ایرنا/ اقدام پیشگامانه امیر شوکت‌الملک علم در اواخر دوره قاجار برای لوله‌کشی آب بیرجند، این شهر کویری را که پیش‌تر از منابع غیربهداشتی استفاده می‌کرد، به نخستین شهر دارای آب لوله‌کشی بهداشتی در ایران تبدیل کرد، رخدادی که پیش از تهران به ثمر نشست.

بحران کم‌آبی در بیرجند اواخر دوره قاجار مانند بسیاری از شهرهای کویری ایران، به مسئله‌ای مزمن و تعیین‌کننده در زندگی روزمره مردم تبدیل شده بود، این شهر قنات آب شیرین نداشت و قنوات موجود نیز به دلیل شوری آب، عمدتا برای کشاورزی و در نهایت شست‌وشو قابل استفاده بودند.

در سال‌های پیش از اجرای لوله‌کشی، آب شرب مردم بیرجند از طریق آب‌انبارهایی تامین می‌شد که به همت خیران ساخته شده بود، این آب‌انبارها در فصل زمستان و بهار با آب قنوات دامنه کوه باقران پر می‌شد و ذخیره آن در تابستان، تنها منبع آب آشامیدنی اهالی به شمار می‌رفت.

با این حال در سال‌های کم‌بارش که آب قنوات برای پر کردن آب‌انبارها کفایت نمی‌کرد، شهر با قحطی آب مواجه می‌شد و مردم یا ناچار به استفاده از آب شور بودند یا باید آب شیرین را از آب‌فروشان خریداری می‌کردند؛ افرادی که آب را با الاغ یا بر دوش خود از ارتفاعات به شهر می‌آوردند.

بدیهی است چنین روشی برای سیراب کردن جمعیت یک شهر هم دشوار و هم غیربهداشتی بود و می‌توانست زمینه‌ساز شیوع بیماری‌های مختلف شود و همین شرایط، ضرورت یک راه‌حل پایدار برای تامین آب شرب بیرجند را آشکار کرده بود.

در این میان محمدابراهیم علم، مشهور به امیر شوکت‌الملک از چهره‌های اثرگذار منطقه، نقشی تعیین‌کننده در حل این بحران ایفا کرد.

وی که از مالکان بزرگ ایران و والی قائنات و سیستان بود، در سال ۱۲۵۹ هجری شمسی در بیرجند متولد شد، پس از درگذشت برادرش در سال ۱۲۸۳ هجری شمسی، حکومت قائنات و سیستان از سوی مظفرالدین شاه به او واگذار شد و لقب امیر شوکت‌الملک گرفت.

شوکت‌الملک در دوران حکمرانی خود، افزون بر تلاش برای ایجاد امنیت و نظم اداری، توجه ویژه‌ای به امور عمرانی، فرهنگی و اجتماعی داشت.

تاسیس مدارس جدید دخترانه و پسرانه، ایجاد بیمارستان و راه‌اندازی فرودگاه بیرجند از جمله اقدامات شاخص او به شمار می‌رود، با این حال، یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین خدمات وی، اجرای طرح لوله‌کشی آب بیرجند بود، طرحی که در زمان خود اقدامی نوآورانه و کم‌سابقه در کشور محسوب می‌شد.

شوکت‌الملک با درک شرایط بحرانی آب در بیرجند به این نتیجه رسید که باید برای تامین آب آشامیدنی شهر، تدبیری بنیادی اندیشیده شود، در زمانی که هنوز هیچ‌یک از شهرهای ایران از شبکه لوله‌کشی آب شهری برخوردار نبودند، او تصمیم گرفت آب یکی از قنوات دامنه کوه باقران را از طریق لوله به شهر منتقل کند.

همزمان با پایان جنگ جهانی اول، لوله‌هایی که نیروهای انگلیسی برای لوله‌کشی اردوگاه‌های نظامی خود در منطقه سفیدابه و برخی نقاط دیگر وارد کرده بودند و بدون استفاده باقی مانده بود، مورد توجه شوکت‌الملک قرار گرفت.

وی برای تامین هزینه خرید لوله‌ها و اجرای طرح، نشست‌هایی با سرمایه‌داران و مالکان بیرجند برگزار کرد و از آنان خواست در این کار عام‌المنفعه مشارکت کنند.

براساس روایت‌های تاریخی شوکت‌الملک شخصا مبلغ ۵۰ هزار ریال برای آغاز این طرح اختصاص داد که رقمی قابل توجه در آن زمان بود.

دیگر افراد نیز هر یک به فراخور توان خود کمک کردند و برخی مالکان قریه علی‌آباد نیز سهم آب خود از قنات را برای این منظور واگذار کردند، در ادامه نشست لوله‌کشی به ریاست شوکت‌الملک تشکیل شد و مسئولیت جمع‌آوری کمک‌ها، تملک آب قنات و خرید تجهیزات را بر عهده گرفت و بخشی از لوله‌ها از سفیدابه تهیه شد و بخش دیگر نیز از هندوستان خریداری و به بیرجند حمل شد.

در این دوره یکی از مهاجران روس به نام سویستانوف که با فن لوله‌کشی آشنایی داشت و در بیرجند اقامت داشت، شوکت‌الملک او را برای اجرای طرح به کار گرفت و تعدادی از نیروهای فنی محلی را نیز به عنوان دستیار وی به کار گماشت و به تدریج افزون بر آب‌های اهدایی مردم، باقی‌مانده آب قنات علی‌آباد نیز خریداری و به این طرح اختصاص داده شد.

در مرحله اجرا در داخل قنات و پیش از آنکه آب به سطح زمین برسد، مقسمی دقیق ساخته شد تا سهم اختصاص‌یافته به شهر وارد لوله شود و بقیه آب از مظهر قنات برای آبیاری مورد استفاده قرار گیرد، و بعدها تمام آب این قنات به مصرف شهر رسید.

خط انتقال آب به طول تقریبی ۹ کیلومتر، از مسیر تپه‌ماهورهای شرقی - غربی بیرجند عبور می‌کرد و در نهایت به آب‌انباری می‌رسید که به همین منظور ساخته شده بود و از این محل ۲ رشته لوله مجزا در دامنه‌های شمالی و جنوبی امتداد می‌یافت و محدوده‌های مختلف شهر را پوشش می‌داد.

از آنجا که در آن زمان امکانات فنی لازم برای لوله‌کشی به داخل منازل فراهم نبود، در فواصل مشخصی از معابر عمومی، شیرهای آب نصب شد تا مردم آب مورد نیاز خود را از این نقاط برداشت و به خانه منتقل کنند و همین سازوکار نیز تحولی چشمگیر در تامین آب سالم و کاهش مشکلات بهداشتی شهر ایجاد کرد.

به این ترتیب، بیرجند نه تنها از بحران کم‌آبی و وابستگی به آب‌انبارها و آب‌فروشان تا حد زیادی رهایی یافت، بلکه به عنوان نخستین شهر ایران دارای آب لوله‌کشی بهداشتی شناخته شد، جایگاهی که اهمیت تاریخی آن زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم در آن مقطع حتی تهران نیز هنوز از چنین امکانی برخوردار نبود.

با گذشت زمان و تقویت توان مالی شهرداری بیرجند این شبکه ابتدایی توسعه یافت و به تدریج سراسر شهر را دربر گرفت و سپس لوله‌کشی به داخل منازل و مستغلات نیز انجام شد و ساختار مدرن‌تری برای تامین آب شهری شکل گرفت.

برای تضمین دوام و ثبات این نهاد از همان ابتدا اساسنامه‌ای برای موسسه آب لوله بیرجند تنظیم شد، بر پایه این اساسنامه موسسان اولیه و فرزندان آنان اعضای مجمع عمومی شناخته می‌شدند و هر سال با تشکیل جلسه، هیات‌مدیره‌ای را برای اداره امور، تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد مجموعه انتخاب می‌کردند.

هرچند این اساسنامه در زمان حیات شوکت‌الملک سال‌ها بدون ثبت رسمی ملاک عمل بود اما پس از درگذشت وی، اسدالله علم فرزند او، ثبت قانونی آن را پیگیری کرد تا موسسه از مداخلات احتمالی مصون بماند.

در نهایت با پیگیری‌های انجام‌شده و مطالعه مفاد حقوقی آن از سوی محمدعلی منصف، نماینده وقت قائنات، اساسنامه در تاریخ دهم اسفند ۱۳۲۷ تحت عنوان موسسه‌ای خیریه در اداره ثبت به ثبت رسید و بنگاه آب لوله بیرجند شخصیت حقوقی یافت.

امروز روایت لوله‌کشی آب بیرجند تنها بخشی از تاریخ خدمات شهری در خراسان جنوبی نیست، بلکه نمادی از یک اقدام پیشگامانه در تاریخ توسعه ایران به شمار می‌رود، اقدامی که نشان داد مدیریت محلی، مشارکت اجتماعی و نگاه آینده‌نگر می‌تواند سال‌ها جلوتر از ساختار رسمی کشور پاسخی عملی به یک نیاز حیاتی بدهد.

اکنون ۸۰۰ هزار نفر در ۳۱ شهر و بیش از هزار روستای استان تحت پوشش خدمات آبرسانی شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی هستند که میزان پوشش شهری ۹۸ درصد و روستایی ۸۶ درصد گزارش شده است.

آخرین خبر خراسان جنوبی در اینستاگرام :
https://instagram.com/skhorasan_today