فارس/ رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر گفت: این هم از عجایب روزگار است؛ کسانی که داعیه آزادی و مبارزه با استبداد را دارند، با به بن‌بست کشاندن مشروطه، طرفدار نظریه دیکتاتوری منور می‌شوند.

آیت‏‌الله سیدحسن مدرس در حدود سال ۱۲۴۹ خورشیدی در قریه «سرابه کچو» از توابع زواره اردستان در استان اصفهان دیده به جهان گشود. سیدحسن در ۱۴ سالگی به اصفهان عزیمت کرد و ۱۰ سال تمام در آنجا به بحث و تحقیق پرداخت.

وی در سال ۱۲۷۲ خورشیدی به نجف اشرف هجرت کرد و به مدت هفت سال از محضر حضرات آیات علامه سیدمحمدکاظم یزدی، آخوند خراسانی و نیز میرزای بزرگ شیرازی استفاده کرد و به درجات بالای علمی دست یافت.

سیدحسن پس از اخذ اجازه اجتهاد به اصفهان بازگشت و به تدریس فقه و اصول مشغول شد. وی همزمان با اوج‏‌گیری نهضت مشروطه در ایران، وارد صحنه سیاست شد و از طرف علما و مراجع شیعه به عنوان مجتهد طراز اول کشور برای نظارت بر قوانین مجلس شورای ملی انتخاب شد.

مدرس در سال ۱۲۹۰ خورشیدی، امور رسیدگی به مدرسه عالی سپهسالار (شهید مطهری) را به عهده گرفت و مشغول تدریس در این مدرسه شد. در دوره‌‏های بعد، مبارزات مدرس، شکل دیگری به خود گرفت و او بارها با در نظر گرفتن منافع ملت با صاحبان قدرت، مخالفت ورزید که تحصن در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) در اعتراض به دولت صمصام‌‏السلطنه بختیاری، مخالفت با قرارداد استعماری ۱۹۱۹میلادی وثوق‌‏الدوله، اعتراض به کودتای انگلیسی رضاخان و نیز جمهوریت رضاخانی از آن جمله ‏اند.

با به قدرت رسیدن رضاخان، سیدحسن مدرس به عنوان دشمن شماره یک وی در مجلس، نسبت به زورمداری‌ها و قدرت‏‌ورزی‌های رضاخان مطرح شد و بر اثر سوء تدبیر سردار سپه، طرح استیضاح رضاخان را به تصویب رساند.

در این میان رضاخان مترصد فرصتی بود که بتواند این روحانی آگاه و عالم را از سر راه خود بردارد. رضاخان پس از به دست گرفتن سلطنت و پس از آن که نقشه ترور مدرس را ناکام دید، او را در شانزدهم مهر ۱۳۰۷ خورشیدی دستگیر و به خواف و پس از مدتی به کاشمر از توابع خراسان تبعید کرد. انتخاب خواف به عنوان تبعیدگاه مدرس به این سبب بود که «اهالی آنجا سنی‌مذهب بودند و چندان حساسیتی نسبت به زندانی بودن مجتهدی شیعی در دیارشان نداشتند. افزون بر این، امکان برقراری ارتباط میان خواف و پایتخت به آسانی ممکن نبود. مدرس در خواف در قلعه‌ای نظامی زندانی شد و تحت نظر شدید مأموران امنیتی قرار گرفت و ممنوع‌الملاقات شدو پس از ۱۰ سال تبعید، ماموران شاه، وی را مسموم و سپس در دهم آذر ۱۳۱۶ خورشیدی در ۶۷ سالگی در حال نماز خفه کردند.

قیام مدرس، نخستین جرقه نهضت ضداستبدادی و آخرینِ آن نبود. مدرس، مظهر مقاومت ملت و آن عده از نمایندگان مردم بود که به رمز توطئه و عمق فاجعه پی برده و معتقد به چاره کار قبل از وقوع حادثه بودند.

قیام و مقاومت نستوه و حماسه‏‌آفرین مدرس در آن شرایط و جو اختناق و ارعاب، گرچه در لابلای حوادث مشروطیت به عنوان یک جریان فرعی مطرح شده است، ولی در مطالعه تاریخ نهضت‌‏های اسلامی، عنوان و جایگاه مستقل و درخشانی دارد. اندیشه‏‌های سیاسی مدرس را نه به عنوان یک اعتراض تاریخی بر یک جریان انحرافی، بلکه به صورت یک جریان و نهضت در ارائه تفکر درست و مایه‏‌دار سیاسی و انقلابی اسلام و تجدید حیات سیاسی، باید تلقی کرد. به مناسبت این روز با دکتر موسی حقانی رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر گفت‌وگو کردیم که می‌خوانید:

موسی حقانی رئیس پژوهکده تاریخ معاصر در سالروز شهادت شهید مدرس در گفت‌وگو با خبرنگار تاریخ فارس ضمن گرامیداشت این روز اظهار داشت: شهید مدرس یک سیاستمدار ضداستبداد و ضداستعمار است که معنای خاص خودش را دارد.

وی با اشاره به اینکه برخی از رجال دوره قاجار موضع ضداستبدادی داشتند، ولی نسبت به استعمار یا روی خوش نشان می‌دادند یا در مقابل استعمار مرعوب بودند، تصریح کرد: اما شهید مدرس هم ضداستبداد و هم ضداستعمار است و به‌خوبی می‌داند که ریشه استبداد داخلی به‌ویژه در دوره پهلوی به استعمار خارجی برمی‌گردد و با شجاعت در مقابل هر دو مقوله یعنی هم استعمار و هم استبداد داخلی که عامل استعمار محسوب می‌شد، می‌ایستد.


 



حقانی با توجه به مواضع جریان سیاسی در کشور ادامه داد: در آن مقطع برخی از جریانات به‌ خصوص حزب دموکرات که بعضاً افراد مذهبی هم در آن حضور داشتند، داعیه جدایی دین از سیاست یا تفکیک دین از سیاست را داشتند و شهید مدرس در طول مبارزاتش سیاست را عین دیانت می‌دانست و هیچ تفکیکی بین این دو قائل نبود.

 




وی گفت: مولفه سیاست عین دیانت، یکی از ویژگی‌های مهم شهید مدرس در طول مبارزات سیاسی‌اش بود. شهید مدرس در کلام و عمل یک سیاستمدار شجاع بود. کسی که وارد عرصه سیاست می‌شود، قطعاً با مخاطراتی مواجه است، به‌ویژه در آن دوره که هم استعمار انگلیس و هم دیکتاتوری رضاخان بر کشور ما حاکم بودند و بسیاری از شخصیت‌های ایرانی در آن مقطع جرأت مقابله با استعمار و عوامل داخلی آن و در رأس آنها رضاخان را نداشتند، اما شهید مدرس با سخنرانی‌های قوی خود هم چهره استعمار و هم چهره استبداد داخلی را افشا کرد.

 



حقانی با بیان اینکه شهید مدرس در عمل هم پروایی از درگیری با عوامل استعمار نداشت، گفت: نمونه شاخص آن، درگیری شهید مدرس با رضاخان است که هم منجر به دست به یقه شدن رضاخان با شهید مدرس شد و هم بعدها در دوره جمهوری‌خواهی منجر به سیلی خوردن شهید مدرس از عوامل رضاخان و بعد هم دستگیری‌های متعدد، ترور ایشان و نهایتاً هم تبعید و شهادت مظلومانه و غریبانه ایشان در تبعید بود. همه اینها نشانه شجاعت این سیاستمدار بزرگ است. آن هم در دوره‌ای که ترس و ارعاب پس از جنگ‌های روسیه و هرات بر رجال ایرانی مستولی شده بود و رجال مرعوب بیگانگان شده بودند.

رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر با اشاره به سیاست‌ورزی شجاعانه شهید مدرس تصریح کرد: ما در این مقطع با شخصیتی روبرو هستیم که هیچ ترسی از بیگانگان و عوامل آنها ندارد. شهید مدرس در تقابل با دشمن و تعامل با دشمنان دشمن یک سیاستمدار آگاه و باهوش است.

وی یکی از مصادیق سیاست‌ورزی شجاعانه شهید مدرس را تقابل با قرارداد ۱۹۱۹ میلادی عنوان کرد و افزود: شهید مدرس قرارداد ۱۹۱۹ میلادی و عوامل آن را افشا می‌کند؛ آن هم در شرایطی که وثوق‌الدوله ابایی از برخورد با مخالفان قرارداد نداشت و برخی را هم دستگیر و تبعید کرده بود. شهید مدرس در خواندن دست دشمن هم تبحر داشت. در ماجرای ۱۹۱۹ میلادی و بعد در ماجرای جمهوریت اوج پختگی شهید مدرس را می‌بینیم.