شیوع «بیماری سل» در شمال ایران؛ آمارها چه می‌گویند؟

تسنيم

بروزرسانی 1405/03/13 - 10:49

شیوع «بیماری سل» در شمال ایران؛ آمارها چه می‌گویند؟

تسنیم/ آمارهای دانشگاه علوم پزشکی نشان می‌دهد که در شیوع بیماری سل گلستان بعد از سیستان بیشترین موارد ابتلا را دارد.

سل، با وجود پیشرفت‌های پزشکی و در دسترس بودن درمان، همچنان یکی از مهم‌ترین تهدیدهای عفونی برای سلامت عمومی در جهان باقی مانده است. این بیماری که بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند، هم از نظر میزان ابتلا و هم از نظر مرگ‌ومیر، هنوز در فهرست دغدغه‌های اصلی نظام‌های سلامت قرار دارد. تازه‌ترین داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد که جهان، ایران و به‌ویژه استان گلستان هنوز با بار قابل توجهی از این بیماری روبه‌رو هستند.

بآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که هر سال حدود 10 میلیون نفر در جهان به سل مبتلا می‌شوند و این بیماری همچنان در میان علل مهم مرگ ناشی از عفونت‌ها قرار دارد. هرچند در دهه‌های اخیر روند کلی بروز سل در جهان کاهش یافته، اما این کاهش کند و نابرابر بوده و در برخی مناطق به‌ویژه در کشورهای کم‌درآمد و پرجمعیت، بیماری همچنان پرقدرت باقی مانده است.

نکته مهم این است که سل فقط یک مسئله درمانی نیست، بلکه به‌شدت با عوامل اجتماعی پیوند دارد؛ فقر، سوءتغذیه، تراکم جمعیتی، مهاجرت، دسترسی ناکافی به خدمات تشخیصی و ضعف نظام مراقبت از جمله عواملی هستند که به بقای بیماری کمک می‌کنند.

در ایران نیز وضعیت سل نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه بهتر است. بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی منابع مبتنی بر اطلاعات وزارت بهداشت، در سال 1403 مجموع موارد شناسایی‌شده سل در کشور 6547 نفر بوده است. از این تعداد، 3499 نفر مورد جدید سل ریوی با تست مثبت بوده‌اند که معادل 4.1 مورد در هر 100 هزار نفر جمعیت است.

نکته قابل توجه این است که بروز کل سل در کشور از 9.6 در هر 100 هزار نفر در سال 1398 به 7.6 در هر 100 هزار نفر در سال 1403 کاهش یافته است. این روند کاهشی مثبت است، اما برای رسیدن به سطح کنترل پایدار، همچنان نیاز به تقویت تشخیص زودهنگام، پیگیری تماس‌ها و درمان کامل بیماران وجود دارد.

همچنین سهم قابل توجه بیماران غیرایرانی در آمارهای اخیر، نشان می‌دهد که کنترل سل در ایران فقط یک موضوع داخلی نیست، بلکه با تحرکات جمعیتی، مرزها و شرایط منطقه‌ای نیز ارتباط مستقیم دارد.

در میان استان‌های کشور، گلستان جایگاه ویژه‌ای دارد. این استان در سال‌های اخیر بارها در گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای به‌عنوان یکی از استان‌های با بروز بالای سل مطرح شده است. آخرین داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد که شاخص بروز سل در گلستان در سال گذشته به 20 در هر 100 هزار نفر رسیده است؛ رقمی که به‌مراتب بالاتر از متوسط کشوری است.

این تفاوت مهم، گلستان را به یکی از مناطق اولویت‌دار در برنامه‌های کنترل سل تبدیل می‌کند. بالا بودن بروز در این استان می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد؛ از جمله ترکیب جمعیتی خاص، جابه‌جایی جمعیت، شرایط اجتماعی-اقتصادی و نیز احتمال وجود موارد تشخیص‌داده‌نشده یا دیرتشخیص‌داده‌شده. در چنین شرایطی، تمرکز صرف بر درمان کافی نیست و باید زنجیره‌ای از اقدامات هم‌زمان اجرا شود: جست‌وجوی فعال بیماران، آموزش عمومی، پیگیری اطرافیان بیمار، و دسترسی آسان‌تر به تشخیص دقیق.

سل از آن جهت اهمیت دارد که هم قابل پیشگیری است و هم قابل درمان؛ اما در عین حال اگر دیر تشخیص داده شود یا درمان ناقص بماند، می‌تواند به بیماری‌ای جدی، طولانی‌مدت و حتی کشنده تبدیل شود. انتقال این بیماری عمدتاً از طریق ذرات تنفسی صورت می‌گیرد و به همین دلیل تشخیص سریع بیماران ریوی و قطع زنجیره انتقال، کلید اصلی کنترل آن است.

در سطح جامعه، سل اغلب در سکوت پیش می‌رود. بسیاری از بیماران در مراحل ابتدایی علائم واضحی ندارند یا نشانه‌ها را با بیماری‌های ساده تنفسی اشتباه می‌گیرند. همین مسئله باعث می‌شود که آگاهی عمومی و مراجعه به‌موقع به مراکز درمانی نقش مهمی در مهار بیماری داشته باشد.

غلامرضا روشندل، معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی گلستان هم با بیان اینکه بیماری سل همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان و از اولویت‌های حوزه سلامت در استان گلستان به شمار می‌رود، به آمارهای جهانی اشاره کرد و گفته سالانه بیش از 10 میلیون نفر در دنیا به این بیماری مبتلا می‌شوند و بیش از یک میلیون نفر نیز جان خود را بر اثر آن از دست می‌دهند.

وی گفته که عامل بیماری سل در حدود 25 درصد جمعیت جهان به صورت نهفته وجود دارد؛ به عبارتی از هر چهار نفر یک نفر ممکن است حامل غیرفعال این باکتری باشد که در شرایط مساعد، امکان فعال شدن بیماری در وی وجود دارد.

روشندل با اشاره به وضعیت بروز بیماری در کشور و به تبع آن گلستان گفته شاخص بروز بیماری سل در جهان حدود 134 مورد در هر 100 هزار نفر جمعیت است در حالی که در ایران به دنبال اقدامات انجام‌شده در حوزه کنترل بیماری، این میزان به حدود 20 مورد در هر 100 هزار نفر کاهش یافته هرچند میزان بروز در استان‌های مختلف کشور متفاوت است.

وی با اشاره به شیوه درمان بیماران مبتلا به سل گفته درمان این بیماری معمولا با رژیم چهار دارویی و طی یک دوره حداقل 6 ماهه انجام می‌شود اما بخشی از بیماران به سل مقاوم به دارو مبتلا می‌شوند که درمان طولانی‌تر، هزینه‌های بیشتر و احتمال بالاتر شکست درمان را به همراه دارد.

معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی گلستان توضیح داده در صورتی که بیمار نسبت به حداقل یکی از داروهای درمان سل مقاومت داشته باشد اصطلاح سل مقاوم به دارو به کار می‌رود و چنانچه مقاومت نسبت به 2 داروی اصلی درمان وجود داشته باشد بیمار در گروه سل مقاوم به چند دارو قرار می‌گیرد.

دانشگاه علوم پزشکی گلستان یکی از تحقیقات خود را در زمینه مقاومت دارویی بیماران‌مبتلا به سل انجام داده است. در این مطالعه اطلاعات جمعیت‌شناختی بیماران از سامانه ثبت سل کشور و نتایج آزمون‌های حساسیت دارویی از آزمایشگاه سل گرگان استخراج و تحلیل آماری شد.

به گفته روشندل در قالب این پژوهش بیش از یک‌هزار بیمار مبتلا به سل مورد بررسی قرار گرفتند که 73 درصد آنان مرد، 60 درصد مجرد و حدود 80 درصد بی‌سواد یا دارای تحصیلات ابتدایی بودند. همچنین 48 درصد بیماران سابقه مصرف سیگار، 31 درصد سابقه اعتیاد و 20 درصد سابقه درمان قبلی سل را داشتند و مجددا تحت درمان قرار گرفته بودند.

معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی گلستان بیان کرد: نتایج مطالعه نشان داد میزان موفقیت درمان در بیماران حدود 92 درصد بوده در حالی که شکست درمان در هفت درصد موارد مشاهده شد و شیوع سل مقاوم به چند دارو نیز حدود 2.5 درصد گزارش شده است.

به گفته وی؛ 93 درصد بیماران هیچ‌گونه مقاومت دارویی نداشتند اما حدود هفت درصد آنان درجاتی از مقاومت نسبت به داروهای درمانی را نشان دادند. تحلیل‌های آماری نشان داد میان ابتلا به سل مقاوم به چند دارو عواملی نظیر وضعیت تاهل، جنسیت، سابقه درمان قبلی، نتیجه درمان و شکست درمان ارتباط معنی‌دار آماری وجود دارد.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد افراد مجرد، بیوه یا کسانی که از حمایت خانوادگی کمتری برخوردارند زنان به‌ویژه افراد با سطح سواد پایین، بیماران دارای سابقه درمان قبلی سل و همچنین افرادی که سابقه شکست درمان دارند بیش از دیگران در معرض ابتلا به سل مقاوم به چند دارو قرار دارند.

وی درباره راهکارهای پیشنهادی برای کاهش موارد ابتلا به سل مقاوم به درمان گفته انجام آزمایش‌های ارزیابی مقاومت دارویی برای همه بیماران، به‌ویژه گروه‌های پرخطر، پیگیری مستمر روند درمان برای پیشگیری از شکست درمان، آموزش عمومی درباره اهمیت مصرف صحیح و منظم داروها و تقویت حمایت‌های اجتماعی و عاطفی از بیماران آسیب‌پذیر از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است.

اطلاع‌رسانی و آموزش هدفمند برای افراد کم‌سواد یا بی‌سواد باید با روش‌های ساده‌تر و قابل فهم‌تر انجام شود تا پایبندی بیماران به درمان افزایش یابد. تشخیص زودهنگام، درمان صحیح، پایش مستمر و حمایت همه‌جانبه از بیماران، نقش تعیین‌کننده‌ای در جلوگیری از گسترش سل مقاوم به چند دارو دارد.