فارس/ بازنگری حریم کاخ مروارید و افزایش امکان ساخت‌وساز در اطراف این بنای تاریخی، در حالی مطرح شده که همین اثر ملی طی سال‌های گذشته با مشکلات جدی در حوزه مرمت و نگهداری مواجه بوده است؛ حالا این پرسش مطرح است که پیش از افزایش ظرفیت ساخت‌وساز در حریم، تکلیف نجات و احیای خود کاخ به کجا رسیده است؟

کاخ مروارید مهرشهر کرج سال‌هاست میان دو مطالبه متفاوت گرفتار شده است؛ از یک سو، ضرورت حفاظت از یکی از بناهای شاخص تاریخی البرز و از سوی دیگر، مشکلات مالکان و ساکنان پیرامون آن که محدودیت‌های ناشی از حریم اثر تاریخی را تجربه کرده‌اند.

حالا معاون میراث فرهنگی البرز از تصویب بازنگری حریم این کاخ در شورای حریم وزارت میراث فرهنگی خبر داده است؛ بازنگری‌ای که به گفته شهباز محمودی، بخشی از مشکلات مربوط به خیابان ۳۴۱ و بلوار یادگار امام را تعیین تکلیف کرده و در حریم درجه دو نیز امکان ساخت از سه طبقه روی پیلوت به چهار طبقه روی پیلوت افزایش یافته است.

همچنین حداکثر ارتفاع مجاز ۱۷.۵ متر تعیین شده است.

در ظاهر، این تصمیم می‌تواند به معنای کاهش محدودیت‌های ساخت‌وساز و تعیین تکلیف بخشی از مشکلات مردم باشد؛ اما درست در همین نقطه یک سؤال جدی شکل می‌گیرد:

آیا همزمان با بازتر شدن ضوابط ساخت‌وساز در حریم کاخ، برنامه‌ای هم برای نجات خود کاخ از وضعیت فرسایشی موجود وجود دارد؟

حریمی که بازنگری شد، کاخی که همچنان نیازمند مرمت استکاخ مروارید در سال ۱۳۸۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و سال‌هاست موضوع مرمت و احیای آن مطرح است.

گزارش‌های منتشرشده در سال‌های گذشته نشان می‌دهد اعتبارات اختصاص‌یافته برای مرمت این مجموعه محدود بوده است.

شهباز محمودی در سال ۱۴۰۲ گفته بود برای مرمت کامل کاخ مروارید حدود ۱۵۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز است و اعتبارات سالانه موجود بیشتر صرف نگهداری مجموعه می‌شود. در همان مقطع، برای بخشی از عملیات مرمت نیز اعتبار محدودی اختصاص یافته بود.

این در حالی است که در گزارش دیگری در سال ۱۴۰۴، عضو شورای اسلامی شهر کرج وضعیت کاخ را نگران‌کننده توصیف کرد و از فروریختن سقف‌ها و آسیب جدی به دیوارها و مبلمان داخلی خبر داد.

بنابراین مسئله فقط یک بنای تاریخی روی کاغذ نیست؛ با مجموعه‌ای مواجهیم که درباره وضعیت فیزیکی آن هشدار داده شده و همزمان همچنان درگیر مسئله تأمین اعتبار، مالکیت و نحوه بهره‌برداری است.چرا اولویت‌ها باید شفاف باشد؟

اینجا قرار نیست اصل بازنگری حریم زیر سؤال برود.

اتفاقاً توضیح معاون میراث فرهنگی البرز درباره ضرورت بازنگری قابل توجه است؛ چراکه وقتی یک اثر تاریخی در دل بافت شهری قرار گرفته و حریم آن با معابر و املاک مردم تداخل پیدا کرده است، نمی‌توان بدون بررسی شرایط موجود، برای همیشه همان ضوابط گذشته را حفظ کرد.

اما بازنگری حریم باید یک روی سکه داشته باشد و حفاظت مؤثر از اثر تاریخی روی دیگر آن باشد.

اگر قرار است برای مالکان اطراف کاخ ضوابط روشن‌تر شود و امکان ساخت‌وساز از سه طبقه روی پیلوت به چهار طبقه روی پیلوت برسد، انتظار طبیعی این است که همزمان برای وضعیت خود کاخ نیز برنامه‌ای روشن، زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی ارائه شود.

این پرسش به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که سابقه گزارش‌های منتشرشده درباره کاخ مروارید نشان می‌دهد مشکل اصلی مجموعه، صرفاً تعیین حریم نبوده و مرمت و تأمین منابع مالی نیز سال‌هاست یکی از چالش‌های اساسی آن است.

تجربه تلخ یک تناقض

تناقض موجود را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد:برای اطراف کاخ، ضابطه جدید تعریف می‌شود؛ اما برای خود کاخ، هنوز مسئله مرمت و احیا پابرجاست.

طبیعی است که مالکان نیز نمی‌توانند سال‌ها در شرایطی بلاتکلیف بمانند و از سوی دیگر، نمی‌توان حفاظت از میراث تاریخی را به قیمت توقف زندگی شهری دنبال کرد.

اما راه‌حل نباید این باشد که مسئله مردم حل شود و مسئله بنا به حاشیه برود.

راه‌حل باید همزمان دو هدف را دنبال کند؛ رفع محدودیت‌های غیرضروری از دوش مردم و تأمین آینده کاخ مروارید.

ساخت‌وساز بیشتر؛ الزام به حفاظت بیشتر

افزایش ظرفیت ساخت‌وساز در حریم درجه دو، به خودی خود نه می‌تواند اتفاقی مثبت تلقی شود و نه الزاماً اتفاقی منفی.آنچه اهمیت دارد، نحوه اجرای این ضوابط و تأثیر واقعی آن بر منظر و ارزش‌های تاریخی کاخ است.

طبق توضیح معاون میراث فرهنگی البرز، در ضوابط جدید ارتفاع ساختمان‌ها حداکثر ۱۷.۵ متر تعیین شده و افزایش طبقات نیز در چارچوب مصوبه شورای حریم انجام شده است.

بنابراین انتظار می‌رود ضابطه جدید صرفاً به عنوان مجوزی برای افزایش ساخت‌وساز دیده نشود، بلکه به عنوان چارچوبی برای ایجاد تعادل میان توسعه شهری و حفاظت تاریخی اجرا شود.

چرا که حریم یک اثر تاریخی اساساً با هدف حفاظت از ارزش‌های آن تعریف می‌شود و اگر قرار باشد ساخت‌وساز در آن افزایش پیدا کند، باید روشن باشد که چه سازوکاری مانع آسیب به منظر و هویت اثر خواهد شد.

پرسش بزرگ‌تر: پول مرمت از کجا می‌آید؟

مسئله مهم‌تر اما تأمین مالی است.

وقتی خود معاون میراث فرهنگی در سال‌های گذشته از محدود بودن اعتبارات و نیاز قابل توجه کاخ برای مرمت سخن گفته است، این سؤال همچنان باقی می‌ماند که مدل اقتصادی نجات کاخ مروارید چیست؟

در سال‌های گذشته نیز موضوع مشارکت بخش خصوصی برای مرمت و بهره‌برداری از مجموعه مطرح شده بود، اما مشکلات مربوط به مالکیت و شرایط سرمایه‌گذاری مانع تحقق برخی برنامه‌ها شده است.

از سوی دیگر، گزارش‌های سال ۱۴۰۴ همچنان از وضعیت نامناسب بنا حکایت داشتند. پس اگر مشکل کمبود منابع یکی از موانع اصلی مرمت است، باید پرسید آیا بازنگری حریم می‌تواند بخشی از یک برنامه جامع‌تر برای تأمین منابع، احیا و بهره‌برداری اصولی از مجموعه باشد یا قرار است صرفاً مشکلات ساخت‌وساز اطراف کاخ حل شود؟

مردم حق ساخت‌وساز دارند، میراث هم حق حیات دارد

واقعیت این است که نمی‌توان حقوق مالکان را نادیده گرفت.

اگر ملکی سال‌ها در حریم یک اثر تاریخی قرار داشته و مالک آن با محدودیت‌های متعدد مواجه بوده، تعیین تکلیف ضوابط و روشن شدن امکان ساخت‌وساز می‌تواند یک مطالبه منطقی باشد.

اما در طرف دیگر ماجرا نیز یک سرمایه تاریخی قرار دارد که بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سال‌ها با مشکل مرمت و نگهداری دست‌وپنجه نرم کرده است.

بنابراین سیاست درست، قرار دادن مردم و میراث فرهنگی در مقابل یکدیگر نیست.

مالک باید بتواند در چارچوب قانون از ملک خود استفاده کند و کاخ نیز باید بتواند به عنوان یک اثر ملی، آینده‌ای روشن داشته باشد.این دو مطالبه نه تنها متناقض نیستند، بلکه می‌توانند در یک برنامه واحد کنار هم قرار بگیرند.

بازنگری حریم؛ پایان یک پرونده یا آغاز یک مسئولیت؟

حالا که طبق اعلام معاون میراث فرهنگی البرز، پرونده بازنگری حریم در شورای حریم وزارتخانه بررسی و تصویب شده است، شاید مهم‌ترین مرحله تازه آغاز شده باشد.چراکه از این پس، دیگر موضوع فقط این نیست که چند طبقه می‌توان ساخت؛ بلکه باید مشخص شود:

کاخ مروارید چگونه و با چه منابعی مرمت خواهد شد؟

برنامه بهره‌برداری از آن چیست؟

تکلیف مالکیت و سرمایه‌گذاری چگونه تعیین می‌شود؟

و مهم‌تر از همه، چگونه می‌توان اطمینان حاصل کرد که توسعه کالبدی پیرامون کاخ، به قیمت از دست رفتن ارزش‌های تاریخی و منظر آن تمام نمی‌شود؟

این پرسش‌ها نیازمند پاسخ روشن دستگاه متولی میراث فرهنگی و سایر دستگاه‌های مرتبط است.یک تصمیم، دو مسئولیتبازنگری حریم کاخ مروارید را می‌توان فرصتی برای پایان دادن به بخشی از بلاتکلیفی‌های چندساله مردم دانست؛ اما این تصمیم نباید به پایان ماجرا تعبیر شود.

اکنون که برای اطراف کاخ ضابطه تازه تعریف شده، نوبت آن است که برای خود کاخ نیز نسخه‌ای روشن ارائه شود.

اگر قرار است چهار طبقه روی پیلوت و ارتفاع ۱۷.۵ متر در بخشی از حریم درجه دو امکان‌پذیر باشد، باید در کنار آن، برنامه مرمت، تأمین مالی، حفاظت و بهره‌برداری از یکی از بناهای شاخص تاریخی البرز نیز برای افکار عمومی روشن شود.

کاخ مروارید نباید فقط زمانی در صدر اخبار قرار بگیرد که صحبت از حریم، خیابان و ساخت‌وساز است؛ این بنا زمانی واقعاً نجات پیدا می‌کند که مرمت، احیا و بازگشت آن به چرخه فرهنگی و گردشگری شهر نیز به همان اندازه جدی گرفته شود.

رفع محدودیت از مردم ضروری است؛ اما نباید فراموش کرد که رفع محدودیت از حریم، بدون تعیین تکلیف آینده خود کاخ، تنها نیمی از یک تصمیم است.

آخرین خبر البرز در اینستاگرام :
https://instagram.com/alborztoday