4 گوشه دنیا/ قناری ها، کوچک ترین کارگران معدن!

سرنخ/ در دوران گذشته و زماني که دستگاه هاي سنجش ميزان گاز هنوز به بازار نيامده بودند، قناري ها بين معدن کاران يک عالمه ارج و قرب داشتند. کارگراني که در معادن زغال سنگ کار مي کردند، يک قناري را هميشه همراه خودشان به اعماق زمين مي بردند. قناري هاي معدني، مهم ترين عضو خانواده معدن کاران بودند و اگر يک روز قناري معدن نبود، احتمال زيادي وجود داشت که معدنچيان دست به کار نشوند اما چرا اين پرنده چنين اهميتي داشته است؟ رسم همراه داشتن قناري در معدن، يک سنت قديمي است که حدود 100 سال در بين کارگران معادن زغال سنگ رواج داشته است. اين پرنده هاي کوچک در اصل حکم پيشمرگ معدن کاران را داشتند و جلوتر از همه به مناطق صعب العبور معادن برده مي شدند. اين پرنده ها آن قدر مهم بودند که به مرور حتي افسانه هاي متعددي هم درباره شان ساخته شد. افسانه هاي قناري اسطوره ها يا شخصيت هاي ستودني تاريخي، هميشه موجوداتي خارق العاده با هيکلي تنومند و توانايي هاي عجيب هستند، قناري ها اما يکي از استثناهايي هستند که با وجود هيکل نحيف و اندازه کوچک شان، در حد يک اسطوره شناخته مي شوند. بر اساس افسانه ها، اين جانوران کوچک آوازخوان به جز توانايي خاص شان در تشخيص گازهاي سمي و قابل انفجار، مي توانستند با حس ششم شان درباره وقوع احتمالي حوادث مختلف هشدار بدهند. البته در روزگاري که قناري ها يار غار کارگران معدن شده بودند کسي نمي دانست از نظر بيولوژيکي اين پرندگان چه توانايي هاي منحصر به فردي دارند اما به خاطر اين که چند بار توانسته بودند با مرگ يا حتي سروصداي عجيب و غريبي که ايجاد مي کردند، جان معدنچي ها را نجات بدهند، تبديل به اسطوره هايي جدي و مهم در ذهن معدنچي ها شده بودند. همين اتفاقات مهم باعث شده بود تا به مرور افسانه هاي متعددي هم درباره آنها بين معدنچيان جهان رواج پيدا کند. از جمله اين افسانه ها اين بود که مي گفتند قناري ها هر اتفاق نحسي را مي توانند پيش بيني کنند، حتي اگر اين رخداد چيزي شبيه رکود اقتصادي يا حتي مشکلات سياسي باشد. در دوره اي خاص، بازار فروش قناري ها آن قدر بالا گرفته بود که دلالان از هر راهي براي فروختن جنس هاي شان استفاده مي کردند. يکي از اين راه هاي تبليغاتي اين بود که مي گفتند قناري ها مي توانند اتفاق هاي مهم تاريخي را هم تا حدودي پيش بيني کنند. يکي از توانايي هاي قناري ها در آن دوران، توانايي تشخيص سياستمداران خوب از بد يا حتي پيش بيني رکود اقتصادي و کسادي بازار بود. آنها براي اين که حرف هاي شان را به مردم بقبولانند قفس قناري را جلوي اسکناس يا تصوير سياستمداران مي گذاشتند و وقتي جانور از خودش عکس العمل غيرعادي يا خاصي نشان داد، قيافه حق به جانب به خودشان مي گرفتند. واقعيت چه بود؟ اما آن چه واقعا معدنچيان را به همراه داشتن قناري عادت داده بود، به يک واقعيت تاريخي بر مي گشت. معمولا قناري ها در شرايط سخت خيلي سريع مي مردند که در آن صورت، معدنچيان مسيرشان را تغيير داده يا راه خروج را در پيش مي گرفتند چون اطمينان داشتند که به زودي خواهند مرد؛ اما اين ايده از کجا آمد و چرا قناري ها پيشمرگ معدنچيان شدند؟ نخستين کسي که به ذهنش رسيد از قناري به عنوان دستگاه سنجش دود استفاده کند، شخصي به نام «جان هالدن» بود که درباره زندگي جانوران و واکنش آنها به تغييرات کنجکاو بود. او البته هيچ گاه تحصيلات پزشکي را دنبال نکرد و عشق واقعي اش انجام دادن آزمايش هاي خاص و عجيب بود. يکي از کنجکاوي هاي اين مرد عجيب، تاثير گازهاي مهلک بر بدن انسان و جانوران وحشي بود اما چون کسي دلش نمي خواست در آزمايش هاي عجيب او شرکت کند، ناچار خودش را به عنوان موش آزمايشگاهي در نظر گرفت و بالاخره هم تا مسموم نشد، کوتاه نيامد. آقاي کنجکاو، در يکي از جدي ترين آزمايش ها، خودش را در يک اتاق حبس کرد و به اهل خانه سفارش کرد که تمام درزهاي اتاق را از بيرون مهر و موم کنند، بعد هم گاز مونوکسيد کربن را داخل اتاق رها کرد تا بعد از مدتي تمام فضاي اتاق از گاز پر شود. او در گوشه اي از اتاق مهر و موم شده، يک دفترچه و ساعت گذاشته بود و با گذشتن هر دقيقه، علايمي که در خودش حس مي کرد را يادداشت کرد. او از قبل مي دانست که يکي از ترکيبات سمي در گازهاي کشنده، منوکسيد کربن است که بو و رنگ خاصي ندارد و معدنچيان وقتي گرفتار آن مي شوند که مسموم شده اند. هالدين مدت کوتاهي بعد از مسموم شدن، از اتاق بيرون آورده شد و نجات پيدا کرد. او بعدتر نتيجه مشاهداتش را به صورت علمي نوشت: «منوکسيد کربن با هموگلوبين خون که وظيفه اکسيژن رساني به خون را دارد، ترکيب مي شود. به همين دليل، احساس سرگيجه خاصي به انسان دست مي دهد.» ايده تشخيص گاز از کجا آمد؟ آقاي هالدن زماني تصميم گرفت درباره مسموميت گاز تحقيق کند که متوجه شد عده اي از معدنچيان بدون اين که مشکل خاص يا سابقه بيماري داشته باشند، در عرض چند روز مي ميرند. او کارگران را از نزديک تحت نظر گرفته و متوجه شد صورت تمام کساني که به طور ناگهاني مي مردند، برافروخته و قرمز شده است. او وقتي خودش را در اتاق گاز حبس کرد، متوجه شد که لحظاتي قبل از بيهوشي دقيقا همان علايم را داشته است. آقاي ماجراجو بعد از اين ماجرا، آزمايش هاي مختلفي روي جانوران ديگر هم انجام داد و در نهايت پيشنهاد کرد که قناري به عنوان يکي از حساس ترين موجودات به تغييرات هوايي، به خصوص گاز منوکسيد کربن، در معادن مورد استفاده قرار بگيرد. او اين پيشنهاد را در ابتداي قرن بيستم مطرح کرد، دوراني که فعاليت در معادن به طرز عجيبي گسترش پيدا کرده بود و و اگر قناري وجود نداشت، هر سال مرگ هاي مرموز بيشتري در معدن گزارش مي شد. چرا تنها پرنده قناري بود؟ البته قناري تنها موجود زنده اي نيست که مي تواند در برابر تغييرات گازهاي سمي از خودش واکنش نشان بدهد. از نظر علمي، پرندگان موجودات بسيار حساسي به اين دگرگوني ها هستند و تنها دليلي که آقاي هالدن را به اين توصيه واداشته بود، فراواني قناري در محل زندگي اش بود. يعني اگر کلاغ در آن منطقه زياد بود امکان داشت تا اين پرنده به عنوان تشخيص دهنده گاز مورد استفاده قرار بگيرد. يکي از دلايلي که پرندگان تا اين حد به تغيير هوا حساس هستند، به سيستم تنفسي خاص شان بر مي گردد. آنها براي اين که بتوانند پرواز کنند، سيستم تنفسي خاصي دارند که با سرعت زيادي هوا را به داخل ريه ها مي فرستند. اين شيوه زندگي به خصوص در ارتفاعات بالا يعني جايي که غلظت هوا کمتر است به کار مي آيد. بدن پرندگان مي تواند به راحتي کمترين ميزان غلظت آلاينده را تشخيص داده و نسبت به آن واکنش نشان بدهد. امروزه از نظر علمي ثابت شده که هر قناري به طور متوسط در شرايطي که گازهاي سمي در هوا وجود داشته باشد، دو برابر بيشتر از بقيه موجودات واکنش نشان داده و تنفس مي کند. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد