جمجمه؛ تلاقی شگفت‌انگیز آب، نمک و کویر در طبس

ايرنا

بروزرسانی 1405/03/19 - 10:36

جمجمه؛ تلاقی شگفت‌انگیز آب، نمک و کویر در طبس

ایرنا/ در جنوبی‌ترین بخش چاله طبس جایی که آبراهه‌های فصلی پس از عبور از دشت‌ها و بسترهای نمکی به پایان مسیر خود می‌رسند دریاچه فصلی «جمجمه» شکل می‌گیرد، پدیده‌ای طبیعی که حاصل پیوند آب، نمک و اقلیم بیابانی است و با ثبت در فهرست میراث طبیعی ملی کشور بیش از پیش در کانون توجه گردشگران، پژوهشگران و دوستداران طبیعت قرار گرفته است.

شهرستان طبس به عنوان یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری شرق ایران، مجموعه‌ای کم‌نظیر از جاذبه‌های طبیعی، تاریخی، مذهبی و زمین‌شناختی را در خود جای داده است ظرفیتی که این شهرستان را به یکی از کانون‌های گردشگری خراسان جنوبی تبدیل کرده است.

قرار گرفتن طبس در پهنه کویر مرکزی ایران و برخورداری از تنوع کم‌نظیر اقلیمی و طبیعی موجب شده این شهرستان در سال‌های اخیر بیش از گذشته مورد توجه گردشگران، طبیعت‌گردان و پژوهشگران قرار گیرد.

ثبت جهانی ژئوپارک طبس و حضور آثار متعدد تاریخی و طبیعی در کنار روستاهای هدف گردشگری زمینه مناسبی برای توسعه گردشگری پایدار در این منطقه فراهم کرده است.

در کنار جاذبه‌های شناخته‌شده، طبس دارای ظرفیت‌های طبیعی کمتر معرفی‌شده‌ای است که هر یک می‌توانند به تنهایی مقصدی جذاب برای گردشگران باشند.

یکی از این جاذبه‌ها دریاچه فصلی نمک «جمجمه» در جنوب طبس است، پهنه‌ای طبیعی که حاصل پیوند آب، نمک و کویر بوده و چشم‌اندازی متفاوت از طبیعت بیابانی ایران را به نمایش می‌گذارد.

این دریاچه که در پست‌ترین بخش چاله طبس شکل می‌گیرد علاوه بر ارزش‌های طبیعی و زمین‌شناختی، از ظرفیت‌های قابل توجهی برای توسعه گردشگری طبیعت‌محور برخوردار است.

اهمیت این اثر طبیعی به اندازه‌ای است که در بهمن‌ماه سال ۱۴۰۴ در فهرست میراث طبیعی ملی کشور به ثبت رسید اقدامی که می‌تواند به حفاظت و معرفی هرچه بیشتر این جاذبه کمک کند.

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان طبس در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، ضمن تشریح ویژگی‌های این دریاچه فصلی، از ظرفیت‌های گسترده گردشگری شهرستان و برنامه‌های توسعه این حوزه سخن گفت.

کاظم نجاتیان با اشاره به جایگاه ویژه طبس در صنعت گردشگری کشور گفت: این شهرستان به واسطه برخورداری از جاذبه‌های متنوع طبیعی، تاریخی، مذهبی و زمین‌شناختی، یکی از مقاصد مهم گردشگری ایران به شمار می‌رود و سالانه میزبان شمار زیادی از گردشگران داخلی و خارجی است.

وی افزود: وجود آستان مبارک حضرت حسین بن موسی الکاظم (ع)، ژئوپارک جهانی طبس، روستای جهانی اصفهک، کاروانسراهای ثبت جهانی خان و چهل‌پایه، باغ تاریخی گلشن، چشمه آبگرم مرتضی‌علی، کال جنی، منطقه گردشگری ازمیغان، کویر حلوان، روستاهای تاریخی نایبند و کریت، آبشار تفتو و ده‌ها جاذبه طبیعی و تاریخی دیگر، مجموعه‌ای کم‌نظیر از ظرفیت‌های گردشگری را در این شهرستان فراهم کرده است.

ژئوپارک جهانی طبس بهشت زمین‌شناسی ایران

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان طبس ادامه داد: ژئوپارک جهانی طبس با وسعت بیش از ۲۲ هزار و ۷۰۰ کیلومتر مربع و ۳۹ ژئوسایت، یکی از مهم‌ترین مناطق زمین‌شناسی کشور محسوب می‌شود و به دلیل تنوع پدیده‌های طبیعی و زمین‌شناختی، در میان متخصصان به «بهشت زمین‌شناسی ایران» شهرت یافته است.

وی اظهار کرد: از مجموع ژئوسایت‌های این ژئوپارک، بخش قابل توجهی با ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و گردشگری شهرستان پیوند خورده‌اند و نقش مهمی در معرفی طبس به عنوان یکی از قطب‌های زمین‌گردشگری کشور دارند.

نجاتیان با اشاره به توسعه زیرساخت‌های گردشگری شهرستان گفت: هم‌اکنون ۳۵ اقامتگاه بوم‌گردی، پنج هتل و مجتمع گردشگری، ۶ دفتر خدمات مسافرتی و گردشگری، ۱۱ رستوران و سفره‌خانه سنتی و ۱۲ خانه مسافر در شهرستان فعال هستند و به گردشگران خدمات ارائه می‌کنند.

وی افزود: در کنار مراکز فعال، ۱۵ اقامتگاه بوم‌گردی، ۶ مجتمع گردشگری، سه هتل و یک مهمانپذیر نیز در حال احداث است و چندین طرح جدید گردشگری و اقامتی نیز مراحل اخذ مجوز و سرمایه‌گذاری را طی می‌کنند.

رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان طبس توسعه زیرساخت‌ها و حمایت از سرمایه‌گذاری را از اولویت‌های این اداره برشمرد و گفت: ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز در مناطق گردشگری و حمایت از طرح‌های اقامتی و خدماتی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش ماندگاری گردشگران و رونق اقتصادی جوامع محلی داشته باشد.

وی عنوان کرد: در کنار جاذبه‌های شناخته‌شده، معرفی و حفاظت از ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده‌ای همچون دریاچه فصلی جمجمه از مهم‌ترین برنامه‌های حوزه گردشگری شهرستان است چرا که این آثار می‌توانند به تنوع‌بخشی سبد گردشگری طبس و جذب گردشگران جدید کمک کنند.

دریاچه فصلی نمک «جمجمه» پدیده‌ای طبیعی است که در قلب چاله طبس و در میان چشم‌اندازهای وسیع کویری شکل گرفته و روایتگر تعامل هزاران ساله آب، نمک و اقلیم خشک این منطقه است
در میان جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده طبس، دریاچه فصلی نمک «جمجمه» از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است پدیده‌ای طبیعی که در قلب چاله طبس و در میان چشم‌اندازهای وسیع کویری شکل گرفته و روایتگر تعامل هزاران ساله آب، نمک و اقلیم خشک این منطقه است.

این پهنه طبیعی که در سال‌های پربارش به دریاچه‌ای وسیع و در سال‌های خشک به گستره‌ای از بلورهای درخشان نمک تبدیل می‌شود علاوه بر ارزش‌های زمین‌شناختی و زیست‌محیطی، از ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری طبیعت‌محور و زمین‌گردشگری برخوردار است.

جمجمه؛ مقصد نهایی آب‌های چاله طبس

دریاچه فصلی جمجمه در جنوبی‌ترین بخش پلایای طبس و در پست‌ترین نقطه چاله طبس شکل می‌گیرد نقطه‌ای با ارتفاع حدود ۶۰۷ متر از سطح دریا که میان روستاهای فهالنج و پروده قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی سبب شده است که بخش قابل توجهی از روان‌آب‌های حاصل از بارش در ارتفاعات پیرامونی پس از طی مسیرهای طولانی و عبور از رودخانه‌ها و آبراهه‌های فصلی در نهایت به این پهنه طبیعی هدایت شوند.

در سال‌هایی که بارندگی وضعیت مطلوب‌تری دارد آب‌های جاری در کف چاله طبس تجمع یافته و دریاچه‌ای فصلی را پدید می‌آورند که تا چندین ماه از سال ماندگاری دارد، انعکاس آسمان بر سطح آب در کنار پهنه‌های سفید نمکی، چشم‌اندازی کم‌نظیر را در قلب کویر رقم می‌زند منظره‌ای که کمتر کسی انتظار دیدن آن را در یکی از خشک‌ترین مناطق ایران دارد.

یکی از مهم‌ترین عناصر طبیعی مؤثر در شکل‌گیری این دریاچه، کال نمک است این آبراهه از نواحی شمالی شهرستان طبس سرچشمه می‌گیرد و پس از ورود به دشت‌های مرکزی مسیر خود را در میان رسوبات تبخیری و سازندهای نمکی ادامه می‌دهد در طول این مسیر، آب علاوه بر حمل رسوبات، حجم قابل توجهی از املاح محلول را نیز با خود جابه‌جا می‌کند.

در پایان مسیر، جریان آب به بخش جنوبی منطقه و محل تشکیل دریاچه فصلی جمجمه می‌رسد. در این محدوده، کاهش سرعت جریان و تبخیر شدید موجب رسوب‌گذاری گسترده نمک و شکل‌گیری بلورهای درخشان هالیت می‌شود بلورهایی که بخش مهمی از سیمای طبیعی این منطقه را تشکیل می‌دهند.

کال نمک؛ رودخانه‌ای سفید در دل بیابان

در میان چشم‌اندازهای خشک و خاموش طبس، کال نمک یکی از شگفت‌انگیزترین جلوه‌های طبیعی منطقه به شمار می‌آید پهنه‌ای که به جای پوشش سبز و جریان معمول آب با لایه‌های سفید و درخشان نمک شناخته می‌شود و همین ویژگی آن را به مقصدی متفاوت برای علاقه‌مندان طبیعت‌گردی و عکاسی تبدیل کرده است، سکوت عمیق، بافت خاص زمین و تضاد میان سفیدی نمک و رنگ تیره کویر فضایی می‌آفریند که بیش از هر چیز یادآور یک اثر هنری طبیعی است.

این رودخانه نمکی در فاصله‌ای نه‌چندان دور از شهر طبس و در محدوده شمال‌غربی آن قرار دارد و مسیر خود را تا حوالی دریاچه فصلی آب شور ادامه می‌دهد در طول این مسیر، رسوب‌گذاری مداوم املاح و تبخیر شدید آب موجب شکل‌گیری بلورهای نمکی در اندازه‌ها و فرم‌های گوناگون شده است بلورهایی که سطح زمین را همچون فرشی سفیدپوش کرده و سیمای منحصربه‌فردی به این ناحیه بخشیده‌اند، به همین دلیل، کال نمک نه فقط یک پدیده طبیعی، بلکه بخشی مهم از هویت زمین‌شناسی طبس محسوب می‌شود.

اهمیت این پهنه تنها به زیبایی ظاهری آن محدود نمی‌شود کال نمک در گذشته نیز نقش قابل توجهی در زندگی ساکنان محلی داشته و نمک طبیعی آن در میان اهالی منطقه شناخته‌شده بوده است. همین پیوند دیرینه میان طبیعت و زندگی بومی، ارزش فرهنگی این جاذبه را نیز در کنار ارزش‌های طبیعی آن برجسته می‌کند، امروز نیز بازدید از این منطقه، به‌ویژه برای کسانی که به سفرهای ماجراجویانه، پیاده‌روی در سکوت کویر و ثبت مناظر کم‌نظیر علاقه دارند تجربه‌ای متفاوت و فراموش‌نشدنی به شمار می‌آید.

از سوی دیگر، مسیر شکل‌گیری کال نمک تا رسیدن به نواحی جنوبی و دریاچه فصلی نشان‌دهنده پیوستگی دقیق و هماهنگ میان آب‌های سطحی، رسوبات نمکی و اقلیم خشک منطقه است همین ویژگی این پهنه را به نمونه‌ای ارزشمند برای مطالعه فرایندهای طبیعی در محیط‌های بیابانی تبدیل کرده و جایگاه آن را در میان جاذبه‌های زمین‌گردشگری طبس برجسته‌تر ساخته است.

واژه «کال» در گویش محلی به مسیر یا دره‌ای گفته می‌شود که بر اثر عبور سیلاب‌ها و جریان‌های فصلی آب شکل می‌گیرد، از آنجا که بستر این مسیر در طبس با حجم زیادی از نمک پوشیده شده، این پهنه طبیعی به نام «کال نمک» شناخته می‌شود نامی که به‌خوبی ماهیت زمین‌شناسی و ساختار ظاهری آن را توصیف می‌کند.

پیوند آب، نمک و اقلیم

اما جمجمه را می‌توان حاصل تعامل سه عنصر اصلی دانست، آب، نمک و اقلیم بیابانی. رودخانه‌های فصلی هنگام عبور از بسترهای زمین‌شناسی منطقه املاح فراوانی را در خود حل می‌کنند از سوی دیگر، گرمای شدید و تبخیر بسیار بالا در چاله طبس باعث می‌شود آب به سرعت از سطح دریاچه و آبراهه‌ها تبخیر شود و املاح باقی بمانند.

بخش عمده این رسوبات را کلرید سدیم یا همان نمک طعام تشکیل می‌دهد که در علم کانی‌شناسی «هالیت» نامیده می‌شود در کنار آن، بخشی از املاح موجود نیز زمینه تشکیل نمک‌های پتاسیمی را فراهم می‌کنند به همین دلیل جمجمه علاوه بر ارزش گردشگری، از منظر زمین‌شناسی نیز یکی از پدیده‌های شاخص ژئوپارک جهانی طبس به شمار می‌رود.

جذابیت این پهنه نمکی تنها به امروز محدود نمی‌شود «سون هدین» جغرافی‌دان و جهانگرد نامدار سوئدی که در سال ۱۹۱۶ میلادی از این منطقه بازدید کرده است، در سفرنامه خود تصویری متفاوت از این دریاچه ارائه می‌دهد.

او پس از عبور از محسن‌آباد فضای اطراف را به دریایی آرام در میان سکوت کویر تشبیه می‌کند و می‌نویسد آنچه از دور دیده می‌شد برخلاف بسیاری از پدیده‌های فریبنده کویر، سراب نبود بلکه دریاچه‌ای واقعی بود که نور خورشید بر سطح آن می‌درخشید.

هدین از زمین‌های نمکی سخت، لکه‌های سفید آب و لایه‌های مرطوب زیر سطح کویر یاد می‌کند توصیفاتی که امروزه نیز با ویژگی‌های طبیعی این منطقه مطابقت دارد.

میراثی طبیعی در مسیر حفاظت

دریاچه فصلی جمجمه نمونه‌ای کم‌نظیر از پویایی طبیعت در محیط‌های خشک ایران است این پهنه طبیعی نشان می‌دهد که حتی در دل کویر نیز چرخه حیات و فرایندهای زمین‌شناختی با قدرت ادامه دارند. ثبت این اثر در فهرست میراث طبیعی ملی کشور، گامی مهم در جهت حفاظت از یکی از ارزشمندترین پدیده‌های طبیعی طبس محسوب می‌شود.

با توسعه زیرساخت‌های گردشگری و معرفی علمی این جاذبه، جمجمه می‌تواند در کنار دیگر ظرفیت‌های شناخته‌شده طبس به یکی از مقاصد شاخص طبیعت‌گردی و زمین‌گردشگری ایران تبدیل شود مقصدی که روایتگر پیوند هزاران ساله آب، نمک و کویر در قلب فلات ایران است.

استان مرزی خراسان جنوبی با جمعیتی معادل ۸۰۰ هزار نفر دارای ۱۲ شهرستان است که طبس در فاصله ۳۰۰ کیلومتری مرکز استان واقع شده است.

خراسان جنوبی هزار و ۲۰ اثر تاریخی، طبیعی و معنوی ثبت شده در فهرست میراث ملی و ۱۰ اثر از جمله باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد (توبافی) در حوزه صنایع دستی، ژئوپارک طبس و کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک ثبت جهانی دارد.

دریاچه جمجمه که در ۴۰ کیلومتری جنوب طبس واقع شده است با ارتفاع ۶۰۷ متر از سطح دریا و وسعتی حدود ۵۰ کیلومتر مربع یکی از جاذبه‌های طبیعی بی‌نظیر منطقه است، در سال‌های پر بارش این دریاچه به یک پهنه آبی زیبا تبدیل می‌شود اما به دلیل شوری زیاد و تبخیر سریع، اغلب به یک معدن نمک چشم‌نواز تبدیل شده است.