جمعه‌مسجد اردبیل، شکوه معماری اسلامی منتظر ثبت جهانی

ایرنا/ جمعه‌مسجد یا مسجد جامع عتیق اردبیل نمونه‌ای درخشان از معماری ادوار اسلامی ایران است که هرچند در گذار روزگاران بخشی از شکوه گذشته خود را از دست داده، اما همچنان روایتگر تمدنی کهن و چشم انتظار ثبت جهانی است.

برابر اعلام روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، "جمعه مسجد" شامل حیاط و ایوان و طاق باشکوهی بوده اما در حمله مغول‌ها تخریب شده است.

همچنین در سال ۱۳۵۷ در جریان ساخت و توسعه خیابان سی‌متری، بخشی از تپه تاریخی ساختگاه مسجد از بین رفته و بدنه شرقی محوطه محراب دچار شکستگی و رانش شده و امروزه هم به دلیل قرار گرفتن در مسیر حرکت وسایل نقلیه سنگین، در معرض لرزش و فرسایش است.

بنای فعلی مسجد شامل گنبدخانه و ایوان بزرگی است و این مسجد طبق بررسی‌های هیئت کاوشگر ایرانی، در قرون اولیه اسلامی ساخته شده‌ و در دوره‌ سلجوقی بسیار وسیع تر از بنای مکعبی فعلی بوده و در برخی کتاب‌ها از آن به عنوان مسجد جامع یاد شده و تا اوایل دوره صفوی آباد بوده‌ است.

آنچه امروز از این اثر تاریخی باقی مانده، تنها بخشی از گنبدخانه و ایوان مسجد بزرگ است؛ بنایی که در گذشته گنبد آجری دوپوش عظیمی بر فراز آن خودنمایی می‌کرده و اکنون تنها بقایای اندکی از آن گچ‌بری‌ها و قوس‌ها، عظمت تاریخی‌اش را به رخ می‌کشد.

سلجوقیان که به گواهی تاریخ از طوایف ترک و ترکمن و سنی مذهب بوده‌اند در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری بر نواحی وسیعی از ایران و عراق حکمرانی می کرده‌اند و با گسترش قلمرو حاکمیت خود، به توسعه سیاسی و ترویج دین همت داشته اند و مطابق مستندات موجود، "جمعه مسجد" اردبیل مربوط به دوران سلجوقیان بوده و ساختمان قبلی مسجد به احتمال قوی به صورت آتشکده ای در کنار مسجد قرار داشته است.

تک‌منار آجری مسجد که از یادگارهای دوره سلجوقی است و در فاصله ۱۵ متری ضلع غربی شبستان اصلی قرار دارد، در کنار بقایای گنبدخانه و ایوان، هویت این بنای مذهبی را شکل می‌دهد و این مسجد در طول قرون متمادی، از ایلخانی و سلجوقی تا صفویه و قاجار، بارها مرمت شده اما هجوم مغولان و زلزله‌های سهمگین، پیکره اصلی و گسترده آن را تخریب کرده است.

ارتقای جایگاه این مجموعه به «پایگاه میراث ملی» در سال ۱۴۰۲، نقطه عطفی در تاریخ معاصر این بنا بوده که مسیر اختصاص اعتبارات ویژه و توجهات تخصصی را هموار کرده است.

مهدی حیدری‌وند، مدیر پایگاه میراث ملی جمعه مسجد اردبیل، با بیان اینکه شورای راهبردی این مجموعه برای ساماندهی کامل محوطه و فضای داخلی بنا تشکیل شده است، از انعقاد دو قرارداد عملیاتی مهم به ارزش ۳۰۰ میلیارد ریال خبر داد.

جمعه مسجد به عنوان یکی از اولین آثار استان در سال ۱۳۱۵ با شماره ۲۴۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

به گفته وی، قرارداد اول به ارزش ۱۰۰ میلیارد ریال با اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان برای ساماندهی کل مجموعه و قرارداد دوم با مشارکت اداره‌کل راه و شهرسازی اردبیل و شرکت بازآفرینی شهری به ارزش ۲۰۰ میلیارد ریال برای احیای ایوان‌خانه و ساماندهی داخلی مجموعه منعقد شده است.

مدیرکل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی استان اردبیل درباره اقدامات انجام گرفته در این بنای تاریخی گفت: ساماندهی جمعه مسجد به عنوان پایگاه ملی میراث فرهنگی از مهم‌ترین پروژه‌های در حال انجام است و محوطه‌سازی آن ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.

جلیل جباری اظهار کرد: ساماندهی جمعه مسجد مطالبه عمومی است و عملیات مرمت، احیا و بازسازی داخل و ایوان‌خانه آن در حال انجام است و با تکمیل این اقدامات، این بنای تاریخی برای بازدید عموم آماده خواهد بود.

وی به تازگی در دیدار با علی نیکزاد، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی، تأمین اعتبار حفاظت و احیای جمعه‌مسجد اردبیل و توجه ویژه به تأمین منابع بودجه‌ برای مجموعه‌هایی نظیر آن را خواستار شد.

نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی نیز با ارائه راهکارهای قانونی، نسبت به پیگیری و تأمین منابع مورد نیاز ساماندهی این میراث‌ گران‌بها قول مساعد داد.

به گفته مدیر روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل، جمعه مسجد اردبیل به عنوان یک اثر ثبت ملی شده و حائز شرایط، برای ثبت جهانی به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی معرفی شده و پرونده آن در حال تکمیل است.

یاسر رعنایی افزود: جمعه مسجد اردبیل، سومین پایگاه ملی میراث‌ فرهنگی استان اردبیل بعد از پایگاه‌های ملی شهر یئری و کنزق است و علاوه بر آن، ۲ اثر ثبت جهانی شده استان اردبیل شامل مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و کاروانسرای سنگی صائین است.

او ادامه داد: جمعه مسجد از مهم‌ترین آثار تاریخی استان اردبیل و از مساجد قدیمی آذربایجان است که به عنوان یکی از اولین آثار استان در سال ۱۳۱۵ با شماره ۲۴۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

جمعه‌مسجد اردبیل امروز نه تنها یک مکان مذهبی، بلکه سندی زنده از فرهنگ، هنر و تاریخ این سرزمین است که با اهتمام دولت و همکاری دستگاه‌های مرتبط، امید می‌رود گام‌های مؤثری برای بازگرداندن بخشی از شکوه ازدست‌رفته آن برداشته شود.

آخرین خبر اردبیل در اینستاگرام :
https://instagram.com/ardabil__today