ابنیه/ رصد خانه مراغه، خانه علم ستارگان

کجارو/رصدخانه مراغه در شهر مراغه از مشهورترين رصدخانه‌هاي اسلامي بوده است. اين رصدخانه يادگاري از خواجه نصيرالدين طوسي است که در استان آذربايجان شرقي قرار دارد. براي آشنايي با اين بناي تاريخي با ارزش در زمينه علمي با کجارو همراه باشيد. رصدخانه مراغه در دوره هلاکوخان زير نظر خواجه نصير الدين طوسي در شهر مراغه ساخته شده است. اين رصدخانه روي تپه‌اي در غرب مراغه در نزديکي دو روستا به نام‌هاي طالب‌خان و حاجي‌کرد قرار داشته‌ است که درياچه اروميه را مي‌توان از دوردست از آنجا ديد. امروزه تنها پي‌هاي بخش‌هاي مختلف و بخشي از سدس (از ابزارهاي ستاره‌شناسي براي اندازه‌گيري ارتفاع ستاره ها يا سياره‌ها) سنگي آن باقي‌ مانده‌ است. رصدخانه مراغه يکي از يادگارهاي علمي و فلکي خواجه نصيرالدين طوسي، فيلسوف، رياضيدان و منجم بزرگ دوره ايلخاني و صاحب رساله مشهور اخلاق ناصري و زيج معروف ايلخاني است که به دست او و با همراهي عده اي از فضلا و دانشمندان بنا شده است. اين رصدخانه زماني از مشهورترين رصدخانه‌هاي اسلامي بوده است که آوازه آن تمام جهان آن روز را فرا گرفته است و تاکنون با اين همه تحولات و تغييراتي که در جهان پديد آمده است، هنوز هم نام آن رصدخانه و باني آن بر سر زبان‌ها است. در سال ۶۵۷ هجري معمار معروف آن عصر، به دستور خواجه بزرگ طوسي «فخرالدين ابوالسعادات احمد بن عثمان مراغي» ساختمان وسيع و با شکوه رصدخانه را با نقشه استاد شروع نموده است. محلي که براي رصدخانه انتخاب شده بود، تپه‌اي است که در شمال غربي شهر مراغه واقع شده و اينک به نام رصدخانه مراغه معروف است. اين رصدخانه جايي است که براي مشاهده، بررسي و اندازه‌گيري پديده‌هاي آسماني درست شده است. در گذشته رصدخانه‌ها اساسا شامل سُدس و برخي ابزارهاي ديگر ستاره‌شناسي بوده است. رصدخانه‌هاي امروزي معمولا تلسکوپ‌هاي بزرگ نوري يا راديويي دارند که در اتاق‌هاي گردنده نصب شده‌اند. تاريخچه تأسيس رصدخانه‌ها در ايران نخستين رصدخانه حدود سال ۲۱۲ هجري (۸۲۸ ميلادي) در بغداد بنا شده است و دو اخترشناس برجسته، فضل بن نوبخت اهوازي و محمد بن موسي خوارزمي بر آن رياست داشتند. پس از اين رصدخانه، رصدخانه‌هاي متعددي در جاي جاي سرزمين‌هاي اسلامي ساخته شد که هر يک با نام اخترشناسي برجسته، پيوسته‌ است. رصدخانه بتاني در رقه و رصدخانه عبدالرحمان صوفي در شيراز از جمله آن‌ها هستند. البته، پس از قرن چهارم، رصدخانه‌ها با نام اميران ارتباط پيدا کردند، مانند رصدخانه علاءالدوله در همدان، که براي بوعلي‌سينا بنا شد. کمتر از يک قرن بعد نيز ملکشاه سلجوقي، رصدخانه بزرگي را بنيان نهاد که بزرگاني مانند عمر خيام نيشابوري در آن‌جا فعاليت داشتند و تقويم جلالي، دقيق‌ترين تقويم جهان را طرح‌ريزي کردند. خواجه نصير و نقش او در اين دوره خواجه نصيرالدين طوسي، يکي از علماي خردمند است که بنيانگذار رصد خانه مراغه بوده است. رصدخانه مراغه فقط مخصوص رصد ستارگان نبود و يک سازمان علمي گسترده بود که در آن بيش‌تر شاخه‌هاي دانش تدريس مي‌شده است و مشهورترين دانشمندان آن عصر، از جمله قطب‌ الدين شيرازي، کاشف علت اصلي تشکيل رنگين کمان (قوس‌قزح)، در آن‌جا جمع شده بودند. به علاوه، چون در آن زمان ارتباط علمي چين و ايران به علت استيلاي مغولان بر هر دو سرزمين برقرار شده بود، دانشمندان چيني، از جمله فردي به نام فائو مون‌جي، در اين مرکز فعالت داشتند. فيلسوف و فرهنگ‌نامه نويس مسيحي، ابن‌العبري، در رصدخانه مراغه به درس دادن اصل‌هاي اقليدوس و المجسطي بطلميوس مشغول بودند. اوج شکوفايي رصدخانه‌ها در قرن نهم هجري ديده شده است. يعني زماني که الغ‌بيگ نوه تيمور لنگ، رصدخانه خود را در سمرقند بنا نهاد؛ رصد خانه‌اي که آن را با رصدخانه استانبول، بايد حلقه انتقال اين سازمان به غرب دانست. الغ بيگ که خود اخترشناس شايسته‌اي بوده است، بهترين رياضي‌دانان زمان را که مهم‌ترين آنان، غياث‌الدين جمشيد کاشاني بوده است در رصدخانه خود گرد هم آورده بود. رصدخانه وي پيشرفته‌ترين ابزارهاي پژوهشي آن زمان از جمله قوسي از نصف‌النهار به ارتفاع ۵۰ متر را داشته است. دانشمندان همکار خواجه نصرالدين توسي براي ساخت رصدخانه و ابزارهاي رصد، از دانش و هنر دانشمندان و استادان زمان خود استفاده کرد است که نيتش از اين کار موارد زير بود: بازگرداندن و اسکان دانشمندان فراري که در اثر حمله مغلول‌ها متواري شده‌بودند ايجاد يک مرکز علمي خواجه نصرالدين هر يک از دانشمندان را مسئول بخشي کرد که در آن زمينه تبحر خاصي داشتند و براي انتخاب آنها مليت و مذهبشان را مدنظر قرار نداده است. دانشمندان زير در ساخت ابزارها و ساختمان رصدخانه به وي کمک کردند. نجم‌الدين، از علماي شافعيه فخر الدين اخلاطي، مهندس و متبحر در علوم رياضي از تفليس فخرالدين مراغه‌اي، طبيب و رياضي‌دان از موصل نجم الدين کاتب بغدادي از صور محي الدين مغربي، مهندس و رياضي‌دان قطب الدين شيرازي (از شاگردانش) حسام الدين شامي صدرالدين علي (فرزند خواجه) اصيل‌ الدين حسن (فرزند خواجه) فو من جي دانشمند چيني ابوالفرج «بارهبراوس» شخصيت ممتاز مذهبي مسيحي زماني که خواجه نصيرالدين نام اين افراد را براي همکاري به هولاکوخان و شمس‌ الدين جويني مشاور و بيتکچي وزير پيشنهاد داد، آنها دليل انتخاب تک تک دانشمندان را از خواجه نصيرالدين پرسيدند و پس از توضيحاتي که از سوي وي ارائه شد، هولاکوخان با حضور آنها در مجموعه رصدخانه مراغه موافقت کرده است. دستمزدها براي کمک به رصدخانه علاوه بر کمک‌هاي مالي دولت، اوقاف سراسر کشور نيز در اختيار خواجه گذارده شده بود که از عشر (يک دهم) آن جهت امر رصدخانه و خريد وسايل و کتب استفاده مي‌نمود. در نزديکي رصدخانه، کتابخانه بزرگ و بسيار عالي ساخته شده است که در حدود چهارصد هزار جلد کتاب نفيس از بغداد، شام، بيروت و الجزيره تهيه و جهت استفاده دانشمندان و فضلا در آن قرار داده شده بوده است. خواجه نصيرالدين دستمزد کارمندان و دانشمندان مجموعه را به شرح زير تعيين کرد: فلاسفه و رياضي‌دانان روزي ۳ درهم اطباء روزي دو درهم فقها روزي يک درهم محدثين روزي نيم درهم در نتيجه اين تقسيم‌بندي‌ها: ۱ _ درس فلسفه که پيش از آن به صورت مخفيانه تدريس مي‌شد مورد توجه قرار گرفت و علني شد. ۲ _ بيشتر طلاب به فلسفه و طب روي آوردند و پس از اعتراض به اينکه چرا حقوق فقها و محدثين را کمتر از ديگران در نظر گرفته‌ است، پاسخ داد: چون افراد به دلايل فطري به دنبال علوم مذهبي و فقهي مي‌روند کارشان آسان است و کمتر کسي به دنبال علوم سخت و سنگين مانند نجوم و رياضيات مي‌رود و بعد از حمله مغول ما نياز به دانشمندان اين علوم داريم. بناي رصد خانه پرويز ورجاوند و همکارانش در دهه ۱۳۵۰ خورشيدي به کاوش در محوطه اين رصدخانه پرداختند و قسمت‌هاي مختلف آن را شناسايي کردند. ساختمان اصلي اين رصدخانه به شکل برجي استوانه‌اي ساخته شده و در ساختمان‌هاي جنبي آن يک کتابخانه و محل اقامت کارکنان تشخيص داده شده‌ است. در سال‌هاي اخير گنبدي براي محافظت از بقاياي اين بنا بر روي بخشي از آن ساخته شده است. تپه رصدخانه مراغه داراي طول ۵۱۰ متر و عرض تقريبي ۲۱۷ متر و ارتفاع ۱۱۰ متر است و داراي قسمتهاي مختلف از جمله برج مرکزي رصدخانه، واحدهاي مدور پنجگانه، کتابخانه و محله مسکوني دانشمندان، مسجد، مدرسه، چاه آب و کارگاه بزرگ دانشمندان (شايد آزمايشگاه) مي‌باشد. در جوار رصدخانه، سرايي عالي براي استفاده خواجه و منجمين ساخته شده و مدرسه علميه‌اي جهت استفاده طلاب دانشجو نيز احداث شده بود. اين کارها مدت ۱۳ سال به طول انجاميد، تا اينکه هلاکو در سال ۶۶۳ ه. ق درگذشت، ليکن خواجه تا آخرين دقايق عمر خود مواظبت و اهتمام بسيار نمود که آن رصدخانه و کتابخانه از بين نرود و خللي در کار آنجا رخ ندهد. تقويم و زيج ايلخاني حاصل اين تلاش بي وقفه بوده است. زيج ايلخاني خواجه نصيرالدين طوسي «زيج ايلخاني» را از روي رصدهاي انجام شده در رصدخانه مراغه تدوين کرده است. زيج ايلخاني سده‌ها از اعتبار خاصي در بسياري از سرزمين‌هاي آن زمان از جمله در چين برخوردار بوده و در سال ۱۳۵۶ ميلادي (۳۰۰ سال پس از مرگ طوسي) ترجمه شده و در اروپا منتشر شده است. قديمي‌ترين نسخه اين زيج در کتابخانه ملي پاريس نگهداري مي‌شود. لوله رصد در تاريخ سلسله پادشاهي يوان در چين مندرج شده که براي تاسيس رصدخانه پکن، به سرپرستي کوئوشوجينگ منجم در دربار، تعدادي ابزارهاي رصدي از رصدخانه مراغه در ايران خريداري شده‌ است. از جمله اين ابزارها ذات الحلق، عضاده (اليداد)، دو لوله رصد، صفحه‌اي با ساعت‌هاي مساوي، کره سماوي، کره زمين، تورکتوم (نشان دهنده حرکت استوا نسبت به افق) هستند. چينيان لوله رصد را وانگ تونگ ناميده‌اند. به گفته تاريخ سلسله پادشاهي يوان ايرانيان از اين اختراع نه تنها براي رصد اجرام آسماني، بلکه براي مشاهده دوردست‌ها به ويژه در دريا سود مي‌جسته‌اند. همين کتاب از حضور دانشمندان چيني به رهبري فائومونجي براي کارآموزي در رصدخانه مراغه خبر مي‌دهد. در سال ۶۷۲ هجري قمري، خواجه نصير که آثار مکتوبش از ۵۰ کتاب و رساله افزون است با جمعي از شاگردان خود به بغداد رفت تا بقاياي کتاب‌هاي تاراج رفته را جمع‌آوري و به مراغه ارسال دارد. اما اجل مهلتش نداد و در تاريخ ۱۸ ذي الحجه سال ۶۷۲ هجري قمري در بغداد دار فاني را وداع گفت. جسدش را به کاظمين انتقال داده و در جوار امامين همامين دفن نمودند. به فراخور هفتصدمين سالگرد درگذشت خواجه نصير طوسي روز پنج اسفند در ايران روز بزرگداشت خواجه نصير طوسي و روز مهندس نام‌گذاري شده است. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد