ابنیه/ همه آنچه که باید از قلعه باستانی بیاضه بدانید

الي گشت/ قلعه هاي باستاني يکي از يادگارهاي بازمانده از گذشته و تاريخ کشورمان هستند که گوياي نکات و مسائل زيادي درباره ي دوره اي است که آن قلعه يا دژ در آن قرار دارد. در بسياري از نقاط کشورمان قلعه هايي وجود دارد که با مطالعه آن مي شود تا اندازه ي زيادي به گذشته مردماني که در آن نقطه بوده اند پي برد. قلعه باستاني بياضه يا ارگ بياضه يکي از قلعه‌ هاي قديمي است که در روستاي بياضه قرار دارد. اين قلعه که قدمت زياد آن مورد توجه محققان است از نظر معماري ويژگي هاي خاص خود را دارد و از جهات مختلف قابل بررسي است. در ايرانگردي امروز با ما به روستاي بياضه در شهرستان خور و بيابانک مي رويم تا با اين ميراث تاريخي ايرانمان بيشتر آشنا شويم. تاريخچه قلعه بياضه تاريخ نگاران و کارشناسان آثار تاريخي و باستان شناسان درباره تاريخ و قدمت قلعه باستاني بياضه بر اين باورند که قدمت قلعه باستاني بياضه به دوره ايران اسلامي برمي گردد و به همين دليل اين قلعه داراي اهميت تاريخي و باستان شناسي زيادي است. طبق بررسي ها و تحقيقات محققان مورد نظر، نام روستاي بياضه و قلعه باستاني آن در کتاب‌هاي جغرافياي تاريخي که قابليت استناد دارند و منابع داراي اعتبار تاريخي هستند وجود دارد. منابعي مثل کتاب معروف احسن التقاسيم اثر مقدسي، يا صورت‌الارض از ابن حوقل و همچنين شاعر نامدار کشورمان ناصرخسرو قبادياني در سفرنامه معروفش که داراي ارزش تاريخي زيادي است نام اين قلعه در آن بيان شده. طبق پژوهش هاي محققان گويا در يک سند تاريخي ديگر هم که به جنگ نامه امامزاده ابومحمد ابراهيم موسوم است، نام قلعه مورد نظر ذکر شده است. اين امامزاده آرامگاهش در روستاي بياضه است. با توجه به اينکه ابن حوقل و مقدسي در قرن چهارم هجري قمري زندگي مي کردند، در قدمت آن جاي ترديد باقي نمي ماند. اين قلعه قديمي که به سبک معماري دوره ساساني بنا شده براي يک مدت طولاني کارکرد دفاعي داشته و همچنين قلعه اي مسکوني بوده است. به گواهي نوشته هاي گذشتگان قلعه باستاني بياضه در دوره اسماعيليان يکي از پايگاه هاي طرفداران حسن صباح بود که اين شخص بنيان‌ گذار دولت اسماعيليه در ايران است. اسماعيليه قلاع زيادي را محل استقرار نيروهاي خود قرار داده بودند که قلعه بياضه هم يکي از آن هاست بنابراين طبيعي است که در سفرنامه حکيم ناصرخسرو ردي از نام اين قلعه ببينيم. طبق گفته ناصرخسرو در سفرنامه ارزشمندش، در گذر از راه نائين به طبس در روستاي بياضه اقامت داشته و از اين مکان به نام قلعه کهن ياد مي کند. در دوره‌ معاصر هم که مستشرقان و جهانگردان اروپايي براي مقاصد گوناگون در تاريخ کشورمان مطالعه داشته و به ايران سفر کرده اند در نوشته هايشان درباره نقاط مورد بازديد توصيف کرده اند از جمله آلفونس گابريل، سون هدين و مک کرگور که هنگام گذر از ناحيه کوير مرکزي ايران اين قلعه را ديده و درباره آن نکاتي در سفرنامه خود ذکر کرده اند. آثار تاريخي ايران در دوره هاي بعدتر يعني در سالهاي ۱۳۲۸ و ۱۳۲۷ هجري قمري، در تاريخ اين قلعه مي رسيم به هجوم نايب حسين کاشي و لشگرش که به مناطق کويري لشگر کشي کرده و اين يورش باعث شد تا همه ي قلاع اين مناطق که از نائين تا طبس را شامل مي شد سقوط کنند. لشگر مهاجم قلعه را به توپ بست اما با اين حال نتوانست آنجا را به تسخير خود درآورد و در تصرف قلعه بياضه ناکام ماند. اما پسر نايب حسين که ماشاءالله خان نام داشت و درصدد تسخير و تصرف قلعه بود، بر ماندن نيروهايش در منطقه پافشاري کرد تا جايي که به خيال تسخير آخرين دژ کوير، نامه‌ اي تهديدآميز براي ساکنان قلعه فرستاد و از روستاييان خواست تا تسليم شوند، اما ساکنان قلعه و روستاييان به پشتوانه استحکامات و موقعيت قلعه و همچنين آمادگي دفاعي از پيش تدبير شده، هرگز به تسليم فکر نکردند و پاسخ نامه را به زبان شيرين شعر در دو بيت زير دادند: يا ما سر خصم بکوبيم به سنگ يا او سر ما به دار سازد آونگ القصه در اين سراچه پر نيرنگ يک کشته به نام به که صد زنده به ننگ پر واضح است که با چنين انديشه و تفکري و چنين استقامتي هيچ لشگر و نيروي توان مبارزه و غلبه نخواهد داشت به همين دليل عاقبت مهاجمان در مقابل مقاومت ساکنان قلعه چاره اي جز عقب نشيني نداشته و ناگزير منطقه را ترک کردند. ويژگي ها قلعه باستاني بياضه از نظر ويژگي هاي معماري قلعه بايد گفت قلعه باستاني بياضه يا ارگ بياضه نمونه اي از قلاع و دژهاي مناطق کويري است. اين يادگار هزار ساله در چند طبقه است و داراي خندق عريضي در دور تا دور قلعه است که عمق زيادي دارد و يک مجموعه خشتي وسيع متصل به هم در اطراف آن وجود دارد، طبق نظر کارشناسان، معماري آن مربوط به دوره ساسانيان است و به دوره تاريخي بعد از اسلام تعلق دارد. اين قلعه در روستاي بياضه شهرستان خور و بيابانک قرار دارد که منطقه اي با ويژگي هاي آب و هواي مناطق کويري است. قلعه قرن‌ها کارکردهاي دفاعي و مسکوني داشته و اتاق‌هاي متعدد پيچ در پيچ در آن وجود داشته است. از تجهيزات داخل قلعه چاه‌هاي متعدد، کانال داخلي خندق، آسياب‌هاي دستي و سه ميدانگاه است. براي طبقات زيرين قلعه امکانات تهويه هوا در نظر گرفته شده که نشانگر دقت معماران ايراني در هزار سال پيش است. طبقات گوناگون قلعه تا چند سال پيش مکاني براي نگهداري اموال اهالي روستا بوده و به عنوان انبار غله آنان مورد استفاده بوده است. قلعه در مرکز روستاي کم‌ جمعيتي قرار گرفته که جز يک نانوايي و يکي دو دکان و چند پيرمرد روستايي چيز ديگري در آنجا به چشم نمي خورد. به طور کلي جمعيت اين روستا زياد نيست و اين چند تن هم به خاطر قناتي که در اين منطقه است در آنجا ساکن هستند. باروهاي بلند قلعه تخريب شده و برج‌ هاي بزرگ آن هم به تدريج در حال نابودي است. اين اثر در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملي کشور ثبت شده است. مسير دسترسي به قلعه باستاني بياضه اين قلعه در روستاي بياضه و در ۵۳ کيلومتري خور و بيابانک که از توابع شهرستان نائين است قرار دارد. سفر به اين منطقه از تمام راه ها و با تمام وسايل نقيله امکان پذير است. بنابراين مي توان با هواپيما، قطار و اتوبوس به آنجا رفت. اما اگر قصد سفر با اتومبيل شخصي داريد مي توانيد از جاده خراسان و يا يزد به اين منطقه کويري سفر کنيد. با اين حال ما پيشنهاد مي کنيم که بهترين راه را انتخاب کنيد که همان سفر با هواپيما است چون هم راحت تر به مقصد مي رسيد و هم در کمترين زمان ممکن به اين نقطه مي توانيد سفر کنيد. همچنين مي توانيد به اصفهان برويد و از آنجا به اين منطقه برويد. به جز مسير اصفهان مسيرهاي دسترسي ديگر به قلعه باستاني بياضه شامل اين ۵ مسير است. جاذبه هاي ديدني قلعه بياضه علاوه بر قلعه باستاني بياضه که از نظر تاريخي ارزشمند است، در اين منطقه چشمه قناتي هم وجود دارد که در زمستان و تابستان جاري است و در کنار قلعه و چشمه آثاري مثل بازار زرگرها، مسجد جامع، حسينيه قديمي و درخت زيتون هزارساله از ديگر جاذبه‌هاي اين منطقه است. و مهمتر از همه ي اين ها پياده روي در دل کوير و قدم زدن در اين نقطه روح را جلا مي دهد و آرامش را در رگ هاي انسان جاري مي کند.