گوناگون/ تفسیر آیه 30 سوره آل عمران

باشگاه خبرنگاران/ قرآن سرتاسر اعجاز در زندگي مادي و معنوي است. اگر ما آن را با معرفت تلاوت کنيم، حتما اثرات آن را خواهيم ديد. براي آگاهي‌ و فهم بهتر و بيشتر آيات قرآن کريم هر شب تفسير آياتي از اين معجره الهي را براي شما آماده مي‌کنيم. سوره آل عمران سومين سوره قرآن کريم است که 200 آيه دارد، عمران نام سه نفر از اشخاص مشهور بوده است: نام پدر حضرت موسي (ع)، پدر حضرت مريم (ع) و پدر حضرت علي (ع )که بيشتر به ابوطالب مشهور بوده است. ولي در اين سوره بيشتر منظور از آل عمران، پدر حضرت مريم و همسرش و حضرت مريم (ع) و حضرت عيسي (ع) است. اين کلمه دو بار در اين سوره به کار رفته است. سوره آل عمران يادآور طبقات و رده هايي از انسان ها است که خداوند متعال آنها را از ميان جامعه بشري گزينش و انتخاب کرده است، و اينان عبارتند از: آدم، نوح ، آل ابراهيم و آل عمران. در اين سوره مطالب زيادي از جمله: ماجراي جنگ احد، مطالب فراواني راجع به جهاد، مباهله، دعوت يهود به اسلام، امر به صبر و پايداري، بيان فضيلت شهدا و چند دعاي زيبا آمده است. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ يَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ روزى که هر کسى آنچه کار نيک به جاى آورده و آنچه بدى مرتکب شده حاضر شده مى يابد و آرزو مى ‏کند کاش ميان او و آن [کارهاى بد] فاصله‏ اى دور بود و خداوند شما را از [کيفر] خود مى‏ ترساند و [در عين حال] خدا به بندگان [خود] مهربان است (۳۰) تفسير: حضور اعمال انسانها در قيامت اين آيه تکميلى است بر آنچه در آيه قبل آمد، و از حضور اعمال نيک و بد در قيامت پرده بر مى دارد، مى فرمايد: (به ياد آوريد روزى را که هر کس آنچه را از کار نيک انجام داده حاضر ميبيند و همچنين آنچه را از کار بد، انجام داده است ) (يوم تجد کل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء). (در حالى که دوست مى دارد ميان او و آن اعمال بد فاصله زمانى زيادى باشد) (تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا).نميگويد آرزو مى کند اعمال بدش نابود شود زيرا مى داند چيزى در جهان نابود نمى شود، بلکه آرزو مى کند با آن فاصله بگيرد.(امد) در لغت به معنى زمان محدود است ، و تفاوت آن با (ابد) اين است که ابد، زمان نامحدود را مى گويد، و غالبا امد توجه به انتهاى زمانى و سر رسيد مدتدارد، هر چند به معنى زمان محدود (در برابر نامحدود) نيز به کار مي رود . آرى گناهکاران ، و نيکوکاران همگى اعمال خود را در آن روز حاضر ميبينند، با اين تفاوت که نيکوکاران از مشاهده اعمال خويش خوشحال و مسرور مى شوند و بدکاران از مشاهده اعمال خود چنان در وحشت فرو مى روند که آرزو مى کنند از آن فاصله بگيرند نه فاصله مکانى ، که فاصله زمانى دور و دراز که براى ابراز تنفر از فاصله مکانى رساتر است ، زيرا در فاصله مکانى احتمال حضور نزد او وجود دارد، ولى در فاصله زمانى به هيچ وجه امکانپذير نيست . مثلا کسى که در مناطق دور دستى از صحنه جنگ جهانى زندگى ميکرد ، باز کم و بيش ، احساس اضطراب و نگرانى داشت زيرا ممکن بود دامنه جنگ به آنجا کشيده شود ولى ما که امروز دهها سال از زمان جنگ فاصله گرفته ايم ، هيچگونه احساس نگرانى نداريم که آن جنگها ما را هم فرا بگيرد (ممکن است جنگ جهانى ديگرى روى بدهد) ولى سرايت آن جنگهاى پيشين به امروز معنى ندارد. بعضى از مفسران احتمال داده اند که (امد) در اينجا فاصله مکانى باشد (همانگونه که مجمع البيان از بعضى نقل کرده است ) ولى اين واژه ظاهرا در لغت جز به معنى زمان يا سررسيد زمان نيامده است و در پايان آيه ، باز براى تاکيد بيشتر مى فرمايد: (خداوند شما را از (نافرمانى ) خويش بر حذر مى دارد و در عين حال خدا نسبت به همه بندگان مهربان است ) (و يحذرکم الله نفسه و الله رؤ ف بالعباد). در واقع ، اين جمله معجونى است از بيم و اميد، از يک سو اعلام خطر مى کند و هشدار مى دهد، و از سوى ديگر بندگان را به لطفش اميدوار مى سازد تا تعادلى ميان خوف و رجا که عامل مهم تربيت انسان است برقرار شود، اين احتمال نيز وجود دارد که اين دو جمله تاکيد بر يکديگر باشد و به اين ميماند که کسى به ديگرى بگويد من تو را از اين کار خطرناک بر حذر ميدارم و من به تو مهربانم که اعلام خطر مي کنم. حضور اعمال و تجسم آن در قيامت قرآن مجيد در آيه مورد بحث و آيات زياد ديگرى از اين حقيقت پرده بر مى دارد که در قيامت اعمال نيک و بد انسان ، هر کدام در شکلى تجسم يافته و در عرصه محشر حاضر مى شود.واژه (تجد) از ماده (وجدان ) (يافتن ) ضد فقدان و نابودى است و کلمه (خير) و (سوء) که به صورت نکره آمده در اينجا مفيد عموم است ، يعنى هر انسانى در آن روز تمام اعمال خوب و بد خود را - هر چند کم باشد - در نزد خود مى يابد.گر چه جمعى از مفسرين اصرار دارند اين آيه ، و آيات مانند آن را توجيه کنند و بگويند منظور از حاضر شدن اعمال ، حضور پاداش و کيفر آنها است و يا اينکه منظور حضور نامه عمل است که تمام اعمال آدمى از نيک و بد در آن ثبت شده است. ولى پيدا است که اين توجيهات ، با ظاهر آيه سازگار نيست ، زيرا اين آيه به روشنى مى گويد که انسان در روز رستاخيز، (خود عمل ) را مى يابد، و در ذيل آيه مى خوانيم گناهکار آرزو دارد که بين او و عمل زشتى که انجام داده جدائى بيفتد، و در اينجا نيز خود عمل ، مورد بحث آيه است نه نامه عمل و نه کيفر و پاداش آنها. گواه ديگر اينکه در آيه مورد بحث مى خوانيم : گناهکار دوست مى دارد ميان او و عملش فاصله زيادى بيفتد و هرگز آرزوى از بين رفتن عمل خود را نميکند. اين نشان مى دهد که نابودى اعمال امکانپذير نيست و به همين دليل تمناى آن را نمى نمايد. آيات فراوان ديگرى نيز اين مطلب را تاييد مى کند مانند آيه 49 سوره کهف (و وجدوا ما عملوا حاضرا و لا يظلم ربک احدا) (گنهکاران در روز رستاخيز، تمام اعمال گذشته خود را در برابر خود حاضر ميبينند و خداوند به هيچ کس ، ستم نمى کند)و آيه 7 و 8 سوره زلزال :) (فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره و من يعمل مثقال ذرة شرا يره )؛ (هر کس اندکى کار نيک يا بد انجام دهد، خود آن را خواهد ديد). همانطور که گفتيم گاهى بعضى از مفسران ، لفظ (جزاء) را در اين آيات تقدير گرفته اند، و اين خلاف ظاهر آيات است .از بعضى آيات به دست مى آيد که اين جهان کشتزار جهان ديگر است و عمل انسان بسان دانهاى است که کشاورز در دل خاک ميافشاند، سپس همان دانه رشد و نمو کرده همان دانه را با مقادير زيادترى برداشت مى کند، اعمال انسان نيز با تبدلات و تغييرات بيشترى که لازمه سراى رستاخيز است به خود انسان باز مى گردد چنانکه خداوند در سوره شورى آيه 20 مى فرمايد:(من کان يريد حرث الاخرة نزد له فى حرثه )؛ (هر کس کشت آخرت را بخواهد کشته او را افزايش مى دهيم ). از بعضى از آيات ديگر به دست مى آيد که کارهاى نيک اين جهان در جهان ديگر به صورت نور و روشنايى در مى آيند، منافقان از مؤ منان مطالبه اين نور را مى کنند، و مى گويند: (انظرونا نقتبس من نورکم )؛ (صبر کنيد تا ما از نور شما بهره گيريم )و به آنها گفته مى شود: (ارجعوا وراءکم فالتمسوا نورا)؛ (بازگرديد، اين نور را از دنيا طلب کنيد).اين آيات و دهها آيات ديگر ميرساند که ما، در روز رستاخيز عين عمل را به صورت کاملتر مييابيم و اين همان تجسم اعمال است که دانشمندان اسلامى به آن قائلاند. روايات بسيارى نيز از پيشوايان بزرگ اسلام بر اين مطلب گواهى مى دهند که ما در اينجا به يک نمونه اکتفا مى کنيم :پيامبر اسلام (صلى الله عليه و آله و سلم ) به يکى از کسانى که تقاضاى موعظه کرده بود، فرمود: (و انه لا بد لک يا قيس من قرين يدفن معک و هو حى و تدفن معه و انت ميت فان کان کريما اکرمک و ان کان لئيما اسلمک ثم لا يحشر الا معک و لا تحشر الا معه و لا تسئل الا عنه فلا تجعله الا صالحا فانه ان صلح انست به ، و ان فسد لا تستوحش الا منه و هو فعلک ):(اى قيس ! ناگزير، همنشينى دارى که پس از مرگ ، همراه تو دفن مى شود، در حالى که او زنده است و با او دفن ميشوى در حالى که تو مردهاى ، اگر او نيک و گرامى باشد، تو را گرامى مى دارد و هر گاه او پست باشد تو را تسليم حوادث مى کند، سپس او با کسى جز تو محشور نمى شود و تو هم با کسى جز او به صحنه رستاخيز نمى آئى ، از تو درباره غير آن سوالى نمى شود، بنابراين ، سعى کن آن را به صورت شايسته انجام دهى ، زيرا اگر آن ، شايسته باشد، با او انس ميگيرى و گر نه از هيچ کس جز او وحشت ندارى و آن (عمل ) تو است ). براى روشن شدن اين بحث لازم است قبلا چگونگى پاداش و کيفر اعمال را مورد بررسى قرار دهيم. نظرات دانشمندان درباره چگونگى پاداش و کيفر الهى دانشمندان درباره پاداش و کيفر اعمال ، عقايد گوناگونى دارند: 1 - دسته اى از آنها معتقدند که جزاء اعمال ، مانند پاداش و کيفرهاى اين جهان ، روى قرارداد است يعنى چنانکه در اين جهان براى هر کار بدى کيفرى از طرف قانونگزاران تعيين شده است ، خداوند بزرگ براى هر عملى ، کيفر و يا پاداش خاصى معين نموده است ، اين نظريه همان نظريه اجر و مزد، و کيفرهاى مقرراتى است. 2 - دسته ديگرى معتقدند که تمام کيفرها و پاداشها، مخلوق نفس و روح انسانى است که روح انسانى بى اختيار در آن جهان آنها را خلق مى کند، به اين بيان که: اعمال نيک و بد در اين جهان در روح انسانى ، ملکاتى خوب و بد، ايجاد مى نمايد و اين ملکات ، خميره انسان و جزء ذات او ميگردند، و هر يک از اين ملکات ، صورتى مناسب خويش ، از نعمت و عذاب ايجاد مى کند، اشخاص خوش باطن در اين جهان با يک سلسله از افکار و تصورات نيک سر و کار دارند، و افراد ناپاک در خواب و بيدارى با افکار باطل و تصورات بد خويش مشغول اند. اين ملکات در روز رستاخيز، خلاق نعمتها و شکنجه ها و دردها و آرامش و عذاباند، و به عبارت ديگر آنچه درباره نعمتهاى بهشت و مجازاتهاى دوزخ مى خوانيم ، همان مخلوقات صفات خوب و بد انسان است ، نه چيز ديگر. 3 - دسته ديگرى از دانشمندان بزرگ اسلام ، راه ديگرى را انتخاب نموده و شواهد زيادى از آيات و روايات را براى آن آورده اند و خلاصه آن اين است : هر کردارى از ما، خواه خوب و خواه بد، يک صورت دنيوى دارد، که ما آن را مشاهده مينماييم و يک صورت اخروى ، که هم اکنون در دل آن عمل نهفته است و روز رستاخيز پس از تحولاتى که در آن رخ مى دهد، شکل دنيوى خود را از دست داده و با شکل روز رستاخيز جلوه مى کند و باعث آرامش و راحتى عمل کننده يا آزار او مى گردد. از ميان نظرات فوق ، نظر اخير با ظواهر بسيارى از آيات قرآن کاملا تطبيق مى کند، بنابراين ، اعمال انسان که اشکال مختلفى از انرژيها هستند، طبق قانون بقاء (ماده و انرژى ) هيچگاه از ميان نميروند و همواره در اين جهان باقى خواهند بود، گرچه ما با مطالعه سطحى چنين ميپنداريم که از ميان رفته اند. بقاى اين اعمال و ابديت آنها از يک سو سبب مى شود که در رستاخيز، به هنگام محاسبه اعمال ، هر کسى تمامى اعمال خود را ببيند و جائى براى انکار باقى نماند و از سوى ديگر سبب مى شود که در ميان اعمال خود، در رستاخيز زندگى کند، رنج ببرد و يا آرامش بيابد، گرچه وسايل انسانى هنوز قادر نيست که حوادث گذشته را جز آنچه مربوط به چند لحظه قبل است کشف کند ولى مسلم است اگر دستگاهى کاملتر به وجود آيد و يا (ديد) و (درکى )کاملتر داشته باشيم ميتوانيم همه آنچه را که در گذشته روى داده است ، احساس و درک کنيم (البته مانعى ندارد که قسمتى از پاداش و کيفرها هم جنبه قرار دادى داشته باشد). تجسم اعمال از نظر علم روز براى اثبات امکان تجسم اعمال گذشته ، مى توان از اصول مسلم (فيزيک ) امروز استفاده کرد زيرا از نظر علم فيزيک مسلم است که ماده ، تبديل به انرژى (جسم تبديل به نيرو) مى شود، چه اين که آخرين نظريه درباره ماده و انرژى اين است که (ماده ) و (نيرو) دو مظهر از يک حقيقت هستند و ماده ، انرژى متراکم و فشرده است که در شرايط معينى به نيرو مبدل مى گردد، گاهى انرژى نهفته در يک گرم ماده ، معادل با قدرت انفجار متجاوز از سى هزار تن ديناميت است . نتيجه اين که ماده و انرژى ، جلوههائى از يک حقيقت هستند و با توجه به عدم فناى انرژى و ماده هرگز مانعى نخواهد داشت که نيروها و انرژيهاى پخش شده بار ديگر به حالت تراکم در آيند و حالت جرمى و جسمى بخود بگيرند و نيروهائى که در راه اصلاح و درستکارى يا در راه جور و ستم به کار برده شده اند به حالت فشرده در آيند و به صورت جسمانى خاص در روز رستاخيز مجسم گردند و در صورتى که اعمال نيکى باشند به صورت نعمتهاى جالب و زيباى مادى و اگر اعمال بد و شرى باشند، در قيافه وسايل شکنجه و عذاب مجسم گردند. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد