بلعیدن خودرو، هشدار جدی فرونشست در جنوب غرب استان تهران

ايرنا

بروزرسانی 1405/03/16 - 09:50

بلعیدن خودرو، هشدار جدی فرونشست در جنوب غرب استان تهران

ایرنا/ سقوط یک خودرو در حفره‌ای ناشی از فرونشست زمین در شهرک امام حسین(ع) واقع در شهرستان بهارستان، بار دیگر نگاه‌ها را به یکی از نگران‌کننده‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی جنوب‌غرب استان تهران معطوف کرد؛ بحرانی که کارشناسان سال‌ها درباره آن هشدار داده‌اند اما به نظر می‌رسد هنوز به جایگاه واقعی خود در اولویت‌های مدیریتی منطقه نرسیده است.

در این حادثه که هفته گذشته رخ داد، بخشی از حیاط یک منزل مسکونی دچار فرونشست شد و خودروی پارک شده در محل به داخل حفره سقوط کرد. هرچند با حضور نیروهای امدادی حادثه بدون تلفات جانی مدیریت شد، اما این اتفاق پرسشی جدی را پیش روی مسئولان قرار داده است؛ آیا این رخدادها صرفاً حوادثی پراکنده هستند یا نشانه‌هایی از بحرانی بزرگ‌تر که آرام و بی‌صدا زیر پای ساکنان جنوب‌غرب تهران در حال گسترش است؟

این نخستین بار نیست که شهروندان منطقه با چنین صحنه‌هایی روبه‌رو می‌شوند. سال گذشته نیز در اسلامشهر، در محدوده بلوار بسیج مستضعفین و مسیر قنوات قدیمی، مواردی از نشست زمین مشاهده شد؛ و همچنین سال گذشته در خیابان طالقانی رباط‌کریم، بخشی از یک کوچه به صورت ناگهانی فرو ریخت و یک دستگاه کامیون در حفره ایجاد شده سقوط کرد. رخدادهایی اینچنین، هر چند وقت یک بار در گوشه و کنار شهرستان های جنوب غرب استان تهران خبرساز می شود؛ رخدادهایی که خوشبختانه خسارت جانی یا مالی قابل توجهی در پی نداشته اند، اما برای بسیاری از کارشناسان نشانه‌ای از فشار روزافزون بر منابع طبیعی و سفره‌های آب زیرزمینی منطقه بود.

داود بیات سرمدی، پژوهشگر حوزه محیط زیست و مطالعات شهری، در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا ریشه اصلی این پدیده را در برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و مدیریت ناپایدار منابع آب می‌داند.
به گفته وی، سال‌ها برداشت بیش از ظرفیت از سفره‌های زیرزمینی موجب افت شدید سطح آب و فشردگی لایه‌های خاک شده و همین موضوع زمینه بروز فرونشست را فراهم کرده است.

نگرانی‌ها زمانی بیشتر می‌شود که نتایج مطالعات ملی نیز شرایط جنوب‌غرب استان تهران را نگران‌کننده توصیف می‌کند.

«علی بیت‌اللهی»، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، پیش‌تر اعلام کرده بود پهنه فرونشست جنوب‌غرب تهران علاوه بر مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ پایتخت، بخش‌هایی از منطقه ۲۱ و شهرهای پیرامونی از جمله چهاردانگه، اسلامشهر، نسیم‌شهر و صباشهر را نیز دربر گرفته است.

به گفته وی، در برخی از این مناطق سطح آب‌های زیرزمینی که در گذشته در عمق ۳۰ تا ۴۰ متری قرار داشت، اکنون به حدود ۱۲۰ متر رسیده است؛ به عبارتی طی سال‌های گذشته حدود ۸۰ متر افت سطح آب رخ داده که یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید فرونشست به شمار می‌رود

کشاورزی سنتی و فشار بر آبخوان‌ها

جنوب‌غرب استان تهران سال‌ها یکی از قطب‌های مهم کشاورزی استان بوده است، اما کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از منابع آب منطقه همچنان با روش‌های سنتی و کم‌بازده مصرف می‌شود.

استفاده از شیوه‌های آبیاری غرقابی، کشت محصولات آب‌بر و برداشت مداوم از چاه‌های زیرزمینی باعث شده میزان مصرف آب در برخی مناطق از ظرفیت تجدیدپذیر منابع فراتر رود.

نتیجه این روند، افت مداوم سطح آب‌های زیرزمینی، کاهش کیفیت خاک و افزایش خطر فرونشست است؛ پدیده‌ای که برخلاف بسیاری از حوادث طبیعی، آثار آن به سادگی قابل جبران نیست و در مواردی حتی غیرقابل بازگشت محسوب می‌شود.

کارشناسان هشدار می‌دهند که ادامه این روند می‌تواند علاوه بر تهدید زیرساخت‌ها، امنیت تولید کشاورزی منطقه را نیز با چالش جدی روبه‌رو کند.

وقت اقدام فرا نرسیده است؟

آنچه نگرانی‌ها را افزایش می‌دهد، این است که فرونشست زمین معمولاً پیش از وقوع بحران‌های بزرگ، با نشانه‌های کوچک خود را نشان می‌دهد؛ نشانه‌هایی که اگر جدی گرفته نشوند، ممکن است در آینده خسارت‌های گسترده‌تری به دنبال داشته باشند.

این پرسش امروز مطرح است که آیا برای مقابله با این بحران برنامه‌ای جامع و مشخص وجود دارد؟ چه میزان از ظرفیت‌های علمی و دانشگاهی منطقه برای مطالعه و پایش فرونشست به کار گرفته شده است؟ و آیا دستگاه‌های متولی آب، محیط زیست، مدیریت شهری و منابع طبیعی به اندازه کافی نسبت به ابعاد این تهدید حساس شده‌اند؟

جای خالی سمن های تخصصی

در بسیاری از کشورهای جهان، سازمان‌های مردم‌نهاد تخصصی نقش مهمی در شناسایی، مطالبه‌گری و آگاهی‌بخشی درباره بحران‌های محیط زیستی ایفا می‌کنند. این تشکل‌ها با انجام مطالعات میدانی، آموزش عمومی و مطالبه از مسئولان، به بخشی از فرآیند حل مسائل تبدیل شده‌اند.

با این حال در بسیاری از مناطق کشور، از جمله اسلامشهر، هنوز سمن‌ها بیشتر با فعالیت‌های خیریه شناخته می‌شوند و نقش تخصصی آنها در حوزه‌هایی مانند محیط زیست، توسعه پایدار و مدیریت منابع طبیعی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

این در حالی است که در شهرستان اسلامشهر با جمعیتی بیش از ۷۰۰ هزار نفر، تنها یک سازمان مردم‌نهاد فعال در حوزه محیط زیست فعالیت می‌کند؛ ظرفیتی محدود برای منطقه‌ای که با چالش‌هایی همچون کم‌آبی، تغییر کاربری اراضی، آلودگی محیط زیست و اکنون خطر فرونشست زمین روبه‌رو است.

کارشناسان معتقدند فرونشست، کم‌آبی و کاهش توان تولید کشاورزی سه مسئله جداگانه نیستند، بلکه حلقه‌های یک زنجیره به هم پیوسته‌اند که سال‌هاست در جنوب‌غرب استان تهران شکل گرفته است.

حادثه شهرک امام حسین(ع) شاید یک اتفاق محدود به نظر برسد، اما واقعیت این است که زمین پیش از وقوع بحران‌های بزرگ، بارها هشدار می‌دهد. پرسش اینجاست که آیا این هشدارها شنیده خواهد شد یا باید منتظر حوادثی باشیم که هزینه‌های سنگین‌تری را به مردم و زیرساخت‌های منطقه تحمیل کند؟