آشنایی با همه جواهرات بی‌بدیل ناصرالدین‌شاه

همشهري/ «همه ما از کودکي تا به امروز ماکت‌هاي مختلفي از کُره زمين ديده‌ايم؛ ماکت‌هايي با سايز‌هاي کوچک و بزرگ که مأمور نشان دادن جاي کشور‌هاي دنيا روي کره زمين هستند. بعضي‌هايشان کاغذي‌اند، بعضي‌ها شيشه‌اي و بعضي‌هاي ديگر هم فلزي، اما اطلاعات همه‌شان مثل هم است و جانمايي درياها، کوه‌ها، زيستگاه‌ها و ... روي همه آن‌ها به يک شکل است. در اين ميان، اما يک کره جغرافيايي وجود دارد که هم شکلش با همه کره‌هايي که پيش از اين ديده‌ايم متفاوت است، هم اطلاعات روي آن با ديگر کره‌هاي زمين تفاوت دارد. اين کره که به «کره جواهرنشان» شهرت دارد، سال‌ها پيش به دستور ناصرالدين شاه قاجار ساخته شده و پر از طلا و جواهرات رنگارنگ است! روي اين کره متفاوت کوه دماوند و شهر تهران با ياقوت مشخص شده و الماس نشان‌دهنده کشور ايران است. جالب اين که علاوه بر جانمايي قاره‌ها، مي‌توانيد روي اين کره، القاب ناصرالدين‌شاه را هم ببينيد! اگر مي‌خواهيد بيشتر از اين‌ها درباره يکي از فاخرترين و باشکوه‌ترين جواهرات شناخته شده در دنيا بدانيد، اين گزارش را از دست ندهيد. کره ۳۸کيلوگرمي خاص‌ترين، عجيب‌ترين و گرانبهاترين کره جغرافيايي دنيا، حدود ۳۸کيلوگرم وزن دارد و قطر آن ۶۶سانتي‌متر است. اين کره جواهرنشان در مجموع از ۳۴کيلوگرم طلاي ناب و خالص ساخته شده و روي آن ۵۱هزار و ۳۶۶قطعه جواهر گوناگون ازجمله زمرد، ياقوت، لعل و الماس نصب شده است. هنوز هيچ‌کس در دنيا نتوانسته قيمت اين کره جغرافيايي پر از جواهر را محاسبه کند و اين يادگار دوران حکومت قاجاري يکي از خاص‌ترين و منحصر به فردترين اشياي موجود در موزه جواهرات ملي کشورمان به‌حساب مي‌آيد. ابتکار ناصرالدين‌شاه براي جواهرات پياده سنگ‌هاي قيمتي را که روي هيچ شيئي سوار نشده‌اند، اصطلاحا «جواهرات پياده» مي‌گويند. يعني اين لعل‌ها، زمردها، ياقوت‌ها، فيروزه‌ها و الماس‌ها نه گردنبند هستند، نه گوشواره و دستبند و نه شانس اين را پيدا کرده‌اند که در تاج پادشاهان و ديگر اشياي مهم روزگاران خود مورد استفاده قرار بگيرند. همين حالا اگر به موزه جواهرات ملي برويد، کلي از اين جواهرات را مي‌بينيد که داخل ظرف‌هاي کوچک و بزرگ پشت ويترين‌ها جا خوش کرده‌اند. اين طور که مي‌گويند اين جواهرات به‌اصطلاح پياده، در روزگار سلطنت ناصرالدين شاه حسابي روي اعصاب چهارمين شاه قاجار بود! براي همين دستور داد جواهرسازان ايراني شيئي بسازند و در ساخت آن هر آن چه مي‌توانند از جواهرات پياده داخل خزانه استفاده کنند. به همين دليل در سال ۱۲۹۱هجري قمري گروهي از جواهرسازان ايراني به سرپرستي زروني ماسحيان معروف به ابراهيم زرگرباشي کار ساخت کره جواهرنشان را آغاز و در ساخت آن از بيش از ۵۱هزار قطعه جواهر استفاده کردند. دريا‌هاي زمردي؛ قاره‌هايي از لعل و ياقوت در اين کره جغرافيايي که سال‌هاست در موزه جواهرات ملي نگهداري مي‌شود، مانند هر کره جغرافيايي ديگر قاره‌ها، اقيانوس‌ها، دريا‌ها و... جانمايي شده‌اند. با اين تفاوت که بخش‌هاي مختلف کره زمين با جواهرات رنگارنگ روي کره جغرافيايي به تصوير کشيده شده‌اند! به‌عنوان مثال تمام آب‌هاي کره زمين اعم از اقيانوس‌ها، دريا‌ها و دريارچه‌ها از زمرد ساخته شده که به گفته تاريخ‌پژوهان اين امر نشان از وفور سنگ زمرد در خزانه جواهرات سلطنتي ايران دارد. علاوه بر اين، خشکي‌هاي کره زمين که شامل قاره‌هاي آسيا، اروپا، آمريکا، آفريقا و اقيانوسيه مي‌شود، به‌علاوه قطب جنوب با لعل و ياقوت ساخته شده است. ضمن اينکه مرز اين قاره‌ها را الماس‌ها مشخص مي‌کنند! همچنين خط استوا و دايره البروج (دايره الماس‌نشان روي گوي) با الماس نشان داده شده است. اينطور که گفته مي‌شود فقط در ساخت همين دايره الماس‌نشان ۲۴۴قطعه الماس به‌کار گرفته شده که وزن آن‌ها در مجموع بيشتر از ۵۸قيراط است! ضمنا اين نکته را هم اضافه کنيم که در کره جغرافيايي پرزرق و برق ناصرالدين شاه، نقشه ايران، انگليس، فرانسه، بخش‌هايي از جنوب شرق آسيا و جزيره ماداگاسکار نيز با الماس مشخص شده‌اند. بخش‌هاي مرکزي و جنوبي قاره آفريقا هم از ياقوت کبود ساخته شده است. به سرزمين گنج‌هاي ايران دعوتيم فعلا که موزه‌ها به‌دليل پيشگيري از خطر ابتلا به ويروس کرونا تعطيل است، اما به محض اينکه موزه‌ها باز شوند، همه ما به سرزمين پر از گنج موزه جواهرات ملي دعوتيم. اگر مي‌خواهيد از کره جواهرنشان و ديگر جواهرات ارزشمند خزانه جواهرات ملي ديدن کنيد، اين امکان روز‌هاي شنبه تا سه‌شنبه از ساعت ۱۴تا ۱۷ وجود دارد. بهاي بازديد از اشياي قيمتي خزانه جواهرات ملي ازجمله همين کره جواهرنشان، الماس درياي نور، جقه نادري، تخت طاووس، تاج پهلوي، تاج کياني و...، فقط ۶هزار تومان است که البته دانش‌آموزان و دانشجويان مي‌توانند با ارائه کارت شناسايي از تخفيف ۵۰درصدي هم بهره‌مند شوند. اگر قصد کرده‌ايد که بعد از پايان کرونا سري به موزه جواهرات ملي بزنيد، بد نيست بدانيد اين موزه در ميدان امام خميني (ره)، خيابان فردوسي، نرسيده به چهارراه استانبول، نبش کوچه بانک مرکزي و در ساختمان بانک مرکزي جمهوري اسلامي ايران قرار دارد. شماره‌هاي ۶۴۴۶۳۰۳۰و ۶۴۴۶۳۷۹۹هم پاسخگوي سؤالات‌تان هستند. قديمي‌ترين عکس از کره جواهرنشان از کره جواهرنشان تا دلتان بخواهد عکس و فيلم وجود دارد؛ عکس و فيلم‌هايي که با مشاهده دقيق آن‌ها مي‌توانيد تمام جزئيات کار شده روي اين کره جغرافيايي پرزرق و برق را ببينيد. اما يکي از جذاب‌ترين عکس‌هاي کره جواهرنشان، عکس سياه و سفيدي است که ناصرالدين شاه کنار کره جواهرنشانش ايستاده و با آن عکس يادگاري مي‌اندازد. اين عکس قديمي‌ترين عکس از کره جغرافيايي پر از طلا و جواهر است که قدمتش به حدود ۱۴۰سال پيش مي‌رسد. کره مبارکه طلاي جواهرنشان، کتاب شد شايد برايتان جالب باشد بدانيد کره جواهرنشان به‌قدري داراي اهميت است که سال۱۳۹۶ يکي از اعضاي هيأت علمي گروه تاريخ دانشگاه اصفهان يک کتاب کامل و جامع درباره آن نوشته است. دکتر سيدمسعود سيدبنکدار درباره نام‌گذاري اين کتاب که اسفندماه سال ۹۵ توسط حسن روحاني، رئيس‌جمهور، رونمايي شد و بهار سال بعد توسط بانک مرکزي انتشار يافت، مي‌گويد: «نام اين کتاب را «کره مبارکه طلاي جواهرنشان» گذاشتم؛ چرا که اين اصطلاح متداول دوره ناصري براي فاخرترين و باشکوه‌ترين کره جواهرنشان شناخته شده در جهان بود؛ کره‌اي که حاصل تشريک مساعي فرهيختگان و نخبگان علمي و فرهنگي عصر ناصري است.» اين کتاب نفيس که سال ۱۳۹۷ از سوي بانک مرکزي به کتابخانه آستان قدس رضوي اهدا شد، در واقع شرح مفصل و دقيق جواهرات به‌کار رفته در کره جواهرنشان است. به نام شاه قاجار! اگر چه اين کره جغرافيايي خيلي به جانمايي کشور‌هاي مختلف نپرداخته و از اين بابت نمي‌توان جاي کشور‌ها را به راحتي روي آن پيدا کرد، اما کره جواهرنشان يک فرق اساسي با همه کره‌هاي دنيا دارد و آن هم اين است که به نام شاه قاجار سند خورده! اگر کمي روي اين کره پر از جواهر دقيق شويد، مي‌توانيد القاب و عناوين منبت‌کاري شده ناصرالدين شاه را در جاي جاي اين کره ببينيد. غنيمت جنگي نادرشاه افشار؛ نشان‌دهنده شهر تهران از آنجا که اين کره به درخواست ناصرالدين شاه قاجار ساخته شده و در آن زمان تهران پايتخت ايران بود، سازندگان کره جغرافيايي جواهرنشان براي نشان دادن تهران و نمادش کوه دماوند، حسابي سنگ تمام گذاشتند! تنها نقطه‌اي از کره جواهر نشان که مي‌توانيد در آن ياقوت معروف «ارونگ زيب» را ببينيد، محدوده شهر تهران است که با اين گوهر معروف نمايان شده. گفته مي‌شود اين ياقوت زيبا و معروف جزو جواهرات نادري بوده و نادرشاه افشار بعد از لشکرکشي به هندوستان با خود به ايران آورده است. در اين کره جواهرنشان، کوه دماوند هم با ياقوتي درشت نشان داده شده است. يادگاران پادشاهان؛ از صفويه تا قاجاريه يکي از ويژگي‌هاي منحصر به فرد کره جواهرنشان اين است که در آن مي‌توان يادگاري‌هاي بسياري از پادشاهان ايران را ديد! تمام جواهر‌هاي به کار رفته در کره جواهرنشان، گوهر‌هاي گرانقيمتي هستند که از دوران صفويه جمع‌آوري شده‌اند؛ هدايايي که سلاطين خارجي و حکام محلي در اختيار پادشاهان قرار مي‌دادند، غنيمت‌هاي جنگي‌اي که با لشکرکشي‌هايي ازجمله حمله نادر شاه افشار به هندوستان به‌دست آمده و خريد پادشاهان از جهانگردان اروپايي و بازار‌هاي هند، عثماني، ايتاليا و فرانسه، همه و همه در اين کره جواهرنشان ديده مي‌شوند. گنجينه‌اي از ۵ گوهر گرانبها پرجواهرترين شيء موجود در موزه جواهرات ملي، از ۵۱هزار و ۳۶۶قطعه جواهر ساخته شده که وزن اين جواهرات روي هم رفته چيزي در حدود ۳کيلو و ۶۵۶گرم است. اما نکته جالب توجه درباره کره جواهرنشان اين است که اين قيمتي‌ترين کره جغرافيايي جهان کلکسيوني از ۵نوع گوهر گرانبهاست. الماس، زمرد، ياقوت قرمز، ياقوت کبود و لعل، سنگ‌هاي بسيار قيمتي‌اي هستند که در ساخت کره جواهرنشان به‌کار رفته‌اند. نگاهي به ديگر جواهرات معروف خزانه جواهرات ملي در خزانه جواهرات ملي تا چشم کار مي‌کند، طلا، ياقوت، زمرد، فيروزه، لعل و الماس ديده مي‌شود؛ جواهراتي که بسياري از آن‌ها روي اشياي مختلف سوار شده‌اند و بخشي از تاريخ و فرهنگ اين مرز و بوم را با خود يدک مي‌کشند. اين جواهرات جدا از زيبايي خيره‌کننده‌شان، پشتوانه پول ملي‌مان هم به‌حساب مي‌آيند و به همين دليل داراي اهميت بسيار هستند. در ادامه با برخي ديگر از اشياي باشکوه موزه جواهرات ملي بيشتر آشنا مي‌شويم. الماس درياي نور بزرگ‌ترين الماس صورتي‌رنگ دنيا با ۱۸۲قيراط وزن، براي ماست که داستان‌هاي زيادي درباره آن نقل شده است. ازجمله اين که روزگاري بر دسته شمشير افراسياب نصب بوده، زماني يکي از گوهر‌هاي تاج کورش بزرگ بوده، نادرشاه افشار آن را بر تاج خود قرار مي‌داده و در نهايت در زمان سلطنت ناصرالدين شاه، در ميانه يکي از بازوبند‌هاي سلطنتي و بعد‌ها به‌صورت پيش‌کلاه مورد استفاده قرار گرفته است. تاج کياني تاج کياني، تاج مورد استفاده شاهان قاجاري در مراسم تاج‌گذاري‌شان بود. فتحعلي‌شاه قاجار دستور داد اين تاج را ساخته و با الماس، ياقوت، زمرد و مرواريد زينت ببخشند. نکته جالب اين است که تاج کياني بعد از دوران امپراتوري ساساني، نخستين تاجي است که ساخته شده. چرا که شاهان بعد از دوره ساساني و پيش از دوره قاجار، از جقه يا پيش‌کلاه به‌جاي تاج استفاده مي‌کردند. جقه نادري يکي ديگر از جواهرات سلطنتي و ارزشمند موزه جواهرات ملي، جقه نادري است. اين جقه که در سده ۱۲قمري ساخته شده، آراسته به الماس و زمرد است. وزن اين جقه که گاهي پهلوي اول از آن استفاده مي‌کرد، ۳۳مثقال و ۱۹نخود است و از يک تخمه زمرد درشت، ۵آويز زمرد و صد‌ها الماس فلامک ريز و درشت ساخته شده است. تخت طاووس اين تخت را در سال ۱۲۱۶هجري قمري به فرمان فتحعلي‌شاه قاجار و با استفاده از طلا و جواهر‌هاي موجود در خزانه سلطنتي ساختند. در ابتدا به دليل وجود نقش خورشيد در اين تخت، به آن تخت خورشيد يا تخت جمشيد گفته مي‌شد، اما وقتي فتحعلي‌شاه با «طاووس تاج‌الدوله» ازدواج و اين تخت را به او هديه کرد، نامش به تخت طاووس تغيير پيدا کرد. تاج پهلوي تاجي که هم رضاخان و هم محمدرضا پهلوي روي سر مي‌گذاشتند، سال ۱۳۰۴هجري شمسي با ۳هزار و ۳۸۰قطعه الماس، ۵قطعه زمرد، ۲قطعه ياقوت کبود و ۳۶۸ حبه مرواريد ساخته شد. اين تاج ۴ کنگره‌اي که به سبک و سياق تاج‌هاي شاهنشاهان ساساني ساخته شده و ۲کيلو و ۸۰گرم وزن دارد، در موزه جواهرات ملي نگهداري مي‌شود. کمربند زرين يکي ديگر از اشياي به نمايش درآمده در موزه جواهرات ملي، کمربند زريني است که ناصرالدين شاه قاجار سفارش ساخت آن را داده و از طلا و نقره ساخته شده است. اين کمربند طلايي داراي يک قطعه زمرد بزرگ به وزن ۱۷۶قيراط است که با ۶۰قطعه الماس برليان و ۱۴۵قطعه الماس فلامک تزئين شده. طول بند زربافت کمربند زرين هم ۱۱۹سانتي‌متر است.» #باهم_شکستش_مي‌دهيم ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد