از تعزیه سوق تا مویه زنان زیلایی؛ میراث عاشورایی کهگیلویه و بویراحمد

آیین‌های عزاداری در کهگیلویه و بویراحمد تنها مراسمی مذهبی نیستند، آنها بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردمانی هستند که قرن‌ها ارادت خود به سیدالشهدا(ع) را در قالب سنت‌های بومی، نوحه‌های محلی، تعزیه‌های کهن، مویه‌خوانی زنان و آیین‌های منحصربه‌فرد عزاداری حفظ کرده‌اند، میراثی زنده که بخشی از آن امروز در فهرست آثار ناملموس کشور ثبت شده و همچنان در هیئت‌ها و میان نسل‌های جدید جریان دارد.

با فرا رسیدن ماه محرم، استان کهگیلویه و بویراحمد رنگ و بوی دیگری به خود می‌گیرد، در این استان که ساختار اجتماعی آن بر پایه پیشینه ایلی، عشایری و فرهنگی غنی شکل گرفته، عزاداری برای امام حسین(ع) تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها و رسوم اجتماعی است که نسل به نسل منتقل شده و امروز به بخشی از سرمایه فرهنگی و معنوی کشور تبدیل شده است.

کارشناسان حوزه فرهنگ و آیین‌های مذهبی معتقدند بسیاری از مراسم عزاداری مردم این استان علاوه بر جنبه‌های دینی، دارای ارزش‌های مردم‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی هستند و به همین دلیل طی سال‌های اخیر روند شناسایی، مستندسازی و ثبت ملی آنها با جدیت دنبال شده است.

استقبال از محرم؛ آیینی کهن در حافظه مردم استان

میررضا رفیعی، پژوهشگر آیین‌های عاشورایی کهگیلویه و بویراحمد «استقبال از محرم» را یکی از مهم‌ترین آیین‌های ثبت‌شده استان عنوان و بیان کرد: مردم مناطق مختلف کهگیلویه و بویراحمد از چند روز مانده به آغاز ماه محرم با برپایی علم، سیاه‌پوش کردن معابر، پاکسازی محل‌های برگزاری مراسم و گردهمایی‌های عمومی، خود را برای ورود به ماه عزای حسینی آماده می‌کردند.

رفیعی افزود: در برخی مناطق علم ویژه‌ای در کوچه‌ها و محلات گردانده می‌شد و مردم با اشعار محلی و نواهای سنتی، فرا رسیدن ماه محرم را به یکدیگر اطلاع می‌دادند، رسمی که پس از انجام پژوهش‌های میدانی در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

تعزیه سوق و لنده؛ روایت عاشورا با زبان مردم

تعزیه‌خوانی از شاخص‌ترین جلوه‌های فرهنگ عاشورایی در کهگیلویه و بویراحمد به شمار می‌رود، هنری آیینی که در برخی مناطق استان همچنان با شیوه‌های سنتی اجرا می‌شود.

رفیعی با اشاره به ثبت ملی مجالس تعزیه سنتی سوق و لنده گفت: این دو منطقه از مهم‌ترین کانون‌های تعزیه در جنوب کشور محسوب می‌شوند و ویژگی‌های خاصی در شیوه اجرا، روایت‌گری و خوانش اشعار دارند.

وی افزود: آیین «ترخوانی» یا «ترروخوانی» از جمله ویژگی‌های منحصربه‌فرد تعزیه در این مناطق است که به نوعی روایت‌گری و ندا دادن در جریان اجرای مجالس تعزیه محسوب می‌شود و در کمتر نقطه‌ای از کشور با این شکل و ساختار مشاهده می‌شود.

این پژوهشگر حوزه آیین‌های نمایشی ادامه داد: در گذشته تعزیه عاشورا در سوق گاه بیش از چهار ساعت به طول می‌انجامید و از ساعات ابتدایی صبح آغاز می‌شد که پس از اجرای صحنه شهادت امام حسین(ع)، آیین خیمه‌سوزان برگزار و سپس نماز جماعت و اطعام عزاداران انجام می‌شد.

حجله قاسم و مویه‌خوانی زنان؛ میراثی از مشارکت اجتماعی در عزاداری

در میان آیین‌های ثبت‌شده استان، «حجله قاسم» جایگاه ویژه‌ای دارد، این مراسم که به یاد حضرت قاسم‌بن الحسن(ع) برگزار می‌شود، سال‌ها است در شهر سوق به عنوان بخشی از فرهنگ مذهبی مردم منطقه جریان دارد.

رفیعی با اشاره به نقش زنان در حفظ سنت‌های عاشورایی گفت: مویه‌خوانی زنان سوق، آیین عزاداری زنان منطقه زیلایی، پخت نذورات جمعی و برگزاری برخی آیین‌های مذهبی از جمله سنت‌هایی هستند که زنان نقش اصلی را در آنها ایفا می‌کنند و بخشی از این آیین‌ها نیز در فهرست آثار ناملموس کشور به ثبت رسیده‌اند.

وی تأکید کرد: زنان در طول دهه‌های گذشته سهم مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های جدید داشته‌اند و بسیاری از سنت‌های شفاهی عزاداری از طریق همین مجالس حفظ شده است.

سینه‌زنی لری؛ نوایی برخاسته از فرهنگ بومی

حجت‌الاسلام سیدرضا افتخاری، مدیرکل تبلیغات اسلامی کهگیلویه و بویراحمد هم سینه‌زنی سنتی لری را یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های عزاداری در استان دانست و گفت: نوحه‌های محلی، اشعار لری و شیوه‌های خاص سینه‌زنی، ترکیبی از فرهنگ بومی و حماسه عاشورا را به نمایش می‌گذارد.

افتخاری افزود: در بسیاری از شهرها و روستاهای استان، عزاداران در قالب حلقه‌های منظم به سوگواری می‌پردازند و اشعار محلی که نسل به نسل منتقل شده‌اند، همچنان در مراسم محرم خوانده می‌شود.

وی ادامه داد: علم‌گردانی، بیرق‌گردانی، حضور گسترده طوایف و ایل‌ها در دسته‌های عزاداری، روضه‌های خانگی و پخت نذری‌های سنتی از دیگر جلوه‌های فرهنگ عاشورایی در استان است.

هیئت‌های ریشه‌دار؛ حافظان میراث معنوی محرم

در کنار آیین‌های ثبت‌شده، هیئت‌های مذهبی قدیمی استان نیز نقش مهمی در حفظ و انتقال سنت‌های عزاداری ایفا کرده‌اند.

مسعود مثنوی، از پیشکسوتان هیئت‌داری در استان با اشاره به سابقه بیش از سه دهه فعالیت هیئت جوانان حسینی یاسوج بیان کرد: این هیئت از اوایل دهه ۷۰ فعالیت خود را آغاز کرد و علاوه بر برنامه‌های فرهنگی و تربیتی، همواره تلاش داشته آیین‌های اصیل عزاداری مردم استان را حفظ و به نسل جوان منتقل کند.

وی افزود: نوحه‌های محلی، سینه‌زنی سنتی، استفاده از مراثی بومی و بازخوانی فرهنگ عاشورا با زبان مردم منطقه از مهم‌ترین ویژگی‌های مراسم این هیئت در طول سال‌های گذشته بوده است.

روضه‌های منزل به منزل؛ سنتی ماندگار از گذشته‌های دور

یکی دیگر از جلوه‌های شاخص فرهنگ عزاداری در استان، سنت برگزاری روضه‌های خانگی و عزاداری منزل به منزل است، آیینی که همچنان در برخی مناطق با همان ساختار سنتی ادامه دارد.

عزیز خادمی، از پیشکسوتان هیئت ابوالفضل العباس(ع) اردکانی‌های مقیم یاسوج هم اظهار کرد: این هیئت از سال ۱۳۳۵ فعالیت خود را آغاز کرده و یکی از سنت‌های ماندگار آن، برگزاری مراسم عزاداری در منازل مردم از شب دوازدهم محرم تا پایان ماه صفر است.

وی افزود: در این آیین، خانه‌های مردم به محفل عزای حسینی تبدیل می‌شود و علاوه بر روضه‌خوانی و سینه‌زنی، سنت نذر، اطعام و همدلی اجتماعی نیز تداوم می‌یابد.

خادمی این مراسم را نمونه‌ای از پیوند عمیق فرهنگ عاشورا با زندگی روزمره مردم منطقه دانست و گفت: بسیاری از این سنت‌ها طی دهه‌ها بدون وقفه ادامه یافته و امروز به بخشی از هویت مذهبی و اجتماعی مردم تبدیل شده است.

میراثی که باید برای آینده حفظ شود

کارشناسان فرهنگی معتقدند ثبت ملی آیین‌های عاشورایی استان تنها آغاز راه حفاظت از این میراث ارزشمند است و مستندسازی، آموزش و حمایت از گروه‌های تعزیه‌خوانی و هیئت‌های سنتی می‌تواند زمینه ماندگاری این فرهنگ را فراهم کند.

امروز آیین‌های عزاداری در کهگیلویه و بویراحمد تنها یادگار گذشته نیستند، آنها روایت زنده‌ای از تاریخ، فرهنگ، باورها و هویت مردمانی هستند که عشق به امام حسین(ع) را در قالب سنت‌هایی ماندگار حفظ کرده‌اند.

سنت‌هایی که از تعزیه‌های کهن سوق و لنده تا مویه‌خوانی زنان، از سینه‌زنی‌های لری تا روضه‌های منزل به منزل، همچنان در متن زندگی مردم جریان دارند و بخشی از گنجینه ارزشمند میراث معنوی ایران اسلامی به شمار می‌روند.