان باتيستا» در همسايگي اين ميدان، مکاني جذاب براي بازديدکنندگان محلي و همچنين توريست هاست. افراد به راحتي و آزادانه از سويي به سوي ديگر ميدان مي روند و برگزاري بازارهاي هفتگي رونق بيشتري به اين فضا مي بخشد. در اينجا نيز از حضور وسايل نقليه خبري نيست. در يک سو، دکه هاي کوچک فروشندگان و در سوي ديگر نيمکت ها و سايه درختان، مردم پياده را گرد هم مي آورد و فضايي مطبوع ايجاد مي کند. ميدان سرخ (Red Square) اين ميدان در مسکو پايتخت روسيه قرار دارد که کاخ کرملين و کليساي جامع سنت باسيل را در خود جاي داده است. بسياري از خيابان هاي اصلي مسکو به اين ميدان منتهي مي شوند و اين امر به گونه اي است که ميدان سرخ ميدان مرکزي مسکو و گاهي کل روسيه به شمار مي آيد. علاوه بر جاذبه هاي گردشگري، ميدان سرخ امروزه محل اجراي جشن ها و کنسرت هاي بسيار بزرگ روسيه نيز هست. ميدان تقسيم (Taksim Square) اين ميدان که در بخش اروپايي استانبول ترکيه واقع شده و يکي از مراکز خريد، جاذبه هاي گردشگري و تفريحي اين شهر به حساب مي آيد. ميدان تقسيم، قلب استانبول مدرن محسوب مي شود که به خاطر رستوران ها، مغازه ها و هتل هاي متعددش شهره شده است. ميداني پويا و سرشار از زندگي که هم براي شهروندان و هم گردشگران مقصدي دلخواه است.