ابنیه/ خانه‌های تاریخی ایران زمین؛ از نائین تا یزد

برترين ها/ خانه هاي قديمي در گوشه وکنار شهرها فضاهايي هستند که از سردر ورودي آن‌ها گرفته تا ستون و ايوان و طاقي‌هاي‌شان، همه و همه از لحظه‌هاي سپري شده براي مالکان آن حکايت‌هاي شنيدني دارد که براي دانستن آن‌ها بايد به سراغ‌شان رفت و سراپا چشم و گوش شد. در واقع اين خانه هاي زيبا مي‌توانند ما را به راحتي پيوند دهند به گذشته پيشينيان اين سرزمين تا بدانيم و آگاه شويم از تاريک و روشن زندگي‌شان تا زيباترين احساس نوستالژيک در وجودمان برانگيخته شود. در اين گزارش به معرفي تعدادي از خانه‌هاي تاريخي مشهور ايران پرداخته‌ايم که باهم مي‌خوانيم. نائين؛ خانه پيرنيا خانه پيرنيا در شهر نائين نه تنها چشم و چراغ خانه‌هاي تاريخي اين شهر است بلکه از نظر تعلق به خانواده اي که نقش مهمي در تاريخ معاصر ايران داشته اند، بسيار پراهميت تلقي مي‌شود. اين خانه که در دوره صفويه ساخته شده، متعلق به خاندان معروف پيرنيا بوده که نسب‌شان به پيران و صوفيان بزرگ از جمله حاج عبدالوهاب معروف به پيرنائين مي‌رسد. خانه پيرنيا به سبک گودال باغچه ساخته شده است بدين معني که در چند طبقه ساخته شده اما طبقات به جاي اينکه از روي زمين بالا بروند، به زير زمين رفته اند و به دور يک حياط مرکزي گودال مانند شکل گرفته اند.اين شيوه معماري مخصوص مناطق کويري ايران خصوصا شهر کاشان بوده و موجب خنک ماندن فضاي خانه در گرماي طاقت فرساي تابستان مي شده است. تزيينات خانه نيز جالب توجه است و در و ديوار آن پر است از نقوشي که داستان‌هاي هفت پيکر نظامي گنجوي مانند خسرو وشيرين و يوسف و زليخا را به تصوير مي‌کشند و نشان مي‌دهند که گذشتگان ما در آراستن خانه‌هاي‌شان تا چه حد به فرهنگ ملي و ميراث ادبي اين سرزمين توجه داشته‌اند. خانه پيرنيا چند سالي است که به موزه مردم شناسي کوير تبديل شده و در آن آثار مرتبط با فرهنگ و اجتماع مردم مناطق کويري ايران را به نمايش گذاشته اند. مشهد؛ خانه حاج حسين آقا ملک شهر مشهد اگرچه شهري است کهن اما خانه‌هاي تاريخي آن پرشمار نيستند به اين علت که در چهار دهه گذشته بافت تاريخي و مرکزي اين شهر به طور مداوم در معرض تخريب و تهديد بوده و بسياري از خانه‌هاي تاريخي شهر در طرح توسعه حرم و اطراف آن نابود شده‌اند. يکي از معدود خانه‌هاي تاريخي بازمانده در مشهد که مي‌توان آن را زيباترين خانه اين شهر به شمار آورد، خانه حاج حسين آقا ملک است. حاج حسين آقا زاده تهران و واقف و بنيان‌گذار کتابخانه و موزه ملي ملک در تهران است اما چون داراي املاک فراوان در خراسان بود و عمده دارايي‌هاي خود را وقف آستان قدس رضوي کرد. هرچند که بخشي از اين خانه نيز از ميان رفته اما خوشبختانه هسته اصلي آن باقي مانده و در اختيار اداره کل ميراث فرهنگي استان خراسان است. سبک و سياق معماري خانه نشان مي‌دهد که در اواخر دوره قاجار يا شايد اوايل پهلوي ساخته شده و آجرکاري‌هاي نماي بيروني‌اش در نهايت زيبايي و ظرافت است. در حال حاضر خانه ملک به مرکز صنايع دستي تبديل شده است و عده اي از هنرمندان کارگاه‌هايي را در آن برپا کرده اند تا ضمن توليد آثار هنري و سنتي، شيوه توليد اين آثار را به مردم نشان دهند. شيراز؛ نارنجستان قوام شيراز خانه هاي تاريخي پرشمار دارد که متاسفانه در سال‌هاي اخير مرتبا اخباري از تخريب آن‌ها منتشر مي شود. بي شک زيباترين و بزرگ‌ترين خانه تاريخي اين شهر، خانه موسوم به نارنجستان قوام است که يک خانه اشرافي تمام‌عيار با بخش‌هاي متنوع محسوب مي‌شود. اين خانه بزرگ که به سبب وجود درختان نارنج در حياط بزرگش به نارنجستان قوام شهرت يافته، در دوره قاجار متعلق به خاندان قوام‌الملک شيرازي بود که به تناوب حکومت ايالت فارس را برعهده داشتند و نسب‌شان به «حاجي قوام» ممدوح حافظ شيرازي مي‌رسيد. نارنجستان قوام در آغاز شامل بخش‌هايي چون باغ، عمارت بيروني، عمارت اندروني،حمام، اصطبل و مکتب‌خانه بود. اگرچه پاره‌اي از اين بخش‌ها در گذر زمان از ميان رفته‌اند اما بخش‌هاي اصلي کاملا سالم مانده‌اند. بخش بيروني که محل مراجعات خاندان قوام‌الملک و برگزاري مهماني‌ها و آيين‌ها بوده است، در سال 1345 خورشيدي از سوي بازماندگان اين خاندان به دانشگاه شيراز اهدا شد وابتدا در اختيار موسسه آسيايي قرار گرفت که درباره فرهنگ و تمدن ملل آسيايي پژوهش مي‌کرد و مديريت آن با پروفسور آرتور پوپ آمريکايي بود اما پس از درگذشت پروفسور پوپ در سال 1348 به عنوان موزه به‌روي مردم گشوده شد. گيلان؛ خانه پرمهر خانه پرمهر در موزه ميراث روستايي گيلان قرار دارد اما در اصل خانه‌اي متعلق به بخش رودبنه از توابع شهرستان لاهيجان است که پس از واچيني و انتقال به موزه ميراث روستايي دوباره چيني شده است. با توجه به اينکه اقليم پربارش و جنگلي گيلان بسيار متفاوت از اقليم مناطق مرکزي و کويري يا حتي کوهستاني ايران است، خانه‌هاي تاريخي آن نيز در گذشته تفاوت زيادي با خانه هاي ساير نقاط کشور داشتند؛ هم از نظر مصالح به کار رفته در بنا و هم از نظر ساختار و حال و هواي معماري. درمحوطه پيراموني خانه پرمهر،کندوج،تلمبار،چاه، توالت، باغچه وتوتستان وجود داشته که بخش‌هايي از آن‌ها در موزه ميراث روستايي بازسازي شده است. خانه نام خود را از مالک سابقش – مشهدي حسن پرمهر - گرفته و چنان که از بزرگي و زيبايي آن برمي‌آيد، صاحب آن يک کشاورز زمين‌دار و متمول بوده است. جالب اين که طراحان موزه ميراث روستايي گيلان با گردآوري اسباب و اثاثيه قديمي از روستاهاي مختلف گيلان، دکوراسيون داخلي اين خانه را نيز بازسازي کرده اند. اصفهان؛ خانه حاج آقا نورا... (خانه مشروطه) اصفهان بيش از هر شهر ديگر ايران خانه‌هاي تاريخي نفيس دارد. برخي شمار اين خانه‌ها را تا چهار يا پنج هزار خانه هم گفته اند اما تخمين زده مي‌شود که خانه‌هاي نفيس اين شهر که اکثرا در دوره صفويه و قاجار ساخته شده اند، بين 700 تا 800 خانه باشد. بيشتر اين خانه‌ها مالک خصوصي دارند، يعني يا خانواده‌هايي در آن‌ها ساکن هستند يا به حال خود رها شده اند. تنها شمار اندکي از خانه‌ها به عنوان اماکن اداري، آموزشي يا فرهنگي مورد استفاده قرار مي‌گيرند و امکان بازديد گردشگران از آن‌ها وجود دارد. يکي از اين خانه ها که در دوره قاجار ساخته و به موزه تبديل شده است، خانه حاج آقا نورا... اصفهاني، معروف به خانه مشروطه اصفهان است. او يکي از روحانيان بلندپايه اصفهان و از اعضاي خانواده معروف نجفي‌ها بود و به همين خاطر در دوره مشروطه خانه‌اش از مراکز گردهمايي مشروطه خواهان – خصوصا افراد ايل بختياري – به شمار مي‌آمد. به همين علت، از چند سال پيش شهرداري اصفهان اين خانه را به موزه مشروطيت تبديل کرد و اسناد و مدارکي از اين رويداد تاريخي را در آن به نمايش گذاشت. يزد؛ خانه کلاهدوز (موزه آب) يزد هم مانند اصفهان، خانه هاي تاريخي فراوان دارد که خوشبختانه در سال‌هاي اخير شماري از آن‌ها به مهمانسراهاي سنتي تبديل شده اند و از خطر ويراني نجات يافته اند. شمار کمي از اين خانه ها نيز کاربري موزه‌اي دارند و درشان روي عموم مردم گشوده است.از جمله اين خانه ها، يکي خانه کلاهدوز متعلق به دوره قاجار است که تبديل به موزه آب استان يزد شده و مجموعه آثاري شامل لوازم مختلف حفر قنات، ابزارو ادوات اندازه‌گيري حجم آب، کتابچه ميراب‌ها و اسناد توزيع آب در آن به نمايش درآمده است. خانه کلاهدوز متعلق به يکي از تجار بزرگ يزد به نام حاج سيدعلي‌اکبرکلاهدوز بوده و حدود 170 سال قدمت دارد. اين خانه را در پنج طبقه ساخته اند؛ منتها بخشي از اين طبقات پايين‌تر از سطح زمين ساخته شده‌اند و خانه از بيرون ارتفاع چنداني ندارد. تمام ديواره‌هاي داخلي و بيروني بنا پوشيده از تزيينات گوناگون است و يکي از قنات‌هاي کهن يزد به نام قنات زارچ از زير آن مي گذرد. به همين خاطر زيرزمين خانه فضايي خنک و مرطوب دارد. همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در ايتا https://eitaa.com/joinchat/88211456C878f9966e5 آخرين خبر در بله https://bale.ai/invite/#/join/MTIwZmMyZT آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar