ایرنا/ ارگ نادری همان‌جا که باید نماد شکوه تاریخی شیروان باشد، امروز با سیمایی متفاوت روبه‌روست؛ حفره‌هایی بر پیکر تپه، فضاهای رهاشده و نگرانی از تعرض به محوطه‌ای که هزاران سال تاریخ را در دل خود جای داده است. در این میان، یک مطالبه بیش از همیشه تکرار می‌شود؛ چه کسی باید ارگ نادری را محصور کند؟

تپه‌ای تاریخی در جنوب شهر شیروان، سال‌هاست میان ۲ تصویر متضاد گرفتار شده است؛ از یک سو میراثی چند هزار ساله که لایه‌های استقرار انسان در آن از هزاره چهارم پیش از میلاد تا دوره‌های تاریخی و اسلامی امتداد یافته و از سوی دیگر محوطه‌ای که امروز بخشی از چهره آن را زباله، حضور افراد آسیب‌دیده اجتماعی، حفاری و حفر سرپناه‌های غیرمجاز و نبود نظارت کافی شکل داده است.
ارگ نادری یا تپه نادری شیروان، تنها بقایای یک بنای تاریخی نیست؛ این محوطه یک سند زنده از تداوم سکونت انسان در شمال شرق ایران است؛ سندی که در دل بافت شهری شیروان قرار گرفته و می‌تواند گذشته چند هزار ساله منطقه را به زندگی امروز شهر پیوند بزند.
این اثر تاریخی در ۲۳ فروردین ۱۳۴۶ با شماره ۷۰۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و به دلیل قرارگیری در دشت حاصلخیز و حوزه آبریز رود اترک، از ظرفیت‌های مهم مطالعه تاریخ شکل‌گیری اجتماعات انسانی در منطقه برخوردار است. دسترسی به آب، زمین‌های مناسب کشاورزی و موقعیت ارتباطی شیروان، از عوامل مهم تداوم استقرار در این محدوده بوده است.
مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناختی نیز اهمیت این محوطه را بیش از پیش آشکار کرده است؛ بررسی‌ها آغاز استقرار در تپه را دست‌کم به میانه هزاره چهارم پیش از میلاد، حدود پنج هزار و ۵۰۰ سال پیش، نسبت داده‌اند.
از این منظر، ارگ نادری را باید محوطه‌ای چندلایه دانست که یافته‌های آن می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی، اقتصاد، فناوری، معماری و مناسبات فرهنگی ساکنان منطقه در دوره‌های مختلف تاریخی ارائه کند.
اما آنچه امروز بیش از قدمت و ظرفیت‌های علمی و گردشگری ارگ نادری مورد توجه قرار گرفته، وضعیت نامناسب حفاظتی و اجتماعی پیرامون آن است؛ وضعیتی که به گفته مسئولان، با یک حصارکشی ساده حل نمی‌شود، اما در عین حال نبود حصار مناسب نیز راه را برای تعرض، حفاری و ورود افراد ناهنجار به محوطه باز گذاشته است.
در چنین شرایطی، تاکید استاندار خراسان شمالی بر محصورسازی فوری ارگ نادری بار دیگر این اثر تاریخی را در کانون توجه قرار داده است؛ مطالبه‌ای که از یک سو پاسخ به یک نیاز فوری حفاظتی و از سوی دیگر آزمونی برای هماهنگی دستگاه‌های متولی در صیانت از میراث تاریخی شیروان محسوب می‌شود.

محصورسازی؛ حلقه مفقوده حفاظت از ارگ نادری
استاندار خراسان شمالی با تاکید بر ضرورت صیانت از آثار تاریخی و فرهنگی استان، درباره وضعیت ارگ نادری شیروان گفت: محصورسازی ارگ نادری شیروان باید به صورت فوری انجام شود تا از تعرض، حفاری‌های غیرمجاز و آسیب‌های اجتماعی در محدوده این اثر تاریخی جلوگیری شود.
بهمن نوری اظهار کرد: در جریان سفر شهرستانی مقرر شده بود این اثر تاریخی محصور شود، اما با وجود تاکیدهای انجام شده، این اقدام تاکنون انجام نشده است.

استاندار خراسان شمالی: محصورسازی ارگ نادری باید فوری انجام شود
وی افزود: ارگ نادری از آثار ارزشمند تاریخی شهرستان شیروان است و حفاظت از آن باید در اولویت دستگاه‌های مسئول قرار گیرد؛ بنابراین لازم است محصورسازی این اثر بدون تاخیر انجام شود.
این تاکید در حالی مطرح می‌شود که ارگ نادری پیش از این نیز تجربه حصارکشی داشته است؛ تجربه‌ای که به گفته مسئولان میراث فرهنگی، نتوانسته مانع تداوم آسیب‌های اجتماعی و تعرض به محوطه شود.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان شمالی در تشریح این وضعیت گفت: شرایط اجتماعی ارگ نادری شیروان به گونه‌ای است که تا هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی نباشد کار اثربخش نیست.
محمدرضا قهرمانیان اظهار کرد: سال‌های گذشته برای کنترل آسیب‌های اجتماعی، حصارکشی این اثر تاریخی انجام شد، اما بودجه و زمان هدر رفت و تاکنون هر کاری شده، بهبود مورد انتظار ایجاد نشده است.
وی افزود: برای ساماندهی این اثر تاریخی طی سال‌های گذشته با فرمانداران ادوار مختلف شهرستان جلساتی برگزار و به آنان یادآوری شده است که اداره میراث فرهنگی به تنهایی نمی‌تواند این مسئله را حل کند و همکاری و تعامل دستگاه‌های متولی ضروری است.
قهرمانیان با اشاره به مطالعات انجام شده برای ارگ نادری گفت: قرارداد مشاوره برای ساماندهی این اثر تاریخی با دانشگاه بجنورد منعقد و طرح مطالعات راهبردی آن تصویب شد. تیم‌های معماری، شهرسازی و جامعه‌شناسی در این مطالعات وضعیت محوطه را بررسی کردند و مواردی همچون رهاشدگی فضا، ضعف نظارت اجتماعی، فقر همراه با آسیب‌های اجتماعی، فقدان فعالیت‌های سالم در اطراف تپه و آسیب‌های اجتماعی شناسایی شد.

۵۶ پیشنهاد برای نجات ارگ نادری؛ چرا هنوز چرخ ساماندهی نمی‌چرخد؟
وی تاکید کرد: با مقابله فیزیکی نمی‌توان کاری انجام داد.
معاون میراث فرهنگی خراسان شمالی افزود: مشاور برای ساماندهی این اثر تاریخی ۵۶ طرح ارائه کرده که مبتنی بر اهداف راهبردی تعیین شده است و برای دستگاه‌هایی همچون اوقاف و امور خیریه، شهرداری و دیگر دستگاه‌ها نیز پیشنهادهایی ارائه شده است.
قهرمانیان گفت: این اثر تاریخی نیازمند پاکسازی، مراقبت، پایش، رفع فضاهای بی‌دفاع، ساماندهی، تعمیر و روشنایی است و از سوی دیگر همکاری فرمانداری، بهزیستی و نیروی انتظامی برای کاهش آسیب‌های اجتماعی در این محدوده ضرورت دارد.
وی تشکیل کارگروهی برای ساماندهی ارگ نادری را نیز ضروری دانست و گفت: انتظار می‌رود با همکاری مسئولان متولی، کارگروه ساماندهی این اثر تشکیل شود و در ستاد بازآفرینی نیز برنامه عملیاتی و برنامه‌های لازم برای تامین امنیت آن مورد توجه قرار گیرد.
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان‌شمالی نیز درباره تجربه قبلی حصارکشی اظهار کرد: اثر تاریخی ارگ نادری شیروان قبلا محصور شده است اما سیم خاردارها به سرقت رفته است؛ برخی وقت‌ها محصور شدن رفع راه مشکل نیست.
وی افزود: شرایط اجتماعی آنجا مدیریت نشده است و حصارکشی در این محوطه اثر تاریخی جواب نداده است، متولی این کار ما نیستیم و در این خصوص باید اقدامات ریشه‌ای انجام شود.

ارگ نادری؛ میراثی که باید از حاشیه شهر به متن گردشگری شیروان بیاید
با این حال، استاندار خراسان شمالی با توجه به وضعیت فعلی محوطه، محصورسازی را اقدامی فوری و ضروری دانسته است؛ اقدامی که می‌تواند دست‌کم به عنوان نخستین سد حفاظتی، دسترسی آسان افراد غیرمجاز به محوطه را محدود کند و فرصت لازم را برای اجرای طرح جامع ساماندهی فراهم آورد.
استاندار خراسان شمالی همچنین با اشاره به گزارش حفاری در محدوده ارگ نادری گفت: نخستین اقدام باید اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از حفاری و هرگونه تعرض به محوطه این اثر تاریخی باشد.
نوری با بیان اینکه هزینه اجرای طرح محصورسازی در مقایسه با اهمیت این اثر تاریخی قابل توجه نیست، اظهار کرد: متاسفانه با وجود پیگیری‌های انجام شده، این اقدام تاکنون اجرایی نشده است.
وی تصریح کرد: ارگ نادری با قدمتی چند هزار ساله، ظرفیتی ارزشمند برای شهرستان شیروان و استان خراسان شمالی محسوب می‌شود و باید به جای آنکه موجب نگرانی مردم باشد، به یکی از ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری منطقه تبدیل شود.
این سخنان در واقع صورت مسئله را روشن می‌کند؛ ارگ نادری امروز بیش از آنکه صرفا با کمبود اعتبار برای مرمت مواجه باشد، با مسئله‌ای چندوجهی روبه‌رو است که حفاظت فیزیکی، امنیت اجتماعی، مدیریت شهری، بازآفرینی محله، مشارکت دستگاه‌های اجرایی و ایجاد کاربری فرهنگی و گردشگری را همزمان می‌طلبد.

ارگ نادری نیازمند نسخه‌ای فراتر از حصار
فرماندار شهرستان شیروان نیز از تصمیم جدی برای ساماندهی ارگ نادری در ۲ سال اخیر خبر داد و گفت: پیگیری‌های بسیاری با مسئولان استانی برای اختصاص اعتبار و خروج از این وضعیت انجام شده است.
محمد احمدی اظهار کرد: ارگ نادری می‌تواند به یک عنصر موثر در بازآفرینی شهری تبدیل شود و سامان‌دهی فضای پیرامونی، حذف یا کنترل عوامل مخرب، ایجاد مسیر بازدید، معرفی علمی یافته‌ها و مشارکت ساکنان محلی می‌تواند میان حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه شهری تعادل ایجاد کند.

استاندار خراسان شمالی بر زمین‌مانده‌ها خط پایان کشید؛ ارگ نادری باید محصور شود
وی افزود: در صورت اجرای یک برنامه جامع شامل کاوش علمی، حفاظت و مرمت، سامان‌دهی منظر، ایجاد سایت‌موزه، آموزش عمومی و توسعه گردشگری پایدار، ارگ نادری می‌تواند از یک محوطه تاریخی آسیب‌پذیر به یکی از مهم‌ترین محورهای هویت فرهنگی، گردشگری و بازآفرینی شهری شیروان تبدیل شود.
احمدی ادامه داد: این رویکرد ضمن حفظ میراث گذشتگان، می‌تواند ارزش اقتصادی و اجتماعی آن را برای نسل‌های آینده نیز تضمین کند.
این نگاه، ارگ نادری را از یک مسئله صرفا میراثی خارج و آن را به بخشی از مسئله توسعه شهری شیروان تبدیل می‌کند. محوطه‌ای که امروز محل رفت‌وآمد افراد آسیب‌دیده اجتماعی و محل نگرانی خانواده‌هاست، در صورت ساماندهی می‌تواند به فضای عمومی فرهنگی، گردشگری و آموزشی تبدیل شود؛ اما چنین تغییری بدون برنامه بلندمدت، اعتبار پایدار و تقسیم دقیق مسئولیت‌ها امکان‌پذیر نخواهد بود.
فرماندار شیروان تکمیل مطالعات باستان‌شناختی و تعیین دقیق عرصه و حریم، تهیه طرح جامع حفاظت و سامان‌دهی، جلوگیری از هرگونه خاک‌برداری، ساخت‌وساز و فعالیت مخرب در عرصه و حریم اثر را از جمله اقدامات ضروری برای حفاظت از ارگ نادری عنوان کرد.
وی همچنین ایجاد سایت‌موزه یا مرکز معرفی ارگ نادری برای نمایش یافته‌های کاوش و ارائه روایت تاریخی محوطه به بازدیدکنندگان، افزایش مشارکت جامعه محلی از طریق آموزش و برنامه‌های فرهنگی، ایجاد منافع اقتصادی مستقیم برای ساکنان پیرامون محوطه و تامین اعتبار مستمر برای حفاظت و مرمت را پیشنهاد کرد.

حصارکشی کافی نیست؛ ارگ نادری نسخه‌ای جامع برای نجات می‌خواهد
در کنار این موارد، ایجاد شبکه معرفی ارگ نادری در کنار دیگر آثار تاریخی شیروان و خراسان شمالی می‌تواند به شکل‌گیری یک مقصد گردشگری فرهنگی منسجم کمک کند؛ ظرفیتی که در صورت تحقق، می‌تواند ماندگاری گردشگران در شیروان را افزایش دهد و برای کسب‌وکارهای محلی، صنایع دستی و فعالیت‌های فرهنگی نیز فرصت ایجاد کند.
معاون میراث فرهنگی خراسان شمالی نیز با اشاره به همین ضرورت‌ها گفت: باید طرح جامع داشته باشیم تا تقسیم وظایف مشخص شود. به گفته وی، در ساماندهی این اثر تاریخی تامین زیرساخت‌های گردشگری از جمله احداث بازارچه، استفاده از ظرفیت امامزاده غیبی(ع) برای برگزاری برنامه‌های محوری شهرستان، ایجاد فضای مناسب برای پیاده‌روی، ساماندهی پارک اطراف تپه و دیگر زیرساخت‌های مورد نیاز دیده شده است.
قهرمانیان درباره حفاری‌های ایجادشده در محوطه نیز گفت: اطراف ارگ نادری بخش‌هایی دارد که حفاظ ندارد و افراد ناهنجار و معتاد اقدام به کندن فضاهایی برای ایجاد سرپناه می‌کنند. به گفته وی، بخشی از اعتبارات سالانه برای فعالیت‌های باستان‌شناسی اختصاص یافته و اقداماتی برای پر کردن حفره‌ها انجام شده، اما پس از آن در بخش‌های دیگری از محوطه تخریب‌هایی ایجاد می‌شود.
همین چرخه نشان می‌دهد که مسئله ارگ نادری صرفا با پر کردن یک حفره، تعمیر یک بخش یا نصب یک حصار پایان نمی‌یابد. اگر محوطه همچنان بدون فعالیت، تاریک، رهاشده و فاقد حضور اجتماعی موثر باشد، هر اقدام فیزیکی می‌تواند دوباره با آسیب مواجه شود.
از همین رو، محصورسازی باید نه پایان کار، بلکه نقطه آغاز یک برنامه جامع حفاظتی و اجتماعی باشد؛ حصاری که ضمن جلوگیری از تعرض، با روشنایی، پایش، حضور اجتماعی، ساماندهی فضای پیرامونی، فعالیت فرهنگی و ایجاد مسیر مشخص بازدید همراه شود.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان شمالی نیز از انجام طرح مطالعات راهبردی ارگ نادری خبر داد و گفت: اکنون مکاتبه و پیگیری برای تامین اعتبارات با تهران در دست اجراست.
استاندار خراسان شمالی نیز با انتقاد از وضعیت موجود، مسئله را فراتر از یک پروژه عمرانی دانست و تاکید کرد: بنای تاریخی هفت هزار ساله‌ای که باید باعث افتخار و مباهات شهرستان و استان باشد، متاسفانه به دغدغه‌ای برای مردم و خانواده‌ها تبدیل شده و نگرانی‌هایی را در منطقه ایجاد کرده است.

هشدار درباره تداوم تخریب در ارگ نادری؛ محصورسازی، نخستین گام
این جمله شاید مهم‌ترین بخش ماجرای ارگ نادری باشد؛ چرا که ارزش یک میراث تاریخی زمانی به سرمایه اجتماعی تبدیل می‌شود که مردم آن را بخشی از زندگی خود بدانند، نه محوطه‌ای رهاشده در حاشیه شهر.
ارگ نادری در بخش جنوبی شهر امروزی شیروان و در حاشیه مسیر ارتباطی استان‌های شمالی کشور به مشهد قرار گرفته و همچون تپه‌ای شاخص در میان بافت شهری خودنمایی می‌کند. همین موقعیت، در کنار پیشینه تاریخی آن، ظرفیتی کم‌نظیر برای تبدیل این محوطه به یکی از محورهای فرهنگی و گردشگری شمال شرق کشور ایجاد کرده است.
اکنون اما پیش از هر اقدامی، باید مانع ادامه تخریب شد. محصورسازی فوری، جلوگیری از حفاری، تامین روشنایی و پایش، پاکسازی محوطه و کنترل آسیب‌های اجتماعی، نخستین حلقه‌های زنجیره حفاظت از ارگ نادری هستند. پس از آن، نوبت به اجرای طرح جامع، ساماندهی منظر شهری، ایجاد سایت‌موزه، توسعه گردشگری و مشارکت دادن جامعه محلی می‌رسد.
ارگ نادری اگرچه امروز تصویری نگران‌کننده از یک میراث آسیب‌پذیر ارائه می‌دهد، اما هنوز فرصت بازگشت به جایگاه واقعی خود را دارد. مطالعات انجام شده، ظرفیت باستان‌شناختی، موقعیت شهری و گردشگری و تاکید صریح استاندار خراسان شمالی، مجموعه‌ای از عوامل را کنار هم قرار داده است تا این بار تصمیم‌ها از مرحله جلسه و مکاتبه عبور کند.
مطالبه روشن است و آن اینکه ارگ نادری باید فوری محصور شود، اما کار نباید به حصار ختم شود. این تپه تاریخی برای نجات از وضعیت کنونی به یک اراده مشترک میان میراث فرهنگی، فرمانداری، شهرداری، نیروی انتظامی، بهزیستی، اوقاف و دیگر دستگاه‌های مسئول نیاز دارد؛ اراده‌ای که اگر شکل بگیرد، می‌تواند یک تهدید شهری را به یک فرصت تاریخی، فرهنگی و اقتصادی برای شیروان تبدیل کند.
استاندار خراسان شمالی نیز بر همین ضرورت تاکید کرده و گفته است که حفاظت از این اثر تاریخی تنها یک وظیفه اداری نیست، بلکه صیانت از بخشی از هویت و پیشینه تاریخی شهرستان شیروان و استان خراسان شمالی است.
اکنون باید دید این تاکید صریح، سرانجام به حصاری واقعی در اطراف ارگ نادری و پس از آن به طرحی جامع برای احیای این میراث چند هزار ساله منجر خواهد شد یا بار دیگر، اعتبار و زمان در میان جلسات و وعده‌ها از دست خواهد رفت.

آخرین خبر خراسان شمالی در اینستاگرام :
https://instagram.com/bojnord_today